ΚΡΗΤΗ
Δρ. Μ. Χαρίση: «Πλέον μπορούμε να “ακούσουμε” το Σύμπαν»
Μία δεκαετία συναρπαστικών ανακαλύψεων- Τι έγινε, τι αναμένουμε τα επόμενα χρόνια: Όσα θα συζητηθούν στην εκδήλωση που οργανώνει το ΙΤΕ την Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου.
Συγκρούσεις μαύρων τρυπών και αστέρων νετρονίων, συγχωνεύσεις υπερμαζικών μαύρων τρυπών στα κέντρα γαλαξιών… Μία δεκαετία συναρπαστικών ανακαλύψεων μας επέτρεψε όχι μόνο να δούμε αλλά και, πλέον, να ακούσουμε το Σύμπαν!
Η Δρ. Μαρία Χαρίση, ερευνήτρια του Ινστιτούτου Αστροφυσικής του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ) μιλά στο Cretalive με αφορμή την εκδήλωση με τίτλο «Ακούγοντας το Σύμπαν: Μια Δεκαετία Ανακαλύψεων» που διοργανώνεται από το ΙΑ- ΙΤΕ την Τετάρτη 11 Φεβρουαρίου και ώρα 18:00, στο Κέντρο Επιστήμης & Πολιτισμού του ΙΤΕ. Η εκδήλωση πραγματοποιείται στο πλαίσιο του εορτασμού της Διεθνούς Ημέρας για τις Γυναίκες και τα Κορίτσια στην Επιστήμη (θεσμοθετημένη από τον ΟΗΕ το 2015), καθώς και της 10ης επετείου από τη δημοσίευση της πρώτης ανίχνευσης βαρυτικών κυμάτων (11/2/2016).
"Ακούγοντας το Σύμπαν: Μια Δεκαετία Ανακαλύψεων! " - Εκδήλωση από το ΙΤΕ στο Ηράκλειο
Μιλά για όσα έγιναν τα χρόνια που πέρασαν, τι περιμένουν οι επιστήμονες από εδώ και στο εξής ενώ συγκρίνει τις συνθήκες εργασίας ενός επιστήμονα στην Ελλάδα και την Αμερική.
Το κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:
Πόσο άλλαξαν οι γνώσεις μας για το Σύμπαν τα τελευταία 10 χρόνια;
«Πριν 10 χρόνια, οι αστρονόμοι ανακάλυψαν για πρώτη φορά βαρυτικά κύματα. Πρόκειται για πολύ μικρούς κυματισμούς στον χωροχρόνο που δημιουργούνται από πολύ συμπαγή αντικείμενα, όπως οι μαύρες τρύπες, όταν κινούνται με μεγάλες επιταχύνσεις. Είχαν προβλεφθεί από τον Einstein στις αρχές του 20ου αιώνα, αλλά μας πήρε άλλα 100 χρόνια ώστε να φτάσουμε στο σημείο να κατασκευάσουμε αρκετά ευαίσθητα όργανα για να μπορούμε να τα ανιχνεύσουμε. Η ανακάλυψη βαρυτικών κυμάτων άνοιξε έναν εντελώς νέο τρόπο να κατανοήσουμε το σύμπαν. Πριν από αυτή, ό,τι γνωρίζαμε για το σύμπαν προερχόταν από παρατηρήσεις ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας (δηλαδή φως) που βλέπουν τα παραδοσιακά τηλεσκόπια. Τώρα είναι ουσιαστικά σαν να ξεκλειδώνουμε μια καινούργια “αίσθηση”, πέρα από την όρασή μας–συχνά ως αναλογία λέμε ότι τώρα μπορούμε να “ακούσουμε” το σύμπαν μέσω αυτών των δονήσεων του χωροχρόνου. Έτσι μπορούμε να ανακαλύψουμε σκοτεινά συστήματα, που δεν εκπέμπουν φως, όπως αυτά τα ζεύγη μαύρων τρυπών που βρήκαν οι ανιχνευτές LIGO πριν 10 χρόνια. Η αστρονομία βαρυτικών κυμάτων, όπως ονομάζεται αυτό το ταχέως αναπτυσσόμενο πεδίο, μας έχει δώσει πολλές συναρπαστικές ανακαλύψεις σε αυτά τα 10 χρόνια. Έχοντας πλέον “ακούσει” πάνω από 200 ζεύγη μαύρων τρυπών να συγκρούονται, έχουμε βρει μαύρες τρύπες με απροσδόκητα μεγάλες μάζες, τη δημιουργία των οποίων δυσκολευόμαστε να εξηγήσουμε με τα θεωρητικά μοντέλα της αστρικής εξέλιξης. Επίσης, σε μια θριαμβευτική ανακάλυψη, στην όποια συνεισέφεραν πάνω από 3000 αστρονόμοι, είδαμε βαρυτικά κύματα από ένα ζεύγος αστέρων νετρονίων και στη συνέχεια φως από το ίδιο σύστημα και έτσι καταφέραμε να εντοπίσουμε τον γαλαξία από τον οποίο προήλθε. Αυτό το συμβάν μας επέτρεψε να καταλάβουμε το πώς δημιουργούνται οι εκλάμψεις ακτίνων γάμμα, λύνοντας ένα μυστήριο δεκαετίων, αλλά και το πώς δημιουργούνται σε τέτοιες κατακλυσμικές συγκρούσεις τα βαρέα μέταλλα, όπως ο χρυσός. Τέλος, χρησιμοποιώντας έναν ανιχνευτή γαλαξιακών διαστάσεων, βρήκαμε ένα βουητό βαρυτικών κυμάτων που πιθανότατα προέρχεται από πολλά ζεύγη υπερμαζικών μελανών οπών. Αυτές οι μαύρες τρύπες που είναι εκατομμύρια έως δισεκατομμύρια φορές μεγαλύτερες από τον Ήλιο, βρίσκονται στα κέντρα των γαλαξιών. Όταν οι γαλαξίες συγκρούονται οι μαύρες τρύπες τους σχηματίζουν ζεύγη και εκπέμπουν βαρυτικά κύματα χαμηλής συχνότητας.»
Ερευνήτρια του Ινστιτούτου Αστροφυσικής του ΙΤΕ χρηματοδοτείται για έρευνα στις υπερμεγέθεις μελανές οπές
Η αστρονομία είναι μία επιστήμη που συναρπάζει και το ευρύ κοινό. Τι μπορούμε να περιμένουμε τα χρόνια που θα έρθουν;
«Σίγουρα θα έχουμε μεγάλες ανακαλύψεις στα επόμενα χρόνια! Για παράδειγμα, αν καταφέρουμε να επιβεβαιώσουμε με πιο ακριβείς μετρήσεις ότι το βουητό των βαρυτικών κυμάτων προέρχεται από υπερμαζικές μαύρες τρύπες, θα είμαστε σίγουροι ότι αυτές μπορούν εν τέλει να συγκρουστούν και να σχηματίσουν ακόμα μεγαλύτερες μαύρες τρύπες. Αν αυτό είναι εφικτό έχει παραμείνει ένα ανοικτό ερώτημα για δεκαετίες. Είναι επίσης πιθανόν ότι ένα ποσοστό αυτού του σήματος προέρχεται από φυσικές διαδικασίες στο πρώιμο σύμπαν, τις οποίες οι κλασικές θεωρίες δε μπορούν να εξηγήσουν. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για θεμελιώδεις αλλαγές στην κατανόηση της φυσικής. Η επερχόμενη ανακάλυψη για την οποία όμως είμαι πιο ενθουσιασμένη είναι η ανακάλυψη ενός ζεύγους υπερμαζικών μαύρων τρυπών πάνω από αυτό το βουητό των βαρυτικών κυμάτων. Να “ακούσουμε” δηλαδή το ένα όργανο που ακούγεται πιο δυνατά σε αυτή την κοσμική ορχήστρα. Αυτό ακριβώς μελετά η ομάδα μου. Σύμφωνα με τα θεωρητικά μας μοντέλα, αυτό το περιμένουμε μέσα στα επόμενα 3-5 χρόνια. Μια τέτοια ανακάλυψη ανοίγει το δρόμο για ανακαλύψεις με πολλούς αγγελιοφόρους. Αυτό είναι ένα νέο είδος αστρονομίας που συνδυάζει πολλά είδη πληροφορίας, π.χ. βαρυτικά κύματα και φως, και μας επιτρέπει να σχηματίσουμε μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τις φυσικές διεργασίες. Η συγκυρία επίσης είναι καταπληκτική, γιατί μόλις σε μερικούς μήνες θα αρχίσει η λειτουργία ενός μεγάλου τηλεσκοπίου στη Χιλή, το Rubin Observatory. Αυτό το τηλεσκόπιο θα λειτουργήσει για τουλάχιστον 10 χρόνια και θα καταγράφει συνεχώς πώς μεταβάλλεται η φωτεινότητα δισεκατομμυρίων αστρονομικών πηγών. Για μας αυτό είναι σημαντικό, γιατί τα ζεύγη υπερμαζικών μαύρων τρυπών, πιθανότατα εκπέμπουν και έντονη ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, η οποία επίσης μεταβάλλεται με το χρόνο. Έτσι μπορούμε και να τα εντοπίσουμε ανεξάρτητα, αλλά και ταυτόχρονα με τα βαρυτικά κύματα.»
Στην ερευνήτρια του ΙΤΕ Μαρία Χαρίση το Ελληνικό βραβείο για τις Γυναίκες στην Επιστήμη
Η εκδήλωση γίνεται στο πλαίσιο του εορτασμού της Διεθνούς Ημέρας για τις Γυναίκες και τα Κορίτσια στην Επιστήμη. Έχει νόημα αυτή η ημέρα; Οι γυναίκες σήμερα απέχουν από τον χώρο της επιστήμης;
«Η ημέρα αυτή θεσμοθετήθηκε από τον ΟΗΕ το 2015 για να αναγνωρίσει τα εμπόδια που ακόμα και σήμερα οι γυναίκες αντιμετωπίζουν στα πεδία STEM, δηλαδή των Επιστημών (Science), της Τεχνολογίας (Technology), της Μηχανικής (Engineering) και των Μαθηματικών (Mathematics). Παρόλο που έχουμε κάνει βήματα προόδου τις τελευταίες δεκαετίες, με κλάδους όπως η βιολογία να έχουν σχεδόν ίση συμμετοχή ανδρών και γυναικών, υπάρχουν όμως και κλάδοι, όπως η φυσική, οι οποίοι είναι ακόμα ανδροκρατούμενοι με τις γυναίκες να εκπροσωπούνται σε ποσοστό λιγότερο του 20%. Αν και ο εορτασμός της Διεθνούς Ημέρας για τις γυναίκες στην επιστήμη δε λύνει το πρόβλημα, μπορεί να προσθέσει ένα λιθαράκι δίνοντας το έναυσμα για τη μελέτη και την κατανόηση των φραγμών που εμποδίζουν τις γυναίκες να πετύχουν σε αυτά τα πεδία. Δυστυχώς, σε συναδέλφους κάποιας ηλικίας, υπάρχει ακόμα η απαρχαιωμένη ιδέα ότι δεν υπάρχουν αρκετές γυναίκες στη φυσική γιατί απλά δεν ενδιαφέρονται για το αντικείμενο. Αυτή η απλουστευτική αντίληψη αγνοεί τα σύνθετα προβλήματα που τις αποθαρρύνουν από το να ακολουθούσουν αυτά τα πεδία είτε να συνεχίσουν την πορεία τους σε αυτά, εφόσον έχουν ήδη κάνει τα αρχικά τους βήματα. Ελπίζω επίσης ότι εκδηλώσεις, όπως αυτή, μπορούν να εμπνεύσουν νεότερες γυναίκες να ακολουθήσουν επιστημονικές καριέρες.»
Μοιράζετε τον χρόνο σας ανάμεσα στην Ελλάδα και τις ΗΠΑ. Ποιες οι διαφορές όσο αφορά στον τρόπο εργασίας ενός επιστήμονα;
«Η επιστήμη είναι ένα παγκόσμιο εγχείρημα που λειτούργει με τους ίδιους κανόνες όπου κι αν βρίσκεσαι. Στα ίδια περιοδικά δημοσιεύουμε όλοι, στα ίδια συνέδρια παρουσιάζουμε τα αποτελέσματά μας, κλπ. Ειδικά τώρα που ζούμε σε ένα υπερσυνδεδεμενο κόσμο κι οι επικοινωνίες είναι τόσο εύκολες λόγω της τεχνολογίας, είναι πολύ πιο εύκολο να έχεις διεθνείς συνεργασίες από όπου κι αν βρίσκεσαι. Άρα ο τρόπος εργασίας είναι περίπου ο ίδιος. Αυτό όμως που αλλάζει είναι οι συνθήκες και οι υποδομές. Η Αμερική είχε παραδοσιακά ένα πολύ δυναμικό περιβάλλον για την έρευνα με επενδύσεις δισεκατομμυρίων σε μεγάλα τηλεσκόπια (όπως το Rubin Observatory), με πολλά κονδύλια για χρηματοδότηση ερευνητικών ομάδων σε τακτική βάση, κοκ. Η Ελλάδα ως πιο μικρή χώρα προφανώς μπορεί να έχει πρόσβαση σε αντίστοιχες υποδομές μόνο μέσα από κοινοπραξίες. Επίσης, από όσο ξέρω η κρατική χρηματοδότηση είναι πιο περιορισμένη και όλοι βασιζόμαστε σε ευρωπαϊκά προγράμματα. Αυτό μας βάζει σε σχετικά μειονεκτική θέση σε σχέση όχι μόνο με την Αμερική, αλλά και με άλλες ευρωπαϊκές χώρες που πέρα από τα ίδια ευρωπαϊκά προγράμματα έχουν πρόσβαση και σε περισσότερους κρατικούς πόρους. Επίσης, στην Αμερική που οι μισθοί είναι πιο ανταγωνιστικοί (και φυσικά δεν υπάρχει και το εμπόδιο της γλώσσας μιας και όλοι μιλάμε αγγλικά) είναι πολύ πιο εύκολο να προσελκύσεις κορυφαίους νέους ερευνητές από οποιαδήποτε χώρα για να στελεχώσεις μια ομάδα. Η βασική διαφορά βέβαια που έχω αντιμετωπίσει κάνοντας την ίδια δουλειά και στις δύο χώρες είναι μακράν η γραφειοκρατία. Γενικώς η Αμερική ως χώρα έχει πολύ λιγότερη γραφειοκρατία, αλλά και τα πανεπιστήμια έχουν επενδύσει σε διοικητικό προσωπικό να λύνει τα προβλήματα που προκύπτουν. Όταν, για παράδειγμα, στην Ελλάδα πρέπει να σπαταλήσω ώρες (η ρεαλιστικά πολλές μέρες) για να βγάλω άκρη πώς θα φέρω έναν ξένο μεταδιδάκτορα να δουλέψει στο γκρουπ μου (από τη βίζα του, μέχρι το ΑΜΚΑ και το ΑΦΜ του), αυτός είναι χρόνος που δεν κάνω την κανονική μου δουλειά. Είναι χρόνος που θα πήγαινε σε δημοσιεύσεις, συνεργασίες ή ακόμα και ελεύθερος χρόνος που χρειάζεται για να δημιουργηθούν καινούργιες ερευνητικές ιδέες.»
Τι θα λέγατε σήμερα σε μία έφηβη που ονειρεύεται να γίνει επιστήμονας;
«Η επιστήμη είναι μια ιδιαίτερα ικανοποιητική καριέρα με πολλά πλεονεκτήματα. Ως επιστήμονας, θα έχει την ευκαιρία να δουλέψει σε ενδιαφέρονται προβλήματα στα όρια της ανθρώπινης γνώσης, και να συνεργαστεί με πολύ έξυπνους και ικανούς ανθρώπους. Εγώ λόγω αυτής της επιλογής μου, είχα την ευκαιρία να ζήσω σε καταπληκτικά μέρη (Νέα Υόρκη, Λος Άντζελες), αλλά και λόγω συνεδρίων να ταξιδέψω σε πάρα πολλά μέρη που δε θα είχα την ευκαιρία να δω διαφορετικά (Τόκιο, Κέιπ Τάουν, Άσπεν, σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες). Επίσης, ακόμα κι αν κάποιος δεν ακολουθήσει ακαδημαϊκή καριέρα, οι επιστημονικοί τομείς μπορούν να οδηγήσουν σε πολύ επικερδείς δουλειές. Έχω συμφοιτητές από το διδακτορικό που δουλεύουν στην Wall Street, στις κορυφαίες εταιρείες συμβούλων επιχειρήσεων, ή και σε τεχνολογικούς κολοσσούς (google, amazon). Κι αν και είναι δύσκολο να προβλέψουμε τώρα πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα στην επιστήμη λόγω της τεχνητής νοημοσύνης, αυτό που μαθαίνει ένας επιστήμονας (πέρα από την εξειδικευμένη γνώση του αντικειμένου του) είναι το πώς να λύνει δύσκολα προβλήματα κι αυτή η δεξιότητα πάντα θα χρειάζεται στην κοινωνία. Μια γυναίκα πιθανότατα θα βρει παραπάνω εμπόδια στην πορεία της, αλλά τα πράγματα συνολικά βελτιώνονται. Επίσης, όταν αναγνωρίζουμε τα προβλήματα είναι πιο πιθανό να βρούμε και λύση. Οπότε θα την ενθάρρυνα, θα της έλεγα ότι θα πρέπει αν είναι πρόθυμη να δουλέψει σκληρά, αλλά να έχει και την αυτοπεποίθηση να τολμήσει πράγματα ακόμα κι όταν πιστεύει ότι δεν μπορεί να τα καταφέρει.»
Η Δρ. Μαρία Χαρίση είναι ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Αστροφυσικής του ΙΤΕ, όπου ηγείται ερευνητικής ομάδας χρηματοδοτούμενης από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC). Είναι επίσης επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Πολιτείας της Ουάσιγκτον (ΗΠΑ) και έχει τιμηθεί με το βραβείο L’Oréal–UNESCO για τις Γυναίκες στην Επιστήμη 2024. Απέκτησε το διδακτορικό της από το Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης και πραγματοποίησε μεταδιδακτορική έρευνα στα Πανεπιστήμια Caltech και Vanderbilt. Το ερευνητικό της έργο επικεντρώνεται στη μελέτη ζευγών υπερμαζικών μαύρων τρυπών, συνδυάζοντας παρατηρήσεις βαρυτικών κυμάτων και ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας για την κατανόηση των πιο ακραίων φαινομένων του Σύμπαντος.
