Άνοια: Γιατί οι γυναίκες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο;

Οι γυναίκες διαγιγνώσκονται με άνοια συχνότερα από τους άνδρες. Παρότι οι ερευνητές έχουν εντοπίσει ορισμένους παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο, δεν είναι ακόμη απολύτως σαφές γιατί συμβαίνει αυτό. Μια πρόσφατη μελέτη, ωστόσο, υποδηλώνει ότι η εμμηνόπαυση μπορεί να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην αυξημένη ευαλωτότητα στη νόσο Αλτσχάιμερ.

Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ ανέλυσαν απεικονίσεις του εγκεφάλου σχεδόν 125.000 γυναικών. Διαπίστωσαν ότι η εμμηνόπαυση συνδέεται με μετρήσιμες μειώσεις στη φαιά ουσία (τις περιοχές του εγκεφάλου όπου επεξεργάζονται και αναλύονται οι πληροφορίες). Εντοπίστηκαν επίσης μειώσεις όγκου σε περιοχές που σχετίζονται με τη μνήμη, το συναίσθημα, την προσοχή και τη λήψη αποφάσεων. Οι αλλαγές αυτές συνδέθηκαν με χειρότερη ποιότητα ύπνου, αυξημένο άγχος και κατάθλιψη, καθώς και πιο αργούς χρόνους αντίδρασης. Σημαντικό είναι ότι οι επηρεαζόμενες περιοχές επικαλύπτονται με εκείνες που είναι πιο ευάλωτες στη νόσο Αλτσχάιμερ (την πιο συχνή μορφή άνοιας).

Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι η εμμηνόπαυση προκαλεί άνοια. Υποδηλώνει, όμως, ότι μπορεί να αποτελεί μια κρίσιμη νευρολογική μετάβαση, η οποία επηρεάζει την πορεία της εγκεφαλικής υγείας για χρόνια ή και δεκαετίες μετά. Τα ευρήματα της μελέτης αναδεικνύουν τον καθοριστικό ρόλο του βιολογικού φύλου στη διαμόρφωση της εγκεφαλικής υγείας και ενδέχεται να συμβάλλουν στην καλύτερη κατανόηση του γιατί οι γυναίκες εμφανίζουν αυξημένη ευαλωτότητα όχι μόνο στη νόσο Αλτσχάιμερ, αλλά και σε άλλες νευρολογικές παθήσεις, όπως η σκλήρυνση κατά πλάκας και η κατάθλιψη.

Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν τον κίνδυνο άνοιας στις γυναίκες
Παρότι οι γυναίκες αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο άνοιας, ο εγκέφαλός τους συχνά εμφανίζει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Σε μεγάλο μέρος της ζωής τους, τείνουν να υπερέχουν σε ορισμένες δοκιμασίες λεκτικής μνήμης και συχνά παρουσιάζουν μεγαλύτερη αντίσταση στην πρώιμη γνωστική έκπτωση.

Ωστόσο, αυτή η ανθεκτικότητα μπορεί να λειτουργεί και ως «δίκοπο μαχαίρι», αποκρύπτοντας για μεγαλύτερο διάστημα τις υποκείμενες εγκεφαλικές αλλαγές. Στη νόσο Αλτσχάιμερ, οι γυναίκες συχνά εμφανίζουν λιγότερα συμπτώματα στα αρχικά στάδια, παρά τη συσσώρευση παθολογικών αλλοιώσεων στον εγκέφαλο. Όταν τα συμπτώματα γίνουν εμφανή, η επιδείνωση μπορεί να είναι ταχύτερη και πιο έντονη, επειδή ο εγκέφαλος έχει ήδη αντισταθμίσει τη βλάβη για χρόνια.

Η γνωστική εφεδρεία – η ικανότητα του εγκεφάλου να αντισταθμίζει τις αλλαγές που προκαλεί η ηλικία- παίζει επίσης σημαντικό ρόλο. Η εκπαίδευση, η πνευματικά απαιτητική εργασία, η κοινωνική και σωματική δραστηριότητα και η δια βίου μάθηση ενισχύουν τη γνωστική εφεδρεία. Ωστόσο, κοινωνικοί παράγοντες όπως διακοπή της εκπαίδευσης, χρόνιο στρες ή περιορισμένη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη μπορούν να τη διαβρώσουν σταδιακά. Ταυτόχρονα, ισχυρά κοινωνικά δίκτυα, συναισθηματική νοημοσύνη και προσαρμοστικότητα – χαρακτηριστικά που συχνά ενισχύονται στις γυναίκες – μπορεί να καθυστερούν την εμφάνιση συμπτωμάτων.

Διαφορές στο ανοσοποιητικό σύστημα
Ένας άλλος βασικός παράγοντας κινδύνου άνοιας έγκειται στις διαφορές στην ανοσοποιητική λειτουργία μεταξύ των φύλων. Οι γυναίκες διαθέτουν γενικά ισχυρότερη ανοσολογική απόκριση από τους άνδρες. Αν και αυτό προσφέρει καλύτερη προστασία από λοιμώξεις, αυξάνει και την ευαλωτότητα σε αυτοάνοσα νοσήματα. Η αυξημένη ανοσολογική δραστηριότητα επεκτείνεται και στον εγκέφαλο. Η χρόνια νευροφλεγμονή, που συνδέεται με δυσρυθμισμένο ανοσοποιητικό σύστημα, αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο ως παράγοντας που συμβάλλει στη νόσο Αλτσχάιμερ, στη σκλήρυνση κατά πλάκας και σε διαταραχές της διάθεσης.

Τα χρωμοσώματα έχουν επίσης σημασία. Οι γυναίκες διαθέτουν δύο χρωμοσώματα Χ, ενώ οι άνδρες ένα Χ και ένα Υ. Πολλά γονίδια που σχετίζονται με το ανοσοποιητικό βρίσκονται στο χρωμόσωμα Χ, και ορισμένα μπορεί να παραμένουν ενεργά και στα δύο Χ, οδηγώντας σε αυξημένη έκφραση γονιδίων που σχετίζονται με φλεγμονή. Αυτό ενδέχεται να αυξάνει την ευαισθησία σε αυτοάνοσες και νευροφλεγμονώδεις διαταραχές.

Ο ρόλος της εμμηνόπαυσης
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της μελέτης του Κέιμπριτζ αφορά τον μεταβολισμό του εγκεφάλου. Ο εγκέφαλος είναι όργανο με υψηλές ενεργειακές απαιτήσεις και χρησιμοποιεί κυρίως γλυκόζη ως πηγή ενέργειας.

Τα οιστρογόνα παίζουν σημαντικό ρόλο στη χρήση της γλυκόζης από τα εγκεφαλικά κύτταρα. Όταν τα επίπεδα οιστρογόνων μειώνονται κατά την εμμηνόπαυση, ο εγκέφαλος μπορεί να γίνει λιγότερο αποδοτικός στην παραγωγή ενέργειας. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει ένα ήπιο αλλά χρόνιο ενεργειακό έλλειμμα σε ευάλωτες περιοχές του εγκεφάλου, αυξάνοντας με την πάροδο του χρόνου την ευαισθησία σε διεργασίες που σχετίζονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ.

Η μεταβολική αυτή διάσταση ίσως εξηγεί γιατί συμπτώματα όπως «ομίχλη του εγκεφάλου», κόπωση, μεταβολές διάθεσης και διαταραχές ύπνου είναι συχνά κατά την εμμηνόπαυση.

Ανάγκη για πιο στοχευμένη έρευνα
Η νόσος Αλτσχάιμερ και άλλες εγκεφαλικές διαταραχές αναπτύσσονται υπό διαφορετικές βιολογικές συνθήκες σε γυναίκες και άνδρες. Η έρευνα, τα διαγνωστικά τεστ και οι θεραπευτικές στρατηγικές πρέπει να λαμβάνουν υπόψη αυτή την πραγματικότητα.

Για δεκαετίες, ωστόσο, οι γυναίκες υποεκπροσωπούνταν στις μελέτες. Πολλές κλινικές δοκιμές αγνόησαν το φύλο ως τροποποιητικό παράγοντα, ενώ γυναίκες στην περι- και μετεμμηνοπαυσιακή περίοδο συχνά αποκλείονταν. Ως αποτέλεσμα, αρκετές θεραπείες έχουν αναπτυχθεί χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ο ρόλος των ορμονικών αλλαγών στον μεταβολισμό των φαρμάκων.

Το μήνυμα που προκύπτει είναι σαφές: ο εγκέφαλος των γυναικών είναι πολύπλοκος και διαμορφώνεται από βιολογικές μεταβάσεις που η ιατρική μόλις αρχίζει να κατανοεί. Η αναγνώριση τόσο των κινδύνων όσο και της ανθεκτικότητας που χαρακτηρίζουν τις γυναίκες αποτελεί βασικό βήμα για μια πιο δίκαιη και αποτελεσματική φροντίδα της εγκεφαλικής υγείας.

Πηγή: The Conversation