Όταν ο σεισμός της Κρήτης «λάβωσε» τον Φάρο της Αλεξάνδρειας

Στις 8 Αυγούστου 1303 ένας από τους ισχυρότερους σεισμούς που έχουν καταγραφεί στην ιστορία της ανατολικής Μεσογείου πλήττει την Κρήτη και προκαλεί καταστροφικό τσουνάμι. Οι επιπτώσεις του γίνονται αισθητές σε μια τεράστια γεωγραφική έκταση, από τα ελληνικά νησιά και τις ακτές της ανατολικής Μεσογείου έως την Αίγυπτο. Στην Αλεξάνδρεια, τα κύματα προκαλούν εκτεταμένες καταστροφές σε σπίτια, τείχη και λιμενικές εγκαταστάσεις.

Ανάμεσα στα κτίσματα που δέχονται το ισχυρότερο πλήγμα βρίσκεται ο περίφημος Φάρος της Αλεξάνδρειας, ένα από τα Επτά Θαύματα του αρχαίου κόσμου. Οι σύγχρονες εκτιμήσεις τοποθετούν το μέγεθος του σεισμού περίπου στα 8 Ρίχτερ αν και, επειδή το γεγονός συνέβη αιώνες πριν από την εμφάνιση των σεισμογράφων, τα ακριβή χαρακτηριστικά του παραμένουν μέχρι και σήμερα αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

Ο Φάρος είχε ανεγερθεί στο ανατολικό άκρο της ομώνυμης νησίδας, απέναντι από το λιμάνι της Αλεξάνδρειας. Η κατασκευή του άρχισε, σύμφωνα με μεταγενέστερες πηγές, επί Πτολεμαίου Α΄ και ολοκληρώθηκε στις αρχές της βασιλείας του Πτολεμαίου Β΄ Φιλαδέλφου, στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. Με ύψος που υπολογίζεται ότι ξεπερνούσε τα 100 μέτρα, καθοδηγούσε επί αιώνες τα πλοία προς ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά λιμάνια του αρχαίου κόσμου.

Ωστόσο, όταν σημειώθηκε ο σεισμός του 1303, το μνημείο είχε ήδη υποστεί σοβαρές ζημιές από προηγούμενες δονήσεις. Τον 10ο αιώνα είχε καταρρεύσει μέρος της ανώτερης κατασκευής του, ενώ το 1261 είχε αποκολληθεί ακόμη ένα μεγάλο τμήμα του. Παρά τις επισκευές και τις μετατροπές που είχαν πραγματοποιηθεί κατά τη διάρκεια των αιώνων, ο πύργος εξακολουθούσε να αποτελεί σημείο αναφοράς για την Αλεξάνδρεια.

Οι αραβικές χρονικές πηγές αναφέρουν ότι στις 8 Αυγούστου 1303 ο Φάρος «διαρρήχθηκε» και ότι περίπου 40 τμήματα της ανώτερης οχύρωσής του κατέρρευσαν. Η καταστροφή ήταν τόσο σοβαρή, ώστε το γεγονός θεωρείται συχνά το τέλος της λειτουργίας του ως κανονικού φάρου. Δεν είναι όμως βέβαιο ότι ο πύργος κατέρρευσε ολόκληρος εκείνη την ημέρα. Τμήματα της βάσης του παρέμειναν όρθια για αρκετές ακόμη δεκαετίες, ενώ ενδέχεται να χρησιμοποιήθηκε προσωρινά κάποια φωτιά ή απλούστερος φανός για την καθοδήγηση των πλοίων.

Όταν ο Μαροκινός περιηγητής Ιμπν Μπατούτα έφτασε στην Αλεξάνδρεια το 1326, βρήκε τον Φάρο εν μέρει ερειπωμένο, αλλά μπορούσε ακόμη να εισέλθει στο εσωτερικό του. Κατά τη δεύτερη επίσκεψή του, το 1349, η κατάσταση είχε επιδεινωθεί τόσο πολύ, ώστε ήταν πλέον αδύνατο να φτάσει ακόμη και στην είσοδο. Η μαρτυρία του δείχνει ότι η εξαφάνιση του μνημείου δεν προήλθε από μία και μοναδική κατάρρευση, αλλά από μια μακρά διαδικασία σεισμικών καταστροφών και σταδιακής αποσύνθεσης.

Τα τελευταία ερείπια παρέμειναν ορατά έως τον 15ο αιώνα. Μεταξύ 1477 και 1480 ο Μαμελούκος σουλτάνος Καΐτ Μπέης κατασκεύασε στο ίδιο σημείο το ομώνυμο φρούριο, χρησιμοποιώντας και λίθους από τον αρχαίο Φάρο. Σήμερα, μεγάλα αρχιτεκτονικά μέλη του μνημείου βρίσκονται διάσπαρτα στον βυθό του ανατολικού λιμανιού της Αλεξάνδρειας, αποτελώντας αντικείμενο υποθαλάσσιας αρχαιολογικής έρευνας.

Ο σεισμός της 8ης Αυγούστου 1303 δεν εξαφάνισε αμέσως τον Φάρο της Αλεξάνδρειας. Του προκάλεσε, όμως, ένα πλήγμα από το οποίο δεν επρόκειτο ποτέ να ανακάμψει, σηματοδοτώντας το ουσιαστικό τέλος ενός μνημείου που είχε φωτίσει τη Μεσόγειο για περισσότερους από 16 αιώνες.