Έφηβοι που ατμίζουν: Μία καθόλου αθώα μόδα που ήρθε και στην Ελλάδα

Είναι μεσημέρι και παρκάρεις έξω από το Γυμνάσιο της κόρης σου. Καθαρίζεις τα γυαλιά σου γιατί ελπίζεις πως μπορεί και να μην είδες καθαρά. Έφηβα παιδιά, ηλικίας 13 ετών και άνω, κρατούν στα χέρια τους ηλεκτρονικά τσιγάρα σα.. να είναι τσίχλες.
Πρόκειται για μία νέα μόδα που δεν είναι καθόλου αθώα, όπως εξηγεί σε συνέντευξή της στο Cretalive η Δρ. Χάρις Γιρβαλάκη, Επιστημονική Διευθύντρια του Ευρωπαϊκού Δικτύου για την Πρόληψη του Καπνίσματος (European Network for Smoking and Tobacco Prevention – ENSP).

Image

Μιλά για το άτμισμα στην εφηβεία, εξηγεί στους γονείς πώς μπορούν να το αντιμετωπίσουν και αναφέρει γιατί το ηλεκτρονικό τσιγάρο δεν είναι μέσο για να διακόψει κανείς το κάπνισμα.
Το κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:

Πώς αξιολογείτε την αυξανόμενη χρήση των νέων προϊόντων νικοτίνης από εφήβους και νέους ανθρώπους; Ποιοι παράγοντες πιστεύετε ότι την οδηγούν;
“Η αύξηση της χρήσης νέων προϊόντων νικοτίνης στους εφήβους αποτελεί σήμερα μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία παγκοσμίως. Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια θεμελιώδη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι νέοι εκτίθενται στη νικοτίνη. Ενώ στο παρελθόν η εξάρτηση ξεκινούσε σχεδόν αποκλειστικά μέσω των συμβατικών τσιγάρων, σήμερα σε πολλές χώρες η πρώτη επαφή των εφήβων με τη νικοτίνη γίνεται μέσω ηλεκτρονικών τσιγάρων και άλλων νέων προϊόντων. Αυτή η αλλαγή ανησυχεί ιδιαίτερα, γιατί δημιουργεί μια νέα γενιά εξαρτημένων από τη νικοτίνη.
Σύμφωνα με στοιχεία  του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (2024), περισσότεροι από 100 εκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποιούν σήμερα ηλεκτρονικά τσιγάρα, εκ των οποίων τουλάχιστον 15 εκατομμύρια είναι παιδιά ηλικίας 13-15 ετών. Στις χώρες όπου υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα, οι έφηβοι είναι περίπου εννέα φορές πιθανότερο να χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα σε σχέση με τους ενήλικες, γεγονός που καταδεικνύει ότι η επιδημία αφορά πλέον κυρίως τις νεότερες ηλικίες.
Η Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ εμφανίζει από τα υψηλότερα ποσοστά χρήσης νέων προϊόντων νικοτίνης παγκοσμίως (11.6%). Τα τελευταία στοιχεία της Ευρωπαϊκής Έρευνα για το Αλκοόλ και τις Άλλες Ψυχοδραστικές Ουσίες σε Μαθητές (European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs – ESPAD) δείχνουν ότι σχεδόν το 44% των Ευρωπαίων μαθητών ηλικίας 15–16 ετών έχει δοκιμάσει τουλάχιστον μία φορά ηλεκτρονικό τσιγάρο, ενώ περίπου 1 στους 5 (22%) είναι τρέχων χρήστης. Παράλληλα, ενώ το κάπνισμα συμβατικών τσιγάρων παρουσιάζει σταδιακή μείωση τις τελευταίες δεκαετίες, η χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων αυξάνεται ταχύτατα και σε πολλές περιπτώσεις συνυπάρχει με το συμβατικό κάπνισμα, διατηρώντας τη συνολική έκθεση των νέων στη νικοτίνη. 
Η Ελλάδα δυστυχώς ακολουθεί αυτή την ανησυχητική τάση. Σύμφωνα με την πανελλήνια έρευνα ESPAD 2024, η χρήση συμβατικών και ηλεκτρονικών τσιγάρων στους 16χρονους παρουσιάζει αύξηση σε σχέση με το 2019, με περισσότερους από τους μισούς εφήβους να αναφέρουν ότι έχουν χρησιμοποιήσει κάποιο προϊόν νικοτίνης. Τα ευρήματα αυτά καταδεικνύουν ότι η νικοτίνη παραμένει ιδιαίτερα προσβάσιμη στους νέους και ότι απαιτούνται πιο αποτελεσματικές πολιτικές πρόληψης και εφαρμογής της νομοθεσίας. 
Οι λόγοι αυτής της αύξησης είναι πολλοί. Τα νέα προϊόντα έχουν σχεδιαστεί ώστε να είναι ιδιαίτερα ελκυστικά για τους νέους: διαθέτουν εκατοντάδες γεύσεις, πολύχρωμες συσκευασίες, έντονη προβολή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τεχνολογίες όπως τα άλατα νικοτίνης, που επιτρέπουν υψηλότερες συγκεντρώσεις νικοτίνης με μικρότερο ερεθισμό του λαιμού. Αυτό σημαίνει ταχύτερη απορρόφηση της νικοτίνης, μεγαλύτερη ενεργοποίηση του συστήματος ανταμοιβής του εγκεφάλου και αυξημένο κίνδυνο εξάρτησης ήδη από τις πρώτες χρήσεις.
Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η νικοτίνη δεν είναι μια αθώα ουσία. Είναι μία ισχυρά ψυχοδραστική και εξαρτησιογόνος ουσία, η οποία προκαλεί βιολογικές αλλαγές στον εγκέφαλο και επηρεάζει το καρδιαγγειακό, το αναπνευστικό και το νευρικό σύστημα. Η προστασία των παιδιών και των εφήβων από κάθε μορφή έκθεσης στη νικοτίνη πρέπει να αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα της δημόσιας υγείας.”

Επιστήμονας από την Κρήτη οραματίζεται μία γενιά Ευρωπαίων χωρίς τσιγάρο!

ΚΡΗΤΗ 03.02.2023

Επιστήμονας από την Κρήτη οραματίζεται μία γενιά Ευρωπαίων χωρίς τσιγάρο!

Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι για έναν ανήλικο που ξεκινά να χρησιμοποιεί προϊόντα νικοτίνης;
“Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι ότι η νικοτίνη δημιουργεί πολύ εύκολα εξάρτηση, ιδιαίτερα στην εφηβική ηλικία. Ο εγκέφαλος των παιδιών και των εφήβων συνεχίζει να αναπτύσσεται μέχρι περίπου τα 25 χρόνια και η έκθεση στη νικοτίνη μπορεί να επηρεάσει αυτή τη φυσιολογική ανάπτυξη.
Έρευνες δείχνουν ότι η νικοτίνη μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη, τη συγκέντρωση, τη μάθηση και την ικανότητα λήψης σωστών αποφάσεων. Παράλληλα, αυξάνει την πιθανότητα το παιδί να εξαρτηθεί όχι μόνο από τη νικοτίνη αλλά και από άλλες εθιστικές ουσίες αργότερα στη ζωή. 
Η νικοτίνη όμως δεν επηρεάζει μόνο τον εγκέφαλο. Αυξάνει την αρτηριακή πίεση και τους παλμούς της καρδιάς, προκαλεί φλεγμονή και βλάβες στα αιμοφόρα αγγεία και επιβαρύνει το καρδιαγγειακό σύστημα. Όταν εισπνέεται μέσω ηλεκτρονικών τσιγάρων, μπορεί επίσης να προκαλέσει ερεθισμό και φλεγμονή στους πνεύμονες, καθώς τα αερολύματα περιέχουν και άλλες χημικές ουσίες εκτός από τη νικοτίνη. 
Γι' αυτό το μήνυμα της επιστημονικής κοινότητας είναι ξεκάθαρο: κανένα παιδί ή έφηβος δεν πρέπει να χρησιμοποιεί οποιοδήποτε προϊόν περιέχει νικοτίνη. Η ασφαλέστερη επιλογή είναι να μην ξεκινήσει ποτέ.”

Ποια είναι η θέση της επιστημονικής κοινότητας σχετικά με τα νέα προϊόντα νικοτίνης ως μέσο διακοπής καπνίσματος;
“Είναι σημαντικό να διαχωρίσουμε τα εγκεκριμένα φαρμακευτικά προϊόντα υποκατάστασης νικοτίνης από τα προϊόντα κατανάλωσης, όπως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα νέα προϊόντα νικοτίνης.
Τα θεραπευτικά προϊόντα υποκατάστασης έχουν αξιολογηθεί ως φάρμακα, χορηγούν ελεγχόμενες δόσεις νικοτίνης, χρησιμοποιούνται για περιορισμένο χρονικό διάστημα και αποτελούν μέρος οργανωμένης θεραπείας διακοπής καπνίσματος.
Αντίθετα, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα νέα προϊόντα νικοτίνης δεν έχουν σχεδιαστεί ως φαρμακευτικά μέσα απεξάρτησης. Αντιθέτως, πολλά από αυτά έχουν σχεδιαστεί ώστε να αυξάνουν την ταχύτητα χορήγησης και την ελκυστικότητα της νικοτίνης, ενισχύοντας την εξάρτηση. Επιπλέον, η διπλή χρήση με τα συμβατικά τσιγάρα είναι εξαιρετικά συχνή και διατηρεί τη συνολική έκθεση στη νικοτίνη αντί να οδηγεί σε διακοπή.”

Ποιες είναι οι σημαντικότερες επιπτώσεις της νικοτίνης στην υγεία;
“Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε ότι τα νέα προϊόντα νικοτίνης δεν είναι ακίνδυνα. Η νικοτίνη είναι μια ισχυρά εθιστική ουσία που επηρεάζει τον εγκέφαλο, την καρδιά και τα αιμοφόρα αγγεία, ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο χορηγείται.
Συχνά δημιουργείται η εντύπωση ότι επειδή κάποια προϊόντα δεν καίνε καπνό είναι ασφαλή. Αυτό δεν ισχύει. Μπορεί να περιέχουν λιγότερες από ορισμένες τοξικές ουσίες σε σχέση με τα συμβατικά τσιγάρα, όμως εξακολουθούν να εκθέτουν τον οργανισμό στη νικοτίνη και σε άλλες χημικές ουσίες που μπορούν να προκαλέσουν βλάβες στην υγεία.
Η νικοτίνη επηρεάζει σχεδόν κάθε όργανο του σώματος. Αυξάνει την αρτηριακή πίεση και τους παλμούς της καρδιάς, επιβαρύνει τα αιμοφόρα αγγεία και με τη μακροχρόνια χρήση, αυξάνει τον κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων, όπως το έμφραγμα και το εγκεφαλικό επεισόδιο. Όταν εισπνέεται μέσω ηλεκτρονικών τσιγάρων ή άλλων παρόμοιων προϊόντων, μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό και φλεγμονή στους πνεύμονες, αυξάνοντας τον κίνδυνο αναπνευστικών προβλημάτων.
Παράλληλα, η νικοτίνη προκαλεί χρόνιες βλάβες στα κύτταρα και διατηρεί μια κατάσταση χρόνιας φλεγμονής στον οργανισμό, η οποία συνδέεται με πολλά χρόνια νοσήματα. Αν και η ίδια η νικοτίνη δεν θεωρείται ουσία που προκαλεί από μόνη της καρκίνο, υπάρχουν ισχυρές επιστημονικές ενδείξεις ότι μπορεί να ευνοήσει την ανάπτυξη και την εξάπλωση καρκινικών όγκων και να μειώσει την αποτελεσματικότητα θεραπειών, όπως η χημειοθεραπεία και η ακτινοθεραπεία. 
Ο στόχος της δημόσιας υγείας δεν είναι να αντικαταστήσουμε ένα προϊόν νικοτίνης με ένα άλλο, αλλά να βοηθήσουμε τους καπνιστές να απαλλαγούν οριστικά από την εξάρτηση. Η πλήρης διακοπή της χρήσης καπνού και νικοτίνης παραμένει η καλύτερη επιλογή για την προστασία της υγείας.”

Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε στους γονείς;
“Θα ήθελα να πω στους γονείς να μην υποτιμήμουν τα νέα αυτά προϊόντα και την χρήση τους από τα παιδιά. Δεν πρόκειται για ένα "αθώο άτμισμα" ή μια περαστική μόδα. Η νικοτίνη είναι μία από τις πιο εθιστικές ουσίες και ο εγκέφαλος των παιδιών είναι πολύ πιο ευάλωτος στις επιδράσεις της. Όσο νωρίτερα ξεκινήσει η χρήση, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να δημιουργηθεί μια εξάρτηση που θα τα ακολουθεί για πολλά χρόνια. 
Οι γονείς χρειάζεται να ενημερωθούν, να συζητούν ανοιχτά με τα παιδιά τους και να δίνουν πρώτοι το σωστό παράδειγμα. Δεν αρκεί να πουν "μην το κάνεις". Πρέπει να εξηγήσουν γιατί η νικοτίνη δεν είναι ακίνδυνη και γιατί τα προϊόντα αυτά έχουν σχεδιαστεί ώστε να είναι ελκυστικά για τους νέους.
Ως κοινωνία έχουμε ευθύνη να προστατεύσουμε τα παιδιά μας. Κανένα παιδί δεν πρέπει να εθίζεται στη νικοτίνη. Δεν μπορούμε να αποδεχθούμε ότι μια νέα γενιά θα μεγαλώσει εξαρτημένη από μια ουσία που επηρεάζει τον εγκέφαλο, την καρδιά και την υγεία της. Η πρόληψη ξεκινά από το σπίτι, συνεχίζεται στο σχολείο και απαιτεί τη συνεργασία όλων μας – γονέων, εκπαιδευτικών, επαγγελματιών υγείας και Πολιτείας. Τα παιδιά αξίζουν να μεγαλώσουν ελεύθερα από κάθε μορφή εξάρτησης.”

Τι θα συμβουλεύατε έναν καπνιστή;
“Θα τον συμβούλευα να απευθυνθεί σε επαγγελματία υγείας και σε οργανωμένο Ιατρείο Διακοπής Καπνίσματος.
Σήμερα υπάρχουν τεκμηριωμένες θεραπείες και διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες που περιλαμβάνουν συμβουλευτική υποστήριξη και εγκεκριμένες φαρμακευτικές θεραπείες. Στόχος δεν είναι η αντικατάσταση μιας μορφής χρόνιας εξάρτησης από μια άλλη, αλλά η οριστική απελευθέρωση από τη νικοτίνη και η προστασία της υγείας.

Κλείνοντας θα ήθελα να επισημάνω ξανά ότι η αντιμετώπιση της εξάρτησης από τη νικοτίνη, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της δημόσιας υγείας των επόμενων ετών. Απαιτεί ισχυρή επιστημονική τεκμηρίωση, συνεργασία και ανταλλαγή γνώσης σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.
Με αυτή τη φιλοσοφία, το Ευρωπαϊκό Δίκτυο για την Πρόληψη του Καπνίσματος (ENSP) διοργανώνει 4-6 Νοέμβριο 2026 στην Κωνσταντινούπολη το ετήσιο ευρωπαϊκό συνέδριό του (https://ensp-ectc.org/), με ιδιαίτερη έμφαση στις εξελίξεις γύρω από τη νικοτίνη, τα νέα προϊόντα νικοτίνης, την προστασία των παιδιών και των εφήβων και τις σύγχρονες πολιτικές δημόσιας υγείας.
Θα ήθελα να προσκαλέσω τους Έλληνες επαγγελματίες υγείας, ερευνητές, ακαδημαϊκούς και όλους όσοι δραστηριοποιούνται στον τομέα του ελέγχου του καπνίσματος και της δημόσιας υγείας να συμμετάσχουν ενεργά. 
Η προστασία των παιδιών από την εξάρτηση στη νικοτίνη δεν είναι μόνο ζήτημα υγείας. Είναι επένδυση στο μέλλον της κοινωνίας μας.”