Γωγώ Μηλάκη: «Η UNESCO δεν είναι το τέλος της διαδρομής, αλλά η αρχή μιας νέας εποχής για την Κρήτη»

Μία από τις σημαντικότερες πολιτιστικές κατακτήσεις στην ιστορία της σύγχρονης Κρήτης αποτελεί η ένταξη των έξι Μινωικών Ανακτορικών Κέντρων (Κνωσός, Μάλια, Φαιστός, Ζώμινθος, Ζάκρος και Κυδωνίας) στον κατάλογο με τα Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

Πίσω από τη διεθνή αυτή αναγνώριση κρύβονται χρόνια προετοιμασίας, επιστημονικής τεκμηρίωσης, συνεργασιών και πολιτιστικής διπλωματίας. Η αντιπεριφερειάρχης Πολιτισμού της Περιφέρειας Κρήτης, Γωγώ Μηλάκη, μιλά στο Cretalive για την πορεία προς την ιστορική απόφαση, τις στιγμές συγκίνησης στο Παρίσι, αλλά και για το μεγάλο στοίχημα της επόμενης ημέρας: να μετατραπεί η αναγνώριση της UNESCOσε εργαλείο γνώσης, ανάπτυξης και πολιτιστικής αφύπνισης για τις επόμενες γενιές Κρητικών.

Πόσο σημαντική θεωρείτε για την Κρήτη και συνολικά για την Ελλάδα την ένταξη των έξι μινωικών ανακτόρων στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO;

Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες διεθνείς αναγνωρίσεις που έχει λάβει ποτέ η Κρήτη και συνολικά η Ελλάδα στον τομέα του πολιτισμού. Δεν μιλάμε απλώς για την ένταξη έξι αρχαιολογικών χώρων σε έναν διεθνή κατάλογο. Μιλάμε για την επίσημη αναγνώριση του Μινωικού Πολιτισμού ως θεμελιώδους κεφαλαίου της παγκόσμιας πολιτιστικής ιστορίας.

Η Κνωσός, η Φαιστός, τα Μάλια, η Ζάκρος, ο Ζώμινθος και η Κυδωνία αποτελούν τις σημαντικότερες υλικές μαρτυρίες του πρώτου μεγάλου πολιτισμού της Ευρώπης. Η UNESCO αναγνώρισε ότι η συμβολή τους υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα και ανήκει πλέον στην κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας.

Για την Κρήτη είναι μια ιστορική δικαίωση. Για την Ελλάδα είναι μια διεθνής επιβεβαίωση της διαχρονικής συμβολής της στον παγκόσμιο πολιτισμό.

Image

Ποιο ήταν το μεγαλύτερο στοίχημα ή η μεγαλύτερη δυσκολία σε αυτή τη μακρά διαδικασία διεκδίκησης της ένταξης;

Το μεγαλύτερο στοίχημα ήταν να παρουσιαστούν τα έξι μινωικά ανακτορικά κέντρα ως ένα ενιαίο, συνεκτικό και μοναδικό πολιτιστικό αγαθό παγκόσμιας αξίας.

Η UNESCO δεν αξιολογεί μόνο την ιστορική σημασία ενός μνημείου. Εξετάζει την αυθεντικότητα, την ακεραιότητα, το θεσμικό πλαίσιο προστασίας, το σχέδιο διαχείρισης και κυρίως την εξαιρετική οικουμενική αξία του αγαθού.

Χρειάστηκε τεράστια επιστημονική εργασία, συντονισμός πολλών φορέων και συνεχής συνεργασία ανάμεσα στο Υπουργείο Πολιτισμού, την Περιφέρεια Κρήτης, τις Εφορείες Αρχαιοτήτων, την ακαδημαϊκή κοινότητα και τους Δήμους.

Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να αποδείξουμε ότι τα μνημεία αυτά δεν αποτελούν μεμονωμένους αρχαιολογικούς χώρους αλλά ένα ολοκληρωμένο πολιτιστικό σύστημα που άλλαξε την πορεία της ευρωπαϊκής ιστορίας.

Ποιος ήταν ο ρόλος της Περιφέρειας Κρήτης και ποιες ενέργειες έγιναν τα τελευταία χρόνια ώστε να στηριχθεί ο φάκελος υποψηφιότητας;

Η Περιφέρεια Κρήτης υπήρξε στρατηγικός εταίρος σε όλη τη διαδικασία και ανέλαβε έναν πολυδιάστατο ρόλο που ξεπερνούσε κατά πολύ την απλή υποστήριξη της υποψηφιότητας.

Από την πρώτη στιγμή ο Περιφερειάρχης Κρήτης Σταύρος Αρναουτάκης αγκάλιασε το εγχείρημα και έθεσε την ένταξη των Μινωικών Ανακτόρων ως προτεραιότητα της πολιτιστικής στρατηγικής της Περιφέρειας.

Η Περιφέρεια Κρήτης χρηματοδότησε κρίσιμες μελέτες και δράσεις, υποστήριξε την εκπόνηση του Σχεδίου Διαχείρισης, συνέβαλε στη διαμόρφωση της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επένδυσης για τα Μινωικά Ανακτορικά Κέντρα και ανέλαβε πρωτοβουλίες διεθνούς προβολής της υποψηφιότητας.

Παράλληλα, αναπτύξαμε μια συστηματική πολιτιστική διπλωματία. Στο Παρίσι είχαμε την ευκαιρία να παρουσιάσουμε την Κρήτη και τον Μινωικό Πολιτισμό στους εκπροσώπους των κρατών-μελών της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς, αναδεικνύοντας όχι μόνο το παρελθόν αλλά και το όραμα της Κρήτης για το μέλλον.

Η επιτυχία αυτή είναι αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας, αλλά η συμβολή της Περιφέρειας Κρήτης υπήρξε καθοριστική σε όλα τα στάδια της διαδικασίας.

Τι σημαίνει πρακτικά για την Κρήτη η ένταξη των Μινωικών Ανακτορικών Κέντρων στην UNESCO, τόσο σε επίπεδο πολιτισμού όσο και σε επίπεδο τουρισμού και ανάπτυξης;

Η ένταξη δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα για την Κρήτη.

Σε πολιτιστικό επίπεδο ενισχύει την προστασία, τη διατήρηση και τη διεθνή αναγνώριση των μνημείων μας.

Σε αναπτυξιακό επίπεδο δημιουργεί σημαντικές προοπτικές για ποιοτικό και βιώσιμο πολιτιστικό τουρισμό, για αύξηση της επισκεψιμότητας, για ενίσχυση των τοπικών οικονομιών και για τη δημιουργία νέων πολιτιστικών διαδρομών που θα συνδέουν διαφορετικές περιοχές του νησιού.

Ταυτόχρονα ενισχύεται η διεθνής προβολή της Κρήτης ως προορισμού υψηλής πολιτιστικής αξίας, κάτι που συμβάλλει στη διαφοροποίηση του τουριστικού μας προϊόντος και στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου.

Image

Υπάρχουν συγκεκριμένες παρεμβάσεις ή έργα που σχεδιάζονται για την περαιτέρω ανάδειξη και προστασία των Μινωικών Μνημείων μετά την ένταξη;

Η εγγραφή των Μινωικών Ανακτορικών Κέντρων στον κατάλογος Παγκόσμιας Κληρονομιάς δεν αποτελεί το τέλος της προσπάθειας αλλά την αρχή μιας νέας εποχής ευθύνης.

Η Περιφέρεια Κρήτης σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού προωθεί την διασφάλιση της διατήρησης της ακεραιότητας τους, την υλοποίηση της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επένδυσης, ενός ολοκληρωμένου σχεδίου που περιλαμβάνει έργα υποδομών, βελτίωση της προσβασιμότητας, αναβάθμιση των υπηρεσιών υποδοχής επισκεπτών, ψηφιακές εφαρμογές και δράσεις ερμηνείας της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Παράλληλα, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εκπαίδευση και στην ευαισθητοποίηση των νέων, ώστε η μινωική κληρονομιά να αποτελέσει στοιχείο της σύγχρονης πολιτιστικής ταυτότητας των Κρητικών.

Πώς μπορεί αυτή η εξέλιξη να επηρεάσει τη διεθνή εικόνα της Κρήτης ως πολιτιστικού προορισμού και ποιο μήνυμα στέλνει για τη μινωική κληρονομιά;

Για αυτή την ιστορική επιτυχία εργάστηκαν πολλοί άνθρωποι. Άνθρωποι γνωστοί και άγνωστοι. Αφανείς ήρωες της καθημερινότητας, επιστήμονες, αρχαιολόγοι, στελέχη του Υπουργείου Πολιτισμού, της Περιφέρειας Κρήτης, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, της Μόνιμης Ελληνικής Αντιπροσωπείας στην UNESCO, άνθρωποι που πίστεψαν βαθιά σε έναν στόχο και κατέθεσαν ψυχή, γνώση και αφοσίωση.

Χρειάστηκαν μόλις δύο χρόνια. Από τον Δεκέμβριο του 2023 έως τις 12 Ιουλίου 2025. Δύο χρόνια εντατικής προσπάθειας, τεκμηρίωσης, συνεργασίας και διεθνούς διπλωματίας, μέχρι τη στιγμή που η Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO έλαβε την ιστορική απόφαση για την εγγραφή των έξι Μινωικών Ανακτορικών Κέντρων στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Είχε προηγηθεί η ενημέρωση των χωρών-μελών που συμμετείχαν στην κρίσιμη ψηφοφορία, στην κατοικία του Μόνιμου Αντιπροσώπου της Ελλάδας στην UNESCO, στο Παρίσι. Εκεί είχα την τιμή να παρουσιάσω την Κρήτη, τον Μινωικό Πολιτισμό, αλλά και το σύγχρονο όραμα της Περιφέρειας Κρήτης για τη σύνδεση του πολιτισμού με τη βιώσιμη ανάπτυξη.

Στο τέλος της παρουσίασης, ο Πρέσβης και Μόνιμος Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στην UNESCO, Γιώργος Κουμουτσάκος, είπε σε όλους χαμογελώντας: «Μετά από αυτή την παρουσίαση, κι εγώ θα ψήφιζα θετικά». 

Αυτό που με συγκίνησε ακόμη περισσότερο, όμως, ήταν τα λόγια των ίδιων των πρέσβεων. Πολλοί είχαν επισκεφθεί την Κρήτη. Είχαν περπατήσει στην Κνωσό. Είχαν σταθεί μπροστά στις τοιχογραφίες του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου. Είχαν γνωρίσει το κρητικό τοπίο, τους ανθρώπους και τον πολιτισμό μας.

Image

Ένας από αυτούς εξέφρασε με ειλικρινή απορία το γεγονός ότι ο Μινωικός Πολιτισμός δεν είχε ήδη ενταχθεί στην Παγκόσμια Κληρονομιά. Και τότε ακούστηκε μια φράση που δεν θα ξεχάσω ποτέ: «Εσείς καταφέρατε να πάρετε τον Μίτο της Αριάδνης και να βγάλετε την Κρήτη από τον Λαβύρινθο του Μίνωα. Εμείς έχουμε υποχρέωση να ψηφίσουμε θετικά».

Η αγωνία κορυφώθηκε στις 12 Ιουλίου 2025 στο Παρίσι. Καθισμένοι στην αίθουσα συνεδριάσεων της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς περιμέναμε την τελική απόφαση. Όμως, πολύ γρήγορα, η αγωνία μετατράπηκε σε συγκίνηση. Η μία μετά την άλλη, είκοσι από τις είκοσι τέσσερις χώρες πήραν τον λόγο και μίλησαν με θαυμασμό για τον Μινωικό Πολιτισμό.

Άκουγες εκπροσώπους από διαφορετικές ηπείρους να αναφέρονται στην Κνωσό, στη Φαιστό, στα Μάλια, στη Ζάκρο, στον Ζώμινθο και στην Κυδωνία σαν να μιλούσαν για μνημεία της δικής τους ιστορίας.

Και τότε ήρθε η στιγμή της ανακοίνωσης. Όταν ο Πρόεδρος της Επιτροπής, Lazare Eloundou Assomo, ανακοίνωσε την ομόφωνη απόφαση της εγγραφής, ο χρόνος έμοιαζε να σταματά.

Δάκρυα στα μάτια, υπερηφάνεια, συγκίνηση, χαρά. Μια στιγμή που θα παραμείνει για πάντα χαραγμένη στην ψυχή μου. Γιατί εκείνη τη στιγμή δεν δικαιωνόταν μόνο μια υποψηφιότητα. Δικαιωνόταν η ιστορία της Κρήτης. Δικαιωνόταν ο πολιτισμός που γεννήθηκε σε αυτό το νησί πριν από τέσσερις χιλιάδες χρόνια.

Σήμερα, λίγους μήνες μετά από αυτή τη μεγάλη επιτυχία, αισθάνομαι ότι έχουμε μπροστά μας μια ακόμη μεγαλύτερη πρόκληση. Την πρόκληση της συνειδητοποίησης. Διότι πολλοί συμπολίτες μας δεν έχουν ακόμη αντιληφθεί το πραγματικό μέγεθος αυτού που συνέβη, ιδιαίτερα η νέα γενιά.

Η εγγραφή των Μινωικών Ανακτορικών Κέντρων στην Παγκόσμια Κληρονομιά δεν είναι μια τυπική διάκριση. Είναι η διεθνής αναγνώριση ότι η Κρήτη βρίσκεται στον πυρήνα της παγκόσμιας πολιτιστικής ιστορίας. Ότι εδώ αναπτύχθηκε ο πρώτος μεγάλος πολιτισμός της Ευρώπης. Ότι εδώ γεννήθηκαν μορφές κοινωνικής οργάνωσης, διοίκησης, αρχιτεκτονικής και τέχνης που επηρέασαν ολόκληρη την εξέλιξη του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Γενιές αρχαιολόγων, επιστημόνων και ερευνητών αφιέρωσαν τη ζωή τους για να φέρουν στο φως αυτή τη μοναδική πολιτιστική κληρονομιά.

Από τον Μίνωα Καλοκαιρινό, τον άνθρωπο που πρώτος διέκρινε κάτω από το χώμα της Κνωσού τα ίχνη ενός χαμένου κόσμου, μέχρι τον Arthur Evans που αποκάλυψε στη διεθνή κοινότητα τον μινωικό πολιτισμό. Από τον Νικόλαο Πλάτωνα, που ανέσκαψε τη Ζάκρο και επαναπροσδιόρισε την κατανόηση του μινωικού κόσμου, μέχρι τον Γιάννη και την Έφη Σακελλαράκη που αποκάλυψαν την Ζώμινθο και έδωσαν νέα διάσταση στη μινωική έρευνα. 

Τώρα η ευθύνη περνά σε εμάς. Η επόμενη μέρα δεν αφορά μόνο την προστασία των μνημείων. Αφορά την προστασία της ιστορικής μας συνείδησης, την εκπαίδευση των παιδιών μας, τη δημιουργία μιας νέας σχέσης των Κρητικών με την ιστορία τους.

Αφορά τη μετατροπή της πολιτιστικής κληρονομιάς σε εργαλείο γνώσης, ανάπτυξης, εξωστρέφειας και δημιουργίας.

Στόχος μας πρέπει να είναι κάθε παιδί της Κρήτης να γνωρίζει γιατί η Κνωσός, η Φαιστός, τα Μάλια, η Ζάκρος, ο Ζώμινθος και η Κυδωνία ανήκουν πλέον στην Παγκόσμια Κληρονομιά. Να αισθάνεται υπερήφανο. Να γνωρίζει ότι η ιστορία του τόπου του δεν είναι περιφερειακή. Είναι παγκόσμια.

Η UNESCO μάς έδωσε μια διεθνή αναγνώριση. Το αν αυτή θα μετατραπεί σε πολιτιστική αφύπνιση της κοινωνίας μας εξαρτάται αποκλειστικά από εμάς. Η εγγραφή ήταν το επιστέγασμα μιας μεγάλης προσπάθειας, αλλά είναι ταυτόχρονα και η αφετηρία μιας νέας εποχής. Μιας εποχής όπου η Κρήτη καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να σταθεί αντάξια της ιστορίας της. Να προστατεύσει την κληρονομιά της. Να τη μεταδώσει στις επόμενες γενιές και να συνεχίσει να φωτίζει τον κόσμο, όπως έκανε εδώ και τέσσερις χιλιάδες χρόνια.

Η εγγραφή των Μινωικών Ανακτορικών Κέντρων στην παγκόσμια κληρονομιά της UNESCO δεν είναι το τέλος μιας διαδρομής. Είναι η αρχή μιας νέας εποχής για την Κρήτη.

Το όραμά μου είναι η Κρήτη να εξελιχθεί τα επόμενα χρόνια στην πρώτη ολοκληρωμένη Πρότυπη Περιφέρεια UNESCO της Μεσογείου. Έναν τόπο όπου η πολιτιστική, η φυσική και η άυλη κληρονομιά δεν συνυπάρχουν απλώς, αλλά αλληλοτροφοδοτούνται και συνδιαμορφώνουν ένα νέο πρότυπο βιώσιμης ανάπτυξης, γνώσης, καινοτομίας και ποιότητας ζωής για τις επόμενες γενιές.

Στόχος μας είναι να συνδέσουμε σε ένα ενιαίο στρατηγικό δίκτυο τα Μινωικά Ανακτορικά Κέντρα, τα Παγκόσμια Γεωπάρκα UNESCO Ψηλορείτη και Σητείας, τα προστατευόμενα οικοσυστήματα του προγράμματος «Άνθρωπος και Βιόσφαιρα» (MAB), την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, τη γαστρονομία, τις πολιτιστικές διαδρομές και το μοναδικό φυσικό περιβάλλον της Κρήτης.

Αυτό αποτελεί το μεγάλο αναπτυξιακό σχέδιο της επόμενης δεκαετίας. 

Αν η μεγάλη κατάκτηση της σημερινής γενιάς ήταν η εγγραφή των Μινωικών Ανακτορικών Κέντρων στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, το μεγάλο στοίχημα της επόμενης γενιάς είναι να ενώσει όλα τα στοιχεία UNESCO της Κρήτης σε ένα ζωντανό οικοσύστημα πολιτισμού, φύσης, εκπαίδευσης και ανθρώπινης δημιουργίας.

Για εμάς, η UNESCO δεν είναι μόνο πολιτισμός. Είναι παιδεία. Είναι περιβάλλον. Είναι κοινωνική συνοχή. Είναι ποιοτικός τουρισμός. Είναι τοπική ανάπτυξη. Είναι ευκαιρίες για τους νέους ανθρώπους να δημιουργήσουν, να παραμείνουν και να προοδεύσουν στον τόπο τους.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχανών, ένα έργο πραγματικά εμβληματικό για την Κρήτη. Δεν επιδιώκουμε απλώς τη δημιουργία ενός ακόμη μουσείου. Φιλοδοξούμε να δημιουργήσουμε μια νέα πύλη εισόδου στον μινωικό κόσμο· έναν σύγχρονο χώρο που θα συνδέει την επιστημονική γνώση με την τεχνολογία, την εκπαίδευση με τη βιωματική εμπειρία και το παρελθόν με το μέλλον.

Γιατί η μεγαλύτερη αξία της πολιτιστικής κληρονομιάς βρίσκεται στην ικανότητά της να εμπνέει, να εκπαιδεύει και να δημιουργεί προοπτικές για τις κοινωνίες του αύριο.

Πάνω από όλα όμως υπάρχει μία αρχή που δεν διαπραγματευόμαστε: η προστασία των μνημείων. Η ανάπτυξη δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς σεβασμό στην αυθεντικότητα και την ακεραιότητα της κληρονομιάς μας. Αυτή είναι η ουσία της UNESCO. Αυτή είναι και η δική μας δέσμευση.

Θέλω τα παιδιά της Κρήτης να μεγαλώνουν γνωρίζοντας ότι ο τόπος τους δεν είναι απλώς ένας όμορφος τουριστικός προορισμός. Είναι ένας τόπος που επηρέασε την πορεία του παγκόσμιου πολιτισμού.

Αν καταφέρουμε να μετατρέψουμε αυτή τη μεγάλη διεθνή αναγνώριση σε γνώση, αυτοπεποίθηση και δημιουργία για τη νέα γενιά, τότε θα έχουμε πραγματικά πετύχει.

Γιατί η μεγαλύτερη επιτυχία δεν είναι η εγγραφή στην UNESCO.

Η μεγαλύτερη επιτυχία είναι να καταφέρει η κοινωνία της Κρήτης να ανακαλύψει ξανά την αξία της δικής της ιστορίας.