Ποια όργανα του σώματος «γερνούν» πρώτα και τι μπορούμε να κάνουμε

Ο χρόνος αφήνει τα σημάδια του σε ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα, όχι όμως παντού με την ίδια ταχύτητα. Τα όργανά μας δεν ακολουθούν έναν κοινό ρυθμό γήρανσης και, στην πράξη, κάποια μπορεί να εμφανίζονται βιολογικά αρκετά μεγαλύτερα ή μικρότερα από άλλα.

Έρευνες που βασίζονται σε επιγενετικά στοιχεία από διαφορετικούς ιστούς δείχνουν ότι αποκλίσεις της τάξης των 5 έως 15 ετών ανάμεσα στη βιολογική ηλικία διαφορετικών οργάνων του ίδιου ανθρώπου δεν είναι ασυνήθιστες.

Σημαντικό ρόλο παίζει και ο τρόπος ζωής. Παράγοντες όπως η διατροφή, το σωματικό βάρος, η άσκηση και η έκθεση σε επιβαρυντικούς παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν τον ρυθμό γήρανσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παχυσαρκία, η οποία έχει συνδεθεί με ταχύτερη γήρανση του ήπατος.

Δεν υπάρχει ένας «πρωταθλητής» της γήρανσης

Επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι περίπου ένας στους πέντε ανθρώπους άνω των 50 ετών διαθέτει τουλάχιστον ένα όργανο που έχει γεράσει σημαντικά περισσότερο από το αναμενόμενο για την ηλικία του.

Παράλληλα, διαφορετικά όργανα φαίνεται να περνούν φάσεις ταχύτερης γήρανσης σε διαφορετικές περιόδους της ζωής. Η καρδιά παρουσιάζει τέτοιες μεταβολές ήδη στη δεκαετία των 30 και ξανά μεταξύ 40 και 50 ετών, ενώ εγκέφαλος, μυϊκό σύστημα και δέρμα εμφανίζουν αντίστοιχες αλλαγές στη δεκαετία των 30 και αργότερα, γύρω στα 60.

Επομένως, δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο όργανο που γερνά πρώτο σε όλους. Υπάρχουν, όμως, ορισμένα που ξεχωρίζουν.

Θύμος αδένας: Η γήρανση αρχίζει από την εφηβεία

Ο θύμος αδένας είναι ένα μικρό όργανο του ανοσοποιητικού συστήματος, πίσω από το στέρνο, και έχει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και ωρίμανση των Τ-λεμφοκυττάρων, τα οποία συμμετέχουν στην άμυνα του οργανισμού.

Θεωρείται ένας από τους ιστούς που εμφανίζουν πολύ νωρίς σημάδια γήρανσης. Ήδη από την εφηβεία αρχίζει σταδιακά να μικραίνει και να περιορίζει τη λειτουργία του. Ως αποτέλεσμα μειώνεται με την πάροδο του χρόνου η παραγωγή νέων Τ-κυττάρων και εξασθενεί μέρος της προσαρμοστικής ανοσολογικής απόκρισης.

Τι μπορεί να βοηθήσει: Η λειτουργία του επηρεάζεται μεταξύ άλλων από το χρόνιο στρες και τη διατροφική κατάσταση. Ο ψευδάργυρος συμμετέχει στη λειτουργία της θυμουλίνης, ενώ η βιταμίνη D3 σχετίζεται με τη ρύθμιση της ωρίμανσης των Τ-κυττάρων. Η συστηματική άσκηση, ακόμη και υψηλής έντασης, καθώς και ο καλύτερος έλεγχος του στρες μπορούν επίσης να λειτουργήσουν υποστηρικτικά.

Δέρμα: Οι αλλαγές ξεκινούν από τα 20-25

Το δέρμα βρίσκεται διαρκώς εκτεθειμένο στο εξωτερικό περιβάλλον και γι' αυτό δέχεται σωρευτικά μεγαλύτερη επιβάρυνση από παράγοντες όπως η υπεριώδης ακτινοβολία, η ατμοσφαιρική ρύπανση και οι καθημερινές μηχανικές καταπονήσεις.

Η παραγωγή κολλαγόνου αρχίζει να υποχωρεί περίπου από τα 20-25 χρόνια, με ρυθμό που υπολογίζεται γύρω στο 1% ετησίως. Λίγο αργότερα, περίπου στα 25-30, μπορεί να γίνουν ορατές οι πρώτες λεπτές γραμμές, ενώ επιβραδύνεται σταδιακά και η ανανέωση των κυττάρων.

Η ηλιακή ακτινοβολία, μάλιστα, μπορεί να προκαλεί βλάβες στο DNA των δερματικών κυττάρων ήδη από την παιδική ηλικία, όταν η έκθεση γίνεται χωρίς επαρκή προστασία.

Τι μπορεί να βοηθήσει: Η συστηματική προστασία από την υπεριώδη ακτινοβολία αποτελεί βασικό μέτρο κατά της φωτογήρανσης. Η καθημερινή χρήση αντηλιακού περιορίζει τη βλάβη του κολλαγόνου, ενώ ουσίες όπως η τοπική βιταμίνη Α μπορούν να ενισχύσουν την παραγωγή του και την ανανέωση των κυττάρων. Η βιταμίνη C δρα αντιοξειδωτικά απέναντι στις ελεύθερες ρίζες.

Ωοθήκες: Απότομη επιτάχυνση της γήρανσης

Στις γυναίκες, οι ωοθήκες συγκαταλέγονται στα όργανα με τον ταχύτερο ρυθμό βιολογικής γήρανσης, ο οποίος έχει εκτιμηθεί ότι μπορεί να είναι περίπου διπλάσιος σε σχέση με άλλους ιστούς.

Σε αντίθεση με πολλά άλλα όργανα, που διατηρούν μεγάλο μέρος της λειτουργικότητάς τους μέχρι αρκετά προχωρημένη ηλικία, η λειτουργία των ωοθηκών αρχίζει να υποχωρεί αισθητά μετά τα 30. Η διαδικασία κορυφώνεται περίπου στα 50, όταν με την εμμηνόπαυση η ωοθηκική λειτουργία περιορίζεται δραστικά.

Τι μπορεί να βοηθήσει: Η αντιμετώπιση του οξειδωτικού στρες, μια ισορροπημένη διατροφή, η διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους και ο περιορισμός του σπλαχνικού λίπους θεωρούνται σημαντικοί παράγοντες. Επίσης, συνιστάται αποφυγή καπνίσματος και περιορισμός της έκθεσης σε ενδοκρινικούς διαταράκτες, όπως η BPA που μπορεί να υπάρχει σε ορισμένα πλαστικά.

Νεφροί και ήπαρ: Η «σιωπηλή» φθορά

Μελέτες που εξετάζουν τα πρωτεωμικά και κυτταρικά χαρακτηριστικά της γήρανσης δείχνουν ότι νεφροί και ήπαρ μπορούν να συσσωρεύουν βλάβες χωρίς αυτές να γίνονται άμεσα αντιληπτές.

Οι νεφροί έχουν σχετικά αργή κυτταρική ανανέωση. Αυτό σημαίνει ότι τα κύτταρά τους παραμένουν για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα εκτεθειμένα σε μεταβολικές και περιβαλλοντικές επιβαρύνσεις.

Μετά τα 30 χρόνια αρχίζει φυσιολογικά να περιορίζεται σταδιακά η ικανότητα των νεφρών να φιλτράρουν το αίμα, ενώ μετά τα 40 μειώνεται προοδευτικά ο αριθμός των λειτουργικών νεφρώνων. Παράλληλα, τα μικρά αιμοφόρα αγγεία τους γίνονται σταδιακά πιο άκαμπτα.

Το ήπαρ, από την άλλη πλευρά, διαθέτει εντυπωσιακή ικανότητα αναγέννησης και θεωρείται ένα από τα πιο ανθεκτικά όργανα. Παρ' όλα αυτά, μετά τα 40 αρχίζουν σταδιακά να μειώνονται ο όγκος του και η αιματική ροή προς αυτό. Σε μεγαλύτερες ηλικίες επιβραδύνεται επίσης ο μεταβολισμός ορισμένων φαρμάκων και τοξικών ουσιών, ενώ γίνεται συχνότερη η συσσώρευση λίπους στα ηπατικά κύτταρα.

Τι μπορεί να βοηθήσει: Επειδή τα συγκεκριμένα όργανα επιβαρύνονται σημαντικά από το μεταβολικό φορτίο, ιδιαίτερη σημασία έχουν ο περιορισμός της υπερβολικής κατανάλωσης ζάχαρης και φρουκτόζης, η ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης και η επαρκής ενυδάτωση. Σημαντική είναι επίσης η αποφυγή αλόγιστης χρήσης φαρμάκων.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι δεν υπάρχει ένα και μοναδικό όργανο που «κερδίζει» την κούρσα της γήρανσης. Ο θύμος αδένας αρχίζει να υποχωρεί πολύ νωρίς, το δέρμα συσσωρεύει γρήγορα εξωτερικές βλάβες, οι ωοθήκες παρουσιάζουν ιδιαίτερα γρήγορη λειτουργική γήρανση, ενώ νεφροί και ήπαρ εμφανίζουν σταδιακές αλλαγές καθώς περνούν οι δεκαετίες.