30 Χρόνια μετά…

Πριν από περίπου τριάντα χρόνια, άνθρωποι της επιστήμης, της έρευνας και της τοπικής επιχειρηματικότητας συνέβαλαν από την Κρήτη στα πρώτα αποφασιστικά βήματα για την ανάπτυξη του διαδικτύου στην Ελλάδα. Το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας είχε ήδη από το 1989 κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη βασικών διαδικτυακών υπηρεσιών στη χώρα, ενώ το Κέντρο Λειτουργίας και Διαχείρισης Δικτύου άρχισε να λειτουργεί στο Ίδρυμα το 1992. (Ινστιτούτο Υπολογιστικής Επιστήμης-FORTH)

Η προσπάθεια ξεκίνησε από το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας, όπου ερευνητές με όραμα, μαζί με ανθρώπους της τοπικής επιχειρηματικότητας, πίστεψαν σε κάτι που τότε φαινόταν σε πολλούς μακρινό ή ακόμη και ακατανόητο. Από αυτή τη συνεργασία γεννήθηκε η FORTHnet και άνοιξε ένας νέος δρόμος για τη χώρα.

Σήμερα, ορισμένα από τα πρόσωπα που συμμετείχαμε σε εκείνη την πρωτοποριακή προσπάθεια ξανασμίγουμε. Ερευνητές που συνέβαλαν τότε στην είσοδο της Ελλάδας στην εποχή του διαδικτύου βρίσκονται και σήμερα στην πρώτη γραμμή της επιστήμης και της τεχνολογίας. Τριάντα χρόνια μετά, θέλουμε να κάνουμε μαζί το επόμενο μεγάλο βήμα: να φέρουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη στην υπηρεσία της Δικαιοσύνης και, τελικά, στην υπηρεσία του πολίτη και του λαού.

Εξ αφορμής της νέας προσπάθειας θα ήθελα να καταθέσω κάποιες πρώτες σκέψεις από την πρώτη θεσμική μας συνάντηση για τη διερεύνηση της αξιοποίησης της Τεχνητής Νοημοσύνης στη λειτουργία της Δικαιοσύνης —μια συνάντηση γνωριμίας, κατ’ αρχήν, αλλά που άφησε πίσω της κάτι παραπάνω από μια απλή ανταλλαγή ευγενειών.

Στο τραπέζι κάθισαν η Αντιπεριφερειάρχης Κρήτης κ. Κουτεντάκη, η Προϊσταμένη του Πρωτοδικείου Ηρακλείου κ. Γκιόγκη, ο Πρόεδρος της Εφετειακής Επιτροπής Ανατολικής Κρήτης της Ένωσης Δικαστών και Εισαγγελέων κ. Αργύρης Κατσαμάνης, η Πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου Ηρακλείου κ. Κοσμαδάκη, η Ταμίας του Δικηγορικού Συλλόγου Ηρακλείου κ. Αστρινάκη, η Πρόεδρος της Ένωσης Δικαστικών Υπαλλήλων Κρήτης κ. Γιαλιτάκη και ο Υπεύθυνος Πληροφορικής του Πρωτοδικείου Ηρακλείου κ. Νικολιδάκης. Από την πλευρά του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας παρευρέθηκε μια ομάδα κορυφαίων επιστημόνων, καθηγητής Γιαννης Τζιτζικας επιστήμης υπολογιστών , καθηγητής Δημητρης Πλεξουσάκης με επικεφαλής τον Πρόεδρο του ΙΤΕ, καθηγητή κ. Βασίλη Χαρμανδάρη.

Από την πρώτη κιόλας στιγμή, οι επιστήμονες του ΙΤΕ άφησαν να φανεί κάτι σπάνιο: βαθιά γνώση του αντικειμένου, ρεαλιστική αντίληψη των πραγματικών δυνατοτήτων της Τεχνητής Νοημοσύνης, και μια ειλικρινή, όχι επιτηδευμένη, διάθεση συνεργασίας.

Δεν συζητάμε, λοιπόν, για ένα ακόμη εργαλείο αναζήτησης εγγράφων. Μιλάμε για ένα σύστημα ικανό να οργανώνει το υλικό μιας δικογραφίας, να ελέγχει την πληρότητά της, να εντοπίζει τις κρίσιμες συνδέσεις και αντιφάσεις, να αναδεικνύει τη λογική ακολουθία των γεγονότων και να στηρίζει ουσιαστικά τη σύνταξη της δικαστικής απόφασης.

Η ανάγκη αυτή γίνεται σχεδόν δραματική στις ποινικές δικογραφίες. Εκεί ο ανακριτής καλείται, συχνά χωρίς καμία ουσιαστική τεχνική βοήθεια, να αντιμετωπίσει κυριολεκτικά μια ολόκληρη ντουλάπα εγγράφων, καταθέσεων, εκθέσεων, ψηφιακών πειστηρίων και λοιπού υλικού που έχει συγκεντρώσει η Αστυνομία. Μέσα σε δύο ή τρεις μέρες οφείλει να κατανοήσει το σύνολο της υπόθεσης, να εντοπίσει τα κρίσιμα στοιχεία, τις αντιφάσεις και τις μεταξύ τους συνδέσεις, και να κρίνει —μαζί με τον αρμόδιο εισαγγελέα— αν συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις για την προσωρινή κράτηση ενός ανθρώπου.

Πρόκειται για μία από τις βαρύτερες αποφάσεις που μπορεί να λάβει η ποινική διαδικασία, αφού άπτεται άμεσα της προσωπικής ελευθερίας του κατηγορουμένου. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πρόκειται να αποφασίσει στη θέση του ανακριτή, ούτε να υποκαταστήσει τη δικαστική κρίση. Μπορεί όμως να οργανώσει το τεράστιο υλικό, να συνθέσει ένα ασφαλές χρονολόγιο, να εντοπίσει πρόσωπα, γεγονότα, επικοινωνίες και αντιφάσεις, να επισημάνει ποια στοιχεία ενισχύουν ή αποδυναμώνουν κάθε εκδοχή. Έτσι, ο ανακριτής θα μπορεί επιτέλους να αφιερώνει τον λιγοστό χρόνο του στην ουσιαστική αξιολόγηση της υπόθεσης, κι όχι στην εξαντλητική αναζήτηση μιας βελόνας μέσα σε χιλιάδες σελίδες.

Η δικαιοδοτική κρίση, φυσικά, πρέπει να παραμείνει αποκλειστικά στα χέρια του δικαστή. Ένα μεγάλο μέρος, όμως, της μηχανικής, χρονοβόρας και επαναλαμβανόμενης εργασίας μπορεί πλέον να αποφορτιστεί τεχνολογικά.

Ιδιαίτερα ενθαρρυντική στάθηκε και η τοποθέτησή τους στο ζήτημα της κατάρτισης των υπηρεσιών. Μας διαβεβαίωσαν ότι μπορούν να συμβάλουν άμεσα στη δημιουργία ενός προγράμματος που θα λαμβάνει υπόψη τις αντικειμενικές υπηρεσιακές υποχρεώσεις, τις ιδιαιτερότητες κάθε δικαστικού σχηματισμού, τον πραγματικό φόρτο εργασίας, τις άδειες, τα κωλύματα και τις ιδιαίτερες ανάγκες των δικαστικών λειτουργών —ένα σύστημα που θα κατανέμει τις υπηρεσίες με διαφανή, αντικειμενικά και ελέγξιμα κριτήρια, περιορίζοντας τις ανισότητες και τις δυσλειτουργίες που γεννά η χειροκίνητη κατάρτιση των προγραμμάτων.

Ξεχωριστή σημασία έχει και το γεγονός ότι οι επιστήμονες του ΙΤΕ ζήτησαν οι ίδιοι να επισκεφθούν το Πρωτοδικείο, να δουν από κοντά τη διαδρομή μιας υπόθεσης, την οργάνωση της δικογραφίας, τις πραγματικές συνθήκες κάτω από τις οποίες δουλεύουν δικαστές και δικαστικοί υπάλληλοι. Δεν θέλουν να σχεδιάσουν ένα θεωρητικό εργαλείο εξ αποστάσεως, αλλά ένα σύστημα ριζωμένο στην καθημερινή πραγματικότητα των δικαστηρίων.

Καθώς όμως η ανάπτυξη και η δοκιμή ενός τέτοιου συστήματος προϋποθέτει εργασία πάνω σε πραγματικές δικογραφίες, έθεσαν εξαρχής, χωρίς να χρειαστεί να τους το ζητήσουμε, την ανάγκη προστασίας των προσωπικών δεδομένων. Ως λύση προτάθηκε η πλήρης ανωνυμοποίηση του υλικού ή η αντικατάσταση των πραγματικών ονομάτων των διαδίκων και των λοιπών εμπλεκομένων με εντελώς φανταστικά στοιχεία. Έτσι θα μπορούν να μελετήσουν τη δομή, τη χρονική ακολουθία και τις εσωτερικές σχέσεις μιας πραγματικής υπόθεσης, χωρίς να είναι δυνατή η ταυτοποίηση κανενός προσώπου. Δεν τους ενδιαφέρει ποιοι είναι οι διάδικοι· τους ενδιαφέρει πώς συγκροτείται μια δικογραφία, πού κρύβονται οι κρίσιμες πληροφορίες, και με ποιον τρόπο ένα σύστημα μπορεί να εντοπίζει παραλείψεις, αντιφάσεις, συνδέσεις και ανακολουθίες.

Η πρώτη μας εντύπωση είναι πως οι άνθρωποι του ΙΤΕ έχουν πάρει το εγχείρημα πολύ στα σοβαρά το χαρακτήρισαν «εξαιρετική ιδέα»και θέλουν πραγματικά να το δουλέψουν. Κατέχουν σε βάθος το αντικείμενο και έχουν καθαρή εικόνα όχι μόνο των τεχνικών δυνατοτήτων, αλλά και των δυσκολιών που θα πρέπει να ξεπεραστούν.

Εξίσου σημαντική ήταν η στάση της Προέδρου του Δικηγορικού Συλλόγου Ηρακλείου, που από την πρώτη στιγμή εμφανίστηκε θερμά θετική και υποστηρικτική. Η ενεργός συμμετοχή του δικηγορικού κόσμου δεν είναι διακοσμητική· οι δικηγόροι γνωρίζουν από πρώτο χέρι τις δυσλειτουργίες της δικαστηριακής καθημερινότητας και μπορούν να συμβάλουν καθοριστικά τόσο στον εντοπισμό των πραγματικών αναγκών όσο και στην εξεύρεση πρακτικών λύσεων.

Το ίδιο ουσιαστική στάθηκε και η συμμετοχή της Προέδρου των δικαστικών υπαλλήλων, που προσήλθε με πραγματικό ενδιαφέρον για το εγχείρημα. Κανείς δεν γνωρίζει καλύτερα από τους δικαστικούς υπαλλήλους τη ροή των δικογραφιών, τις καθημερινές καθυστερήσεις, τις επαναλαμβανόμενες διαδικασίες και τα σημεία όπου το σύστημα σκοντάφτει. Χωρίς τη δική τους εμπειρία, κανένα τεχνολογικό εργαλείο δεν θα μπορούσε ποτέ να ανταποκριθεί πλήρως στις πραγματικές ανάγκες των δικαστηρίων.

Η παρουσία και η στήριξη τόσο της Προέδρου του Δικηγορικού Συλλόγου όσο και της Προέδρου των δικαστικών υπαλλήλων ενισχύουν τον θεσμικό, συλλογικό χαρακτήρα αυτής της προσπάθειας. Μια αλλαγή τέτοιου μεγέθους δεν επιβάλλεται από έναν και μόνο φορέα· χτίζεται μόνο με τη συμμετοχή όλων όσων ζουν καθημερινά τη λειτουργία της Δικαιοσύνης.

Ιδιαίτερα ενθαρρυντική στάθηκε, τέλος, και η στάση της Περιφέρειας Κρήτης, που από την πρώτη στιγμή έδειξε ότι θέλει να δει την Κρήτη πρωτοπόρο και στον τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης στη Δικαιοσύνη, ανταποκρινόμενη άμεσα με την παρουσία Αντιπεριφερειάρχη στη συνάντηση. Μια παρουσία που επιβεβαιώνει τη διάθεση το εγχείρημα να αποκτήσει ευρύτερη θεσμική στήριξη, πέρα από μια απλή επιστημονική συνεργασία.

Φεύγοντας από τη συνάντηση, η αίσθησή μας ήταν πως όλοι όσοι κάθισαν σε εκείνο το τραπέζι αντιμετωπίζουν το εγχείρημα με σοβαρότητα και πραγματική διάθεση να προχωρήσει. Αν καταφέρουμε να ξεπεράσουμε τις αναμενόμενες γραφειοκρατικές και θεσμικές δυσκολίες, πιστεύουμε πως η Κρήτη έχει όλες τις προϋποθέσεις να γίνει το σημείο εκκίνησης μιας ουσιαστικής αλλαγής στον τρόπο λειτουργίας της ελληνικής Δικαιοσύνης.

Μπροστά μας υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος, πολλές τεχνικές, θεσμικές και οργανωτικές δυσκολίες να ξεπεραστούν. Το σημαντικό, όμως, είναι ότι άνοιξε πλέον ένας ουσιαστικός δίαυλος συνεργασίας ανάμεσα στη Δικαιοσύνη, την επιστημονική κοινότητα, την Περιφέρεια, τους δικηγόρους και τους δικαστικούς υπαλλήλους.

Τέλος το βέβαιο είναι ότι σε αυτή την προσπάθεια δεν πρόκειται να περιοριστούμε σε θεωρητικές συζητήσεις γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη. Στόχος μας είναι να εργαστούμε συστηματικά για την επίλυση συγκεκριμένων προβλημάτων της καθημερινής λειτουργίας της Δικαιοσύνης, αναπτύσσοντας πρακτικά εργαλεία που θα διευκολύνουν το έργο των δικαστών, των δικηγόρων και των δικαστικών υπαλλήλων

Η αρχή έγινε!