Ορθορεξία: Πότε η υγιεινή διατροφή γίνεται εμμονή

Η προσπάθεια για μια υγιεινή και ισορροπημένη διατροφή μπορεί να μετατραπεί σε πρόβλημα, όταν το φαγητό χωρίζεται αυστηρά σε «καλό» και «κακό», αποκλείονται ολόκληρες ομάδες τροφίμων και κάθε γεύμα εκτός σπιτιού προκαλεί έντονο άγχος.

Σε αυτή τη λεπτή διαχωριστική γραμμή εντοπίζεται η ορθορεξία, η οποία χαρακτηρίζεται από άκαμπτη προσήλωση στην κατανάλωση «καθαρών» και θεωρητικά υγιεινών τροφών.

Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η καθηγήτρια Παθολογίας-Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ, Βάια Λαμπαδιάρη, η συμπεριφορά αυτή μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες τόσο στη σωματική και ψυχική υγεία όσο και στην καθημερινότητα και την κοινωνική ζωή του ανθρώπου.

Τα σημάδια που προκαλούν ανησυχία

Η διαφορά ανάμεσα στην ισορροπημένη διατροφή και την ορθορεξία βρίσκεται κυρίως στον χρόνο και στον χώρο που καταλαμβάνει η ενασχόληση με το φαγητό.

Το έντονο άγχος, η πολύωρη αναζήτηση και προετοιμασία γευμάτων, ο αποκλεισμός κατηγοριών τροφίμων, η άρνηση κατανάλωσης φαγητού που έχει μαγειρέψει κάποιος άλλος και η αποφυγή κοινωνικών συναντήσεων αποτελούν ορισμένα από τα βασικά προειδοποιητικά σημάδια.

Ο όρος «νευρική ορθορεξία» διατυπώθηκε το 1997 από τον Αμερικανό γιατρό Στίβεν Μπράτμαν και προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «ορθός» και «όρεξη».

Παρά το αυξανόμενο ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας, η ορθορεξία δεν αναγνωρίζεται ως αυτοτελής ψυχική διαταραχή στα διεθνή διαγνωστικά συστήματα DSM-5-TR και ICD-11. Οι ειδικοί εξετάζουν εάν συνδέεται περισσότερο με τις ιδεοψυχαναγκαστικές διαταραχές ή με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής.

Όταν η διατροφή καθορίζει την καθημερινότητα

Ο καθηγητής Ψυχιατρικής του ΕΚΠΑ και υπεύθυνος της Μονάδας Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο, Φραγκίσκος Γονιδάκης, περιγράφει ανθρώπους που αφιερώνουν ατελείωτες ώρες για να επιλέξουν τρόφιμα και να προετοιμάσουν τα γεύματά τους.

Η έξοδος σε ένα εστιατόριο ή μια ταβέρνα μπορεί να αποτελέσει πηγή έντονης ανησυχίας, καθώς το άτομο δεν γνωρίζει την προέλευση των συστατικών ή τον τρόπο παρασκευής του φαγητού. Σταδιακά μπορεί να αποφεύγει συναντήσεις με φίλους, ενώ οι αυστηροί διατροφικοί κανόνες ενδέχεται να προκαλέσουν προβλήματα στις προσωπικές σχέσεις και στην εργασία.

Η διαφορά από την ψυχογενή ανορεξία

Η ορθορεξία παρουσιάζει ομοιότητες με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής, χωρίς όμως να ταυτίζεται με την ψυχογενή ανορεξία.

Στην ανορεξία το ενδιαφέρον επικεντρώνεται κυρίως στο βάρος και στην εικόνα του σώματος. Στην ορθορεξία, αντίθετα, το άτομο εστιάζει στην ποιότητα και την «καθαρότητα» των τροφών.

Οι συνεχείς αποκλεισμοί, ωστόσο, μπορεί να περιορίσουν σημαντικά τη διατροφή, προκαλώντας ελλείψεις θρεπτικών συστατικών, προβλήματα υγείας ή ακόμη και πολύ χαμηλό σωματικό βάρος.

Η επίδραση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης

Σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίζει και η προβολή του λεγόμενου «καθαρού» φαγητού από λογαριασμούς διατροφής, ευεξίας και άσκησης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Οι νέοι εκτίθενται συχνά σε περιεχόμενο που διαχωρίζει τις τροφές σε «καθαρές» και «βλαβερές». Μελέτες έχουν καταγράψει συσχέτιση μεταξύ της αυξημένης χρήσης τέτοιων λογαριασμών στο Instagram και της εμφάνισης περισσότερων συμπτωμάτων ορθορεξίας, χωρίς αυτό να αποδεικνύει απαραίτητα αιτιώδη σχέση.

Γιατί περνά συχνά απαρατήρητη

Η ορθορεξία είναι δύσκολο να αναγνωριστεί, επειδή στα αρχικά της στάδια μπορεί να θεωρηθεί ένδειξη αυτοφροντίδας. Το ίδιο το άτομο συνήθως πιστεύει ότι προστατεύει την υγεία του και δεν αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει πρόβλημα.

Η ανησυχία ξεκινά όταν οι κανόνες γύρω από το φαγητό προκαλούν έντονο άγχος, οδηγούν σε διατροφικές ελλείψεις και περιορίζουν την προσωπική, κοινωνική ή επαγγελματική ζωή. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στη συνειδητή διατροφή και στην εμμονική συμπεριφορά.