Στην εικόνα της Παναγιάς, της Γλυκοφιλούσας!
Οι θρύλοι, οι μύθοι, οι μαρτυρίες για την δική μας Παναγιά, την Φανερωμένη ή Βατιανή, την εκκλησία στο έμπα των Αρχανών, ζωντανεύουν...
Γράφει η Ελένη Μπετεινάκη
Αρχάνες λένε τον τόπο μου, το ξέρετε πια πόσο τον αγαπώ, τον θαυμάζω και τον κουβαλάω μαζί μου όπου κι αν βρίσκομαι ή ζω…Κι είναι γεμάτος θρύλους και παραδόσεις, ιστορίες χαμένες στα βάθη των αιώνων, νεράιδες, ξωτικά, θαύματα. Κι έχει πολλά ξωκλήσια στις εξοχές του και δυο μεγάλες εκκλησιές που προστατεύουν την κωμόπολη μας όλο το χρόνο.
Κι όσο φτάνουμε στη μεγάλη γιορτή, «Το Πάσχα» του καλοκαιριού με την κοίμηση της Θεοτόκου στις 15 του Αυγούστου, οι θρύλοι, οι μύθοι, οι μαρτυρίες για την δική μας Παναγιά, την Φανερωμένη ή Βατιανή, την εκκλησία στο έμπα των Αρχανών, ζωντανεύουν.
Κάτω από την μεγάλη καρυδιά κάθισα για μια ακόμα φορά. Στον ίσκιο του πιο αγαπημένου δέντρου των Αρχανών και κοιτούσα την ανακαινισμένη Παναγία μας ψάχνοντας να βρω ψεγάδι στην λιτή αλλά υπέροχη όψη της.
Κι ύστερα πέρασα κείνο το κατώφλι για να θαυμάσω μια ακόμα φορά το μοναδικό τέμπλο της που κάποτε στην μεγάλη επανάσταση του 1866 που η εκκλησία λεηλατήθηκε, κάηκε και αποδείξεις αυτής της θηριωδίας φαίνονταν πάνω στο μαυρισμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο που σώθηκε. Στα 1873 ξαναφτιάχτηκε ότι είχε καταστραφεί από έναν τεχνητή τον Μιχάλη Αβρονύκτη, από το Μουχτάρο. Μια ιστορία που την έχω γράψει αρκετές φορές αλλά πάντα θυμάμαι έντονα μόλις αντικρίζω τούτο το τέμπλο που κι εκείνο αστράφτει πια πλήρως ανακαινισμένο.
Κοίταξα προς την μεριά που ‘ναι τοποθετημένη η εικόνα της εύρεσης η Παναγιά η Βατιανή και πριν πλησιάσω για προσκύνημα σταμάτησα σε εκείνη της Παναγιάς της Γλυκοφιλούσας, έργο του 17ου αιώνα (1709), θαυματουργή και προστάτιδα της κωμόπολης μέχρι και τις μέρες μας. Φέρει τον αριθμό 4 και είναι από τις παλαιότερες που υπάρχουν στον ναό.
Οι μαρτυρίες παλαιών Αρχανιωτών για την εικόνα πολλές. Όπου κι αν σταθεί κάποιος λένε πως τα μάτια της τον ακολουθούν. Κι είναι αλήθεια …
Θα σας πάω πίσω στην Ιστορία στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Τότε που μια ομάδα Τούρκων θέλησε να την αφανίσει γιατί γνωρίζανε πως την λατρεύανε οι ντόπιοι κι όλο για κείνη ακούγανε στις συζητήσεις των Χριστιανών. Σαν να τους βλέπω με τις χατζάρες, τα όπλα και τις φουφούλες τις χρωματιστές να ορμούν με φόρα μέσα στην εκκλησιά. Ο πιο νταής κι οξύθυμος φουρκίστηκε για μια στιγμή μ΄όλα τούτα τα στολίδια, τα τάματα και το καθάριο βλέμμα της Παναγιάς και σήκωσε το όπλο του και πυροβόλησε την εικόνα. Η σφαίρα κτύπησε πάνω στο ξύλο αλλά αστραπιαία γύρισε πίσω καρφώθηκε στο στήθος του και τού κόψε το νήμα της ζωής του. Τα χάσανε όλοι τους κι ένας ακόμα πιο τολμηρός έβγαλε το μαχαίρι του και πετώντας το προσπάθησε να το καρφώσει πάνω της.
Όμως εκείνο γύρισε αντίστροφα και του κόψε το χέρι. Τρομάξαν τότε πολύ οι άλλοι που τους συντρόφευαν κι αρχίσαν να οπισθοχωρούν, βιαστικοί κι ανταριασμένοι. Άνεμος σηκώθηκε τότε δυνατός και άξαφνος, και σφάλισε με δύναμη την πόρτα της εκκλησιάς. Τα ‘ χασαν για μια ακόμη φορά όλοι τους και γονάτισαν μπροστά στην εικόνα, παρακαλώντας την Παναγιά να τους λυπηθεί, να τους αφήσει να φύγουν κι εκείνοι θα έδιναν ότι κρατούσαν πάνω τους για Χάρη Της. Ανοίξανε τότες οι πόρτες, πήρανε τον νεκρό τους κι εκείνος ο ψευτοπαλληκαράς με το κομμένο χέρι παραμάσχαλα και γίνανε καπνός. Οι ίδιοι είπανε στους Χριστιανούς τι τους συνέβη και τρέξανε οι Αρχανιώτες στην εκκλησιά. Λένε πως αίμα δεν είδαν πουθενά μα το παγκάρι ήταν γεμάτο τούρκικα νομίσματα κι όταν πλησίασαν την εικόνα είδαν το σημείο που κτύπησε η σφαίρα και το μαχαίρι. Δώσαν τα χρήματα να την φτιάξουνε ξανά και το κομμάτι ξύλο που της πρόσθεσε ένας τεχνίτης, αν την κοιτάξεις προσεκτικά ακόμα και σήμερα το βλέπεις στο κάτω μέρος της να ξεχωρίζει…
Σε τούτη την εικόνα προσκυνούσαν και προσεύχονταν οι πολεμιστές…
Κι έχει πολλά θαύματα και τούτη η εικόνα κι εκείνη της εύρεσης που φυλάσσεται σε χαμηλό ναΐσκο μέσα στην εκκλησιά με ένα ακοίμητο κανδήλι από τα χρόνια τα παλιά να ανάβει, μέχρι και τις μέρες μας.
Λένε ακόμα τα γραφόμενα * πως στα 1866 λίγο πριν ξεσπάσει η μεγάλη επανάσταση ο τότε Παπάς των Αρχανών και το εκκλησιαστικό συμβούλιο αποφάσισαν από φόβο για πιθανή καταστροφή τους, να μεταφέρουν κάποιες εικόνες στο Ηράκλειο στο σπίτι του Αμάμπιλλε Ιτάρ, που βρίσκεται στην οδό Επιμενίδου μέχρι και σήμερα, σαν Μουσείο πια. Οι εικόνες που αποφάσισαν να μεταφέρουν ήταν της Παναγίας, της Αγίας Τριάδος(αφιέρωμα της κτητόρισσας του ναού Μαρίας Αρχογαροπούλας**) και της Ρίζας του Ιεσσαί (Έργο του 1761) μαζί με το αναμμένο καντήλι κι ένα μπουκάλι λάδι. Η πομπή με δεήσεις ψαλμούς και πλήθος κόσμου έφτασε πεζή στο Ηράκλειο και ο Αμάμπιλος, όπως τον αποκαλούσαν οι Αρχανιώτες, τοποθέτησε τις εικόνες στον πρώτο όροφο του σπιτιού του όπου βρίσκονταν κι άλλες πολλές . Ο γνωστός γιατρός και έμπορας αν και Χριστιανός είχε μεγάλη επιρροή στους Τούρκους και τον σεβόντουσαν πολύ. Πέρασαν σαράντα μέρες, τα γεγονότα που έγιναν με πολλές σφαγές λεηλασίες κι απαγωγές τα γνωρίζουμε, και οι Αρχανιώτες κατέβηκαν πάλι στο σπίτι του Αμάμπιλλε Ιτάρ να πάρουν πίσω τις εικόνες. Εκείνος τους έδωσε τις εικόνες και το μπουκάλι το λάδι γεμάτο. Εκείνοι απόρησαν κι αυτός τους είπε πως δεν έβαλε ούτε σταγόνα από το λάδι τους γιατί το καντήλι ήταν αναμμένο συνεχώς χωρίς να αδειάσει ποτέ.
Τούτο το Πάσχα του καλοκαιριού να το χαρείτε, στις εκκλησίες, στα μικρά εξωκλήσια, στις αυλές, στη μυρωδιά του βασιλικού, στη αγνή γεύση του ευλογημένου άρτου, στα εικονίσματα της Παναγιάς όπως και αν την αποκαλούν σε κάθε γωνιά της Ελλάδας…
Κι αν τα βήματα σας, σας φέρουν στις Αρχάνες, η Παναγία η Βατιανή ή Φανερωμένη έχει φορέσει τα καλά της. Μπείτε και δείτε την απλότητα του πλούτου της!
Χρόνια πολλά σε όλους μας!
Πηγές:
*Νίκος Χριστινίδης, Η εκκλησία της Παναγίας της Φανερωμένης των Αρχανών, εκδ. Ενορίας Επάνω Αρχανών,1993
** https://zhtunteanagnostes.blogspot.com/2020/08/blog-post_14.html
Ελένη Μπετεινάκη, Λόγια του αέρα», Ιδιωτική Συλλογή Διηγημάτων, υπό έκδοση
Διαβάστε περισσότερες ειδήσεις από την Κρήτη και το Ηράκλειο
- Κρήτη - «Πού’ ναι τα χρόνια»: Συναυλίες αφιερωμένες στον Σταύρο Κουγιουμτζή
- Performance «Παρέμβαση – Intervention» στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Χανίων
- Ηράκλειο: Καλοκαιρινή βραδιά με ζωντανή μουσική στο αναψυκτήριο του Δήμου, στα Ενετικά Τείχη
