Πατριαρχία: Ας μιλήσουμε για ένα σύστημα που μας αφορά χωρίς εξαιρέσεις

Η πατριαρχία δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα. Είναι ένα σύστημα που αναπαράγεται καθημερινά στα λόγια και τα σώματα.
Οι κοινωνικές επιστήμες μάς προσφέρουν ένα εργαλείο κριτικής σκέψης. Να αμφισβητήσουμε όσα θεωρούμε αυτονόητα. Πρώτα απ’ όλα, την ιδέα ότι οι ρόλοι των φύλων είναι «νόμοι της φύσης». Το σώμα δεν είναι μόνο βιολογία, είναι και πολιτική. Από τον έλεγχο της αναπαραγωγής έως την ιατρικοποίηση και παθολογικοποίηση της γυναικείας φύσης, το σώμα γίνεται πεδίο άσκησης εξουσίας.
Η πατριαρχία, όμως, δεν κρύβεται μόνο στις ακραίες συμπεριφορές. Κρύβεται και στους «ουδέτερους» θεσμούς, στην οικογένεια, το κράτος, την ιατρική ακόμη και στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται ο δημόσιος χώρος. Ιστορικά, η γυναίκα ταυτίστηκε με την ιδιωτική σφαίρα — το σπίτι, την ανατροφή και τη φροντίδα — ενώ η δημόσια εξουσία και η λήψη αποφάσεων παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό ανδροκρατούμενες.

Το ισχυρότερο ίσως εργαλείο της πατριαρχίας είναι η πειθώ ότι η ανισότητα είναι «φυσιολογική». Η ανθρωπολογία του φύλου, όπως και η φεμινιστική ανθρωπολογία, αποδομεί αυτή την αντίληψη, δείχνοντας ότι η θηλυκότητα και η αρρενωπότητα διαμορφώνονται μέσα σε συγκεκριμένα κοινωνικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα.
Ας το επεκτείνουμε τώρα με ΛΟΑΤΚΙ+ άτομο, νευροαποκλίνον άτομο, κουίρ, πρόσφυγα, μετανάστη, Ρομά ή οποιοδήποτε άλλο υποκείμενο που το κυρίαρχο σύστημα τοποθετεί στο κουτάκι της «ετερότητας». Οι μηχανισμοί περιθωριοποίησης επαναλαμβάνονται και ορίζουν τι θεωρείται κανονικό και τι αποκλίνει, ποια ανθρώπινη ύπαρξη είναι αποδεκτή και ποια πρέπει να διορθωθεί, να συμμορφωθεί, να περιοριστεί ή να αποκλειστεί.

Ιστορικά, η πατριαρχία δεν επικράτησε επειδή οι άνδρες ήταν «κακοί» ή εγγενώς ανώτεροι. Ήταν η συνέπεια μιας τεράστιας οικονομικής και τεχνολογικής μετάβασης. Ήταν ένα σύστημα κοινωνικής οργάνωσης που βρήκε εύφορο έδαφος στη δημιουργία της ιδιοκτησίας, την ανάγκη ελέγχου της κληρονομιάς και τη διαρκή στρατιωτικοποίηση των κοινωνιών. Η αποικιοκρατία, με τη σειρά της, δεν μετέφερε απλώς οικονομική και πολιτική εξουσία. Συχνά επέβαλε ή ενίσχυσε συγκεκριμένες αντιλήψεις για το φύλο, την οικογένεια, τη σεξουαλικότητα, την ιδιοκτησία και την κοινωνική ιεραρχία, υποτιμώντας ή καταστρέφοντας διαφορετικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης των αυτόχθονων πληθυσμών.
Η σύγχρονη δυτική πατριαρχική τάξη πραγμάτων δεν υπαγορεύει, επομένως, μόνο τι «πρέπει» να είναι μια γυναίκα. Συνδέεται με μηχανισμούς ετεροκανονικότητας, ικανοτισμού (ableism), ρατσισμού και εθνοκεντρισμού. Έχει ιστορικά συνδεθεί με την ιδιοκτησία, την κληρονομιά, την κοινωνική ιεράρχηση και τη στρατιωτικοποίηση, ενώ θρησκευτικές και πολιτισμικές αντιλήψεις συνέβαλαν στη νομιμοποίηση αυτών των ρόλων ως «φυσικής» τάξης.
Και εδώ χρειάζεται να καταλάβουμε κάτι που μας τόνισε ο Μισέλ Φουκώ. Ότι ένα σύστημα εξουσίας (Σ.Σ. το οποίο ομολογουμένως δεν σέβεται την αξιοπρέπεια και την πολυποικιλότητα της ανθρώπινης ύπαρξης) δεν είναι κάποιο τέρας κλεισμένο σε ένα δωμάτιο, το οποίο αποφασίζει μόνο του για όλους τους υπόλοιπους. Είναι πλέγμα. Απλώνεται μέσα στις σχέσεις μας, στους θεσμούς, στους κανόνες, στη γλώσσα, στις προσδοκίες και στις καθημερινές πρακτικές μας.
Σήμερα, η πατριαρχία μοιάζει με ένα απαρχαιωμένο «λογισμικό», σχεδιασμένο για άλλες εποχές, το οποίο όμως εξακολουθεί να τρέχει μέσα σε σύγχρονες κοινωνίες. Το ζητούμενο δεν είναι να αντιστρέψουμε την πυραμίδα και να δημιουργήσουμε μια νέα ιεραρχία, αλλά να την ισοπεδώσουμε. Να οικοδομήσουμε, στον 21ο αιώνα, μια κοινωνία συμπεριληπτική, όπου οι ταυτότητες δεν δομούνται με έμφυλα, φυλετικά, εθνοκεντρικά,  διαγνωστικά «κουτάκια» ή από τη θέση που προκρίνει «το έχειν».  
Γι’ αυτό έχει σημασία η Κοινωνική Ανθρωπολογία να βρει ουσιαστική θέση στο σχολικό πρόγραμμα. Τα μη δυτικά παραδείγματα — από μητρογραμμικές κοινωνίες έως διαφορετικές μορφές οικογένειας, φύλου, κοινωνικής οργάνωσης και «του ανήκειν» — μας υπενθυμίζουν κάτι πολύ απλό αλλά σημαντικό.  Αυτό, που τμήμα του κόσμου, θεωρεί  «κανονικό», δεν είναι μοναδικό ούτε οικουμενικό. Γιατί, τελικά, η γνώση δεν έχει αξία μόνο όταν μας μαθαίνει καινούργια πράγματα. Έχει αξία και όταν είναι προσβάσιμη για να ξαναδούμε αυτά που νομίζαμε ότι γνωρίζουμε.

Και εδώ ταιριάζουν απόλυτα τα λόγια της Γκλόρια Στάινεμ. 
«Το πρώτο μέλημα μας δεν είναι να μάθουμε, αλλά να ξεμάθουμε».

Καλή σχολική χρονιά!

Αγγελική Μπαλτατζή