Ο Αιγυπτιακός Σκαραβαίος από το Οροπέδιο Λασιθίου

Γράφουν οι: Δρ. Μηνάς Τσικριτσής και Ξενοφώντας Μουσάς

Μέσα από την παρατήρηση του του ανωτέρω σφραγιδόλιθου που εμφανίζει ένα σκαραβαίο (Εικ. 1a,b) μπορούμε με την Αρχαιοαστρονομία να δούμε τις πιθανές κοσμικές αντιλήψεις και τις υπερπόντιες επαφές της Μινωικής Κρήτης γύρω στο 2000 π.Χ.
Ένα από τα πιο γοητευτικά ευρήματα της Μεσομινωικής περιόδου από το ιστορικό Σπήλαιο της Τράπεζας (Κρόνιο) στο Οροπέδιο Λασιθίου έρχεται με το άρθρο αυτό στο επίκεντρο πολλών παρατηρήσεων. Πρόκειται για έναν εισαγόμενο αιγυπτιακό σκαραβαίο  που χρονολογείται στην 11η Φαραωνική Δυναστεία (Μέσο Βασίλειο 2100-2000 π.Χ), ο οποίος θα προσπαθήσουμε να εξετασθεί μέσα από μια αρχαιοαστρονομική ερμηνευτική πρόταση.

Image

Παραδοσιακά, τα φυλακτά σκαραβαίων που εντοπίζονται σε μινωικά ταφικά συμφραζόμενα συνδέονται με τη λατρεία του θανάτου, λειτουργώντας ως σύμβολα αναγέννησης και ανάστασης της ψυχής, καθώς το έντομο αυτό ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με τον αιγυπτιακό θεό του ανατέλλοντος ήλιου, Χεφρί. Ωστόσο, η συστηματική παρατήρηση της κάτω όψης (Εικ. 1c) του συγκεκριμένου αντικειμένου, η ανατομία του ίδιου του εντόμου και η χρήση σύγχρονων εργαλείων προσομοίωσης του αρχαίου ουρανού (Stellarium) επιτρέπουν τη διατύπωση μιας συμπληρωματικής υπόθεσης: ότι ο μικρός αυτός λίθος αποτυπώνει έναν σύνθετο ημερολογιακό και κοσμικό συμβολισμό.
Η κάτω πλευρά του σκαραβαίου (Εικ. 1c) φέρει μια περιστροφική συμμετρία, αποτελούμενη από επτά (7) σπείρες συνολικά. Οι έξι περιμετρικές σπείρες συνδέονται οργανικά ανά τρεις (τρεις πάνω και τρεις κάτω), συγκλίνοντας γύρω από μία κεντρική, την έβδομη σπείρα. Στο πλαίσιο της προτεινόμενης ερμηνείας, αν οι σπείρες αυτές συνομιλούν με την έννοια του ρυθμού και του χρόνου, όπου κάθε σπειροειδές μοτίβο θα μπορούσε να αντιστοιχεί σε έναν σεληνιακό μήνα, τότε το στοιχείο αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον αν παρατηρηθούν και συνδεθούν με τις 30 τεχνητές προεξοχές (εγκοπές) στα άκρα του Σκαραβαίου(Εικ. 1a). Η επιλογή του αριθμού 30 δεν φαίνεται να είναι τυχαία, αλλά πατά πάνω σε μια βαθιά αιγυπτιακή θρησκευτική και βιολογική παρατήρηση. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι λάτρευαν τουλάχιστον τέσσερα είδη σκαραβαίων, με κυριότερο τον Ateuchussacer (ιερό σκαραβαίο). Στην αιγυπτιακή παράδοση, όπως διέσωσε αργότερα ο Πλούταρχος , θεωρούνταν ότι το έντομο αυτό διαθέτει 30 άκρα (τμήματα/δάχτυλα), τα οποία οι σοφοί του Νείλου ταύτιζαν με τις 30 ημέρες του συνοδικού μήνα. Έτσι, το ίδιο το σώμα του εντόμου αποτελούσε μια ζωντανή εικόνα του ημερολογιακού κύκλου.

Το Σεληνοηλιακό Έτος Αιγυπτίων και των Μινωιτών;

Η λεπτομερέστερη μορφολογική εξέταση του σώματος του σκαραβαίου οδηγεί σε μια υπόθεση εργασίας, που αγγίζει τους μηχανισμούς διόρθωσης του χρόνου. Στη μία πλευρά του εντόμου(Εικ. 1a), στα τρία πόδια, εντοπίζονται 30 σαφείς χαράξεις, ενώ στην αντίστοιχη άλλη πλευρά αποτυπώνεται ένας ανάλογος αριθμός (29 ή 30), παραπέμποντας στην αρχαία εναλλαγή των μηνών σε «πλήρεις» και «κοίλους» για την ακριβή παρακολούθηση των φάσεων της Σελήνης.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο, όμως, βρίσκεται στην πλάτη και την κεφαλή του σκαραβαίου(Εικ. 1b), όπου καταμετρώνται συνολικά 11 χαράξεις (3 αυλακώσεις από την ουρά προς την κεφαλή, 2 δεξιές και 2 αριστερές καμπύλες, και από 2 χαράξεις στα δύο μάτια). Στην αρχαία αστρονομία, το σεληνιακό έτος των 12 μηνών διαρκεί 354 ημέρες, υστερώντας κατά 11 ημέρες από το ηλιακό έτος των 365 ημερών. Η προσθήκη αυτών των 11 «επαγόμενων» ημερών στο τέλος του έτους ήταν ο μόνος τρόπος για να ευθυγραμμιστεί ο χρόνος με τις εποχές(αντίστοιχη πληροφορία έχουμε στην σφραγίδα από δόντι ιπποπόταμου σε τάφο στο Φουρνί ΑρχανώνΕικ. 3). Η υπόθεση ότι ο σκαραβαίος της Τράπεζας φέρει πάνω στο σώμα του την οπτική καταγραφή αυτής της μαθηματικής διόρθωσης, προσφέρει μια ένδειξη για το πώς και οι προϊστορικοί Κρήτες γεφύρωναν τον κύκλο της Σελήνης με τον κύκλο του Ήλιου.

Image

Ένας δεύτερος συμβολισμός με την μεγαλύτερη ημέρα στο Θερινό Ηλιοστάσιο 11 Ιουλίου 2000 π.Χ.

Η αρχαιοαστρονομική προσέγγισηεπιχειρείνα ελέγξει αν αυτή η αριθμητική δομή σχετίζεται με τον ουρανό της Κρήτης κατά τη 2η χιλιετία π.Χ. Λόγω της μετάπτωσης των ισημεριών, το Θερινό Ηλιοστάσιο εκείνη την εποχή τοποθετείται χρονικά γύρω στις 11 Ιουλίου του 2000 π.Χ.
Σύμφωνα με τα αστρονομικά δεδομένα (Εικ. 2), τη συγκεκριμένη ημέρα, ακριβώς στις 4:45 το πρωί, λίγο πριν την αυγή, ανέτειλε στον ορίζοντα του Οροπεδίου Λασιθίου ο Αστερισμός του Καρκίνου. Στην αιγυπτιακή κοσμολογία, ο Αστερισμός του Καρκίνου ταυτιζόταν με τον Σκαραβαίο, τον ουράνιο οδηγό που οδηγούσε τον Ήλιο στο υψηλότερο σημείο της ετήσιας τροχιάς του, χαρίζοντας στη Γη τη μεγαλύτερη ημέρα του έτουςκαι ο αστερισμός παρέμενε  ορατός μέχρι την δύση του, έως το χειμερινό Ηλιοστάσιο με την μικρότερη ημέρα.
Η νέα ερμηνευτική πρόταση μας,δεν αντιμετωπίζει το εύρημα ως μια δογματική «αστρονομική ανακάλυψη», αλλά ως μια γέφυρα προβληματισμού. Η κεντρική (7η) σπείρα (Εικ. 1c), μπορεί να λειτουργεί ως το σύμβολο του μήνα του Ηλιοστασίου, ενώ οι υπόλοιπες σπείρες οργανώνουν τον χρόνο σε ένα τριαδικό σύστημα (3 άνω και 3 κάτω), παρόμοιο με τις οργανωτικές αρχές που συναντάμε και σε άλλα μινωικά σφραγίσματα.

Η νέα ερμηνευτική πρόταση μας,δεν αντιμετωπίζει το εύρημα ως μια δογματική «αστρονομική ανακάλυψη», αλλά ως μια γέφυρα προβληματισμού. Η κεντρική (7η) σπείρα (Εικ. 1c), μπορεί να λειτουργεί ως το σύμβολο του μήνα του Ηλιοστασίου, ενώ οι υπόλοιπες σπείρες οργανώνουν τον χρόνο σε ένα τριαδικό σύστημα (3 άνω και 3 κάτω), παρόμοιο με τις οργανωτικές αρχές που συναντάμε και σε άλλα μινωικά σφραγίσματα.

Image

Ο σκαραβαίος της Τράπεζας παραμένει ένα πολύτιμο τεκμήριο. Είτε χρησιμοποιήθηκε αποκλειστικά ως ταφικό φυλακτό αναγέννησης είτε έφερε πάνω του την κωδικοποιημένη γνώση του αιγυπτιακού ημερολογίου και του θερινού ηλιοστασίου, αποδεικνύεται ότι οι προϊστορικοί κάτοικοι του Λασιθίου ήταν ενταγμένοι σε ένα δίκτυο υψηλών πολιτισμικών ανταλλαγών. Μας υπενθυμίζει, ότι ο κύκλος του χρόνου, ο ουρανός και ο θάνατος αποτελούσαν ανέκαθεν τις κοινές μεγάλες αναζητήσεις του ανθρώπινου νου.

*Δρ. Μηνάς Τσικριτσής, Ερευνητή Αιγαιακών Γραφών και Ξενοφώντας Μουσάς, Καθηγητής Αστρονομίας ΕΚΠΑ

[1]Ο Σκαραβαίος βρέθηκε στο Κρόνιο σπήλαιο κατά τις ανασκαφές του 1936 από τον Άγγλο αρχαιολόγο JohnPendleburyμε άλλα σημαντικά ευρήματα από τους νεολιθικούς χρόνουςτην ΜΜΙ περίοδο και βρίσκεται στο Αρχ. Μουσείο Ηρακλείου με αρ. 1569

[2]Πλούταρχος «ΠερὶἼσιδοςκαὶὈσίριδος» (74, 381A): «[...] τὸνδὲκάνθαρονὡςἀπάτορα φύσιν ἔχοντα, μητέρα δὲ μόνην, καὶτίκτονταδιὰσφαιροποιίας, ἔτιδὲτριακονταδάκτυλονεἶναιδοκοῦντα, πρὸςτὰςτοῦμηνὸςἡμέραςἀνάλογον, ἐτίμων.»

Ερμηνεία: ο σκαραβαίος (κάνθαρος) δεν είχε πατέρα, παρά μόνο μητέρα(σύμβολο της αυτογένεσης, της αναγέννησης και της ανάστασης των νεκρών)φτιάχνει μια τέλεια σφαίρα (από κόπρο, την οποία κυλούσε στη γη. Την σφαίρα συσχέτιζαν με τον Ήλιο και την κίνησή του στον ουρανό). Έτσι τον τιμούσαν«τριακονταδάκτυλος» (σημαίνει αυτός που έχει τριάντα δάχτυλα/άκρα/ τμήματα, αυτή η ανατομία του ήταν) «ἀνάλογον», με τις τριάντα ημέρες του ημερολογιακού μήνα.