Γιατρέ, να μου γράψεις τα ενεσάκια να αδυνατίσω;

Για πολλά χρόνια η παχυσαρκία αντιμετωπιζόταν σχεδόν αποκλειστικά ως αδυναμία του ανθρώπου να περιορίσει τις θερμίδες που καταναλώνει και ως άρνηση να γυμναστεί. Ακόμη και σήμερα, πολλοί εξακολουθούν να τη θεωρούν προσωπική αποτυχία με το στίγμα, που τη συνοδεύει να παραμένει ανεξίτηλο στην κοινωνία μας, αποθαρρύνοντας και συχνά απομακρύνοντας τον ασθενή από την ιατρική φροντίδα.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει την παχυσαρκία ως χρόνια, υποτροπιάζουσα νόσο. Η αιτιολογία της είναι πολυπαραγοντική και περιλαμβάνει, χωρίς να περιορίζεται, το θερμιδικό ισοζύγιο, τα γονίδια, τη νευροβιολογία της πείνας και του κορεσμού, την ψυχολογία, τον ύπνο, τα φάρμακα, τις ορμονικές και μεταβολικές διαταραχές, το κοινωνικό περιβάλλον και τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζει κάθε άνθρωπος.

Γιατί παχαίνεις;

Η σύντομη απάντηση είναι ότι, σε βάθος χρόνου, το σώμα προσλαμβάνει περισσότερη ενέργεια από όση καταναλώνει και αποθηκεύει το πλεόνασμα ως λίπος. Όμως αυτή η εξίσωση έχει πολλές συνιστώσες και δεν μπορεί να λυθεί προς μία μόνο κατεύθυνση. Πίσω από το αίσθημα της πείνας και τις καθημερινές επιλογές βρίσκονται τα γονίδια, τα ορμονικά σήματα του οργανισμού ή και η απώλεια αυτών, η ποιότητα και η διάρκεια του ύπνου, το άγχος, η ψυχική κατάσταση, ορισμένα φάρμακα και νοσήματα. Επηρεάζουν επίσης το ωράριο εργασίας, η οικονομική σου δυνατότητα, η πρόσβαση σε ποιοτικά τρόφιμα και δομές υγείας, ο χρόνος που απομένει για άσκηση και ξεκούραση και η λίστα συνεχίζει.

Καταλαβαίνεις, λοιπόν, πως η διαχείριση του βάρους και της παχυσαρκίας δεν είναι μια τόσο απλή υπόθεση, όσο απλοϊκά μπορεί να σου είπε κάποτε ο γυμναστής της γειτονιάς σου. Το «φάε λιγότερο και κινήσου περισσότερο» δεν είναι λάθος. Είναι, όμως, τόσο ελλιπές όσο το να συμβουλεύεις έναν άνθρωπο με άσθμα να αναπνεύσει καλύτερα.

Πώς αρχίζει η αντιμετώπιση; Έχεις δοκιμάσει άλλωστε αυστηρή δίαιτα και γυμναστική χωρίς αποτέλεσμα.

Η σωστή διαχείριση αρχίζει με την αναζήτηση των παραγόντων που συμβάλλουν στην αύξηση του βάρους. Είναι κυρίως η διατροφή και η μειωμένη κίνηση; Υπάρχει διαταραχή του ύπνου, έντονο στρες ή συναισθηματική υπερφαγία; Λαμβάνονται φάρμακα που ευνοούν την αύξηση του βάρους; Συνυπάρχουν διαβήτης, υπέρταση, υπνική άπνοια, ή κάποια ενδοκρινική διαταραχή;

Το ιστορικό του ασθενούς, η περίμετρος μέσης, οι εργαστηριακές εξετάσεις, η εκτίμηση της φυσικής κατάστασης, της ποιότητας του ύπνου και της σχέσης με το φαγητό βοηθούν να δημιουργηθεί ένα εξατομικευμένο ιατρικό πλάνο αντιμετώπισης. Ο δείκτης μάζας σώματος είναι χρήσιμος για την αρχική εκτίμηση, δεν είναι όμως αρκετός ούτε ενδεικτικός της παχυσαρκίας και της υγείας του ασθενούς.

Μην αυταπατάσαι! Δεν υπάρχει μαγική συνταγή!

Η απώλεια βάρους αρχίζει από τις καθημερινές συνήθειες: μια διατροφή επαρκής και ρεαλιστική, βασισμένη σε ποιοτικά τρόφιμα, σταθερό ρυθμό γευμάτων και σταδιακή μείωση των περιττών θερμίδων, χωρίς τιμωρητικές στερήσεις. Η άσκηση δεν αυξάνει μόνο την κατανάλωση ενέργειας. Βελτιώνει τον ύπνο, τη διάθεση, τη δύναμη, την ευαισθησία στην ινσουλίνη και τη λειτουργικότητα.

Το πρόγραμμα πρέπει να προσαρμόζεται στη ζωή του ασθενούς και όχι το αντίστροφο. Το περπάτημα, οι ασκήσεις ενδυνάμωσης και οι μικρές αλλαγές που επαναλαμβάνονται για μήνες έχουν μεγαλύτερη αξία από μια αυστηρή δίαιτα που εγκαταλείπεται σε λίγες ημέρες.

Η ψυχολογία ως καθοριστικός παράγοντας στους ασθενείς με παχυσαρκία.

Η σχέση με το φαγητό δεν είναι πάντα ζήτημα πείνας ή θέλησης. Το άγχος, η θλίψη, η μοναξιά, η χαμηλή αυτοεκτίμηση και οι επαναλαμβανόμενες αποτυχημένες δίαιτες μπορούν να οδηγήσουν σε επεισόδια υπερφαγίας, ενοχή και έναν φαύλο κύκλο περιορισμού και απώλειας ελέγχου.

Σε νοσήματα όπως η νευρογενής βουλιμία εμφανίζονται επεισόδια υπερφαγίας που συνοδεύονται από αντισταθμιστικές συμπεριφορές, όπως πρόκληση εμέτου, χρήση καθαρτικών, παρατεταμένη νηστεία ή εξαντλητική άσκηση. Σε αυτή την περίπτωση, προτεραιότητα δεν είναι η απώλεια κιλών αλλά η αναγνώριση και θεραπεία της διατροφικής διαταραχής. Η αντιμετώπιση χρειάζεται εξειδικευμένη ψυχοθεραπεία, διατροφική υποστήριξη και ιατρική παρακολούθηση. Η ντροπή και η επίπληξη συνήθως επιδεινώνουν το πρόβλημα.

Δεν γίνεται να θεραπεύσουμε την παχυσαρκία απλά, με φάρμακα;

Η φαρμακευτική θεραπεία εξετάζεται συνήθως σε ενήλικες με δείκτη μάζας σώματος τουλάχιστον 30 ή τουλάχιστον 27 όταν συνυπάρχει νόσος που σχετίζεται με το βάρος, όπως διαβήτης τύπου 2, υπέρταση, υπνική άπνοια ή δυσλιπιδαιμία. Δεν αντικαθιστά τη διατροφή και την άσκηση· λειτουργεί συμπληρωματικά, όταν υπάρχει ιατρική ένδειξη και απαιτεί συνεχή ιατρική παρακολούθηση. Στην φαρέτρα μας έχουμε ένα μεγάλος αριθμό φαρμάκων.

Η λιραγλουτίδη είναι ανάλογο του GLP‑1 και χορηγείται καθημερινά με υποδόρια ένεση. Μιμείται μια φυσιολογική ορμόνη του εντέρου, καθυστερεί την κένωση του στομάχου και ενισχύει το αίσθημα κορεσμού.

Η σεμαγλουτίδη, γνωστή και ως Ozempic, δρα με παρόμοιο τρόπο, έχει μεγαλύτερη διάρκεια δράσης και χορηγείται μία φορά την εβδομάδα. Το Ozempic προορίζεται κυρίως για τη θεραπεία του σακχαρώδη διαβήτη, τύπου 2, ενώ η σεμαγλουτίδη για τη διαχείριση του βάρους κυκλοφορεί με διαφορετική εμπορική ονομασία, όπως το Wegovy. Στη μελέτη STEP 1, η εβδομαδιαία ένεση σεμαγλουτίδης σε δοσολογία 2,4 mg οδήγησε κατά μέσο όρο σε απώλεια περίπου 15% του αρχικού βάρους σε 68 εβδομάδες, έναντι περίπου 2% με εικονικό φάρμακο. Οι αριθμοί αυτοί είναι μέσοι όροι μελέτης και δεν αποτελούν εγγύηση για κάθε ασθενή.

Η τιρζεπατίδη, γνωστή ως Mounjaro, είναι μία νεότερη εβδομαδιαία ενέσιμη θεραπεία. Δρα ταυτόχρονα στα συστήματα GIP και GLP‑1 και μπορεί να μειώσει σημαντικά την πείνα και το βάρος, ενώ παράλληλα βελτιώνει τον γλυκαιμικό έλεγχο σε ασθενείς με διαβήτη τύπου 2.

Εδώ και αρκετούς μήνες παρατηρείται μια αυξανόμενη τάση παράνομης πώλησης μιας νέας και υπό διερεύνησης φαρμακευτικής ουσίας, της ρετατρουτίδης, μέσω διαδικτύου, γυμναστηρίων και καταστημάτων συμπληρωμάτων διατροφής. Το συγκεκριμένο σκεύασμα παρουσιάζεται στο κοινό ως ένα «μαγικό πεπτίδιο» που η φαρμακοβιομηχανία δήθεν αποκρύπτει από τους ασθενείς.

Αυτό δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Η ρετατρουτίδη είναι ένα ακόμη νεότερο υπό ανάπτυξη φάρμακο. Δρα στους υποδοχείς GLP‑1, GIP και γλυκαγόνης και χορηγείται ως εβδομαδιαία ένεση. Τα μέχρι τώρα αποτελέσματα των κλινικών μελετών είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά, όμως η ρετατρουτίδη δεν είναι σήμερα εγκεκριμένη θεραπεία.

Η προμήθεια και η χρήση προϊόντων αμφιβόλου προέλευσης, χωρίς ιατρική παρακολούθηση και χωρίς εγγύηση για τη σύσταση, τη δόση ή τη στειρότητά τους, μπορεί να θέσει σοβαρά σε κίνδυνο την υγεία των ασθενών.

Οι εξελίξεις αφορούν πλέον και τα χάπια. Η από του στόματος σεμαγλουτίδη έχει λάβει ευρωπαϊκή έγκριση για τη διαχείριση του βάρους, με συγκεκριμένες οδηγίες λήψης, επειδή η απορρόφησή της επηρεάζεται από την τροφή και τα υγρά. Η ορφογλιπρόνη είναι καθημερινό από του στόματος φάρμακο με δράση GLP‑1, το οποίο εγκρίθηκε για χρήση στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Οι κίνδυνοι και η ανάγκη παρακολούθησης.

Τα φάρμακα αυτά δεν είναι αθώα και δεν πρέπει να λαμβάνονται χωρίς ιατρική συνταγή. Συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι η ναυτία, οι έμετοι, η διάρροια, η δυσκοιλιότητα και ο κοιλιακός πόνος. Η ανεπαρκής πρόσληψη υγρών μπορεί να προκαλέσει αφυδάτωση. Επίμονος ή έντονος κοιλιακός πόνος, ιδιαίτερα όταν αντανακλά στην πλάτη, χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση.
Απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή σε άτομα με συγκεκριμένο ατομικό ή οικογενειακό ιστορικό μυελοειδούς καρκίνου του θυρεοειδούς ή σύνδρομο πολλαπλής ενδοκρινικής νεοπλασίας τύπου 2. Τα φάρμακα αυτά δεν χρησιμοποιούνται για απώλεια βάρους στην εγκυμοσύνη. Η δόση αυξάνεται σταδιακά, ανάλογα με την ανοχή, και η θεραπεία επανεκτιμάται σε τακτά χρονικά διαστήματα.

Γιατί είναι απαραίτητη η άσκηση και η σωστή διατροφή;

Κατά τη διάρκεια μιας μεγάλης απώλειας βάρους, μαζί με το λίπος μπορεί να μειωθεί και η άλιπη μάζα. Σε υπομελέτη του STEP 1 με σεμαγλουτίδη, παρατηρήθηκε μείωση της συνολικής άλιπης μάζας, ενώ το ποσοστό της στο συνολικό βάρος βελτιώθηκε επειδή η απώλεια λίπους ήταν μεγαλύτερη. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι τα GLP‑1 προκαλούν από μόνα τους παθολογικό «muscle wasting». Δείχνει, όμως, ότι η απώλεια μυϊκού ιστού μπορεί να συνοδεύει μια γρήγορη ή μεγάλη απώλεια βάρους.

Η προπόνηση αντιστάσεων, προσαρμοσμένη στην ηλικία και τη φυσική κατάσταση, δίνει στους μυς το ερέθισμα να διατηρηθούν. Μια διατροφή επαρκής σε πρωτεΐνη, με ψάρι, αυγά, γαλακτοκομικά, όσπρια και άπαχο κρέας, βοηθά επίσης στη διατήρηση της μυϊκής μάζας. Η ποσότητα πρωτεΐνης δεν είναι ίδια για όλους· εξαρτάται από το βάρος, την ηλικία, τη σωματική δραστηριότητα, τη νεφρική λειτουργία και τις υπόλοιπες παθήσεις.
Θα χρειαστεί να παίρνεις για πάντα τα φάρμακα;

Τι θα γίνει αν τα σταματήσεις;

Η παχυσαρκία είναι μία χρόνια νόσος και όπως με όλες τις χρόνιες νόσους, όταν ένα φάρμακο είναι αποτελεσματικό, καλά ανεκτό και ασφαλές, η θεραπεία συχνά συνεχίζεται μακροχρόνια, με τακτική επανεκτίμηση του ασθενούς. Όταν η αγωγή διακόπτεται, είναι πιθανό να επιστρέψει μέρος —και σε ορισμένους ασθενείς μεγάλο μέρος— του χαμένου βάρους. Στην επέκταση της μελέτης STEP 1, οι συμμετέχοντες που σταμάτησαν τη σεμαγλουτίδη ανέκτησαν μέσα σε έναν χρόνο περίπου τα δύο τρίτα της προηγούμενης απώλειας βάρους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η επαναπρόσληψη είναι αναπόφευκτη ούτε ότι η θεραπεία πρέπει να συνεχίζεται ίδια εφ’ όρου ζωής σε όλους· σημαίνει ότι η διακοπή χρειάζεται σχέδιο, σταδιακή επανεκτίμηση και συνεχή υποστήριξη στη διατροφή, την άσκηση, τον ύπνο και τις καθημερινές συνήθειες, ώστε το αποτέλεσμα να έχει περισσότερες πιθανότητες να διατηρηθεί.

Υπάρχουν άλλες θεραπείες;

Πέρα από τα φάρμακα GLP‑1 και τις νεότερες ενέσιμες και από στόματος θεραπείες, υπάρχουν και άλλες φαρμακευτικές επιλογές, με διαφορετικό μηχανισμό και μικρότερη συνήθως αποτελεσματικότητα όπως η ορλιστάτη που επηρεάζει την απορρόφηση λίπους, ο συνδυασμός ναλτρεξόνης και βουπροπιόνης οποίος επηρεάζει τα κυκλώματα της όρεξης και της ανταμοιβής και η σετμελανοτίδη για σπάνιες, επιβεβαιωμένες γενετικές μορφές παχυσαρκίας.

Όταν η παχυσαρκία είναι σοβαρή ή δεν αντιμετωπίζεται επαρκώς με τη συντηρητική θεραπεία και τα φάρμακα, μπορούν να εξεταστούν ενδοσκοπικές ή χειρουργικές επιλογές. Το ενδογαστρικό μπαλόνι και η ενδοσκοπική γαστροπλαστική sleeve μειώνουν τη χωρητικότητα του στομάχου χωρίς κλασικό χειρουργείο. Χρειάζονται, όμως, αυστηρή επιλογή ασθενούς, διατροφική υποστήριξη και μακροχρόνια παρακολούθηση.

Η μεταβολική και βαριατρική χειρουργική, όπως το γαστρικό bypass και η sleeve γαστρεκτομή, μπορεί να προσφέρει τη μεγαλύτερη και πιο διαρκή απώλεια βάρους, καθώς και σημαντική βελτίωση του διαβήτη, της υπέρτασης και της υπνικής άπνοιας. Απαιτεί όμως σωστή προεγχειρητική αξιολόγηση, ενημέρωση για τους κινδύνους, συμπληρώματα βιταμινών και δια βίου παρακολούθηση.

Εν κατακλείδι;

Δεν είστε μόνοι σας σε αυτή τη μάχη. Η παχυσαρκία δεν είναι ένδειξη αδυναμίας ή έλλειψης χαρακτήρα. Είναι η ιστορία ενός ανθρώπου, που λόγω της αλληλεπίδρασης δεκάδων παραγόντων, αύξησε το σωματικό του βάρος. Τόσο απλά! Και είναι πλέον στο χέρι σου να δώσεις τη μάχη και θα έχεις εμάς συνοδοιπόρους.

Σήμερα υπάρχουν περισσότερες θεραπευτικές επιλογές από ποτέ: διατροφική και συμπεριφορική θεραπεία, άσκηση, φάρμακα, ενδοσκοπικές τεχνικές και χειρουργική. Καμία θεραπεία δεν είναι μαγική και δεν είναι όλες οι θεραπείες για όλους. Όμως υπάρχουν και είναι τα δικά σου όπλα για να χρησιμοποιήσεις.

Η πραγματική επιτυχία δεν βρίσκεται στο πόσα κιλά έχασες, αλλά στο πόσο βελτιώθηκε η ποιότητα ζωής σου. Αν μπορείς να κινηθείς καλύτερα, να κοιμηθείς ευκολότερα και να αναπνεύσεις ελεύθερα, τότε είσαι ένα βήμα πιο κοντά στον στόχο σου και η ζυγαριά θα πάψει να είναι ο μοναδικός πρωταγωνιστής της ζωής σου.