Έρωτας στην ψηφιακή εποχή: Πώς τα dating apps και η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζουν τη συναισθηματική σύνδεση

Ο έρωτας είναι από τις πιο έντονες και μεταμορφωτικές εμπειρίες της ανθρώπινης ζωής: μια βαθιά υπαρξιακή κατάσταση που μας κινητοποιεί, μας «απορρυθμίζει» και ταυτόχρονα μας αφήνει εκτεθειμένους. Στην ψηφιακή εποχή, όμως, ο έρωτας μοιάζει να αλλάζει πρόσωπο – όχι όμως και βιολογία. Ο εγκέφαλος συνεχίζει να ενεργοποιείται από τη ντοπαμίνη της προσμονής και τις «ορμόνες του δεσμού», αλλά το περιβάλλον μετατοπίζεται: από τη σταδιακή ανακάλυψη στο γρήγορο swipe, από τη σωματική παρουσία στην οθόνη.

«Στη σημερινή εποχή ο έρωτας γεννιέται όλο και περισσότερο μπροστά από μια οθόνη, ενώ η επιθυμία εκφράζεται μέσα από μηνύματα και το φλερτ γίνεται μέσα από ειδοποιήσεις», σημειώνει η ψυχολόγος – κλινική σεξολόγος, Ιωάννα Τσάπαλη.

Το ερώτημα που προκύπτει, σύμφωνα με την ίδια, είναι αν ερωτευόμαστε ακόμη με τον ίδιο τρόπο ή αν αυτό που βιώνουμε είναι μια παρατεταμένη διέγερση χωρίς το αντίστοιχο συναισθηματικό βάθος. Η τεχνολογία αυξάνει τις δυνατότητες σύνδεσης, αλλά ταυτόχρονα αναδιαμορφώνει το πώς επιθυμούμε, επιλέγουμε και δεσμευόμαστε.

Ο εγκέφαλος του έρωτα: Ντοπαμίνη, εξιδανίκευση και «ορμόνες του δεσμού»
Όταν ερωτευόμαστε, εξηγεί η κ. Τσάπαλη, ενεργοποιείται το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, κυρίως μέσω της ντοπαμίνης – ενός νευροδιαβιβαστή που συνδέεται περισσότερο με την προσμονή, την επιθυμία και το κίνητρο, παρά με την ίδια την ικανοποίηση. Με απλά λόγια, η ντοπαμίνη δεν παράγει την ευχαρίστηση από μόνη της, αλλά μας ωθεί να πλησιάσουμε το πρόσωπο που μας ελκύει, να το σκεφτόμαστε διαρκώς και να επενδύουμε σε αυτό.

Παράλληλα, μειώνεται προσωρινά η δραστηριότητα περιοχών που σχετίζονται με την κριτική σκέψη και τον φόβο – όπως ο προμετωπιαίος φλοιός και η αμυγδαλή – κάτι που εξηγεί την εξιδανίκευση του άλλου στα πρώτα στάδια. Με την πάροδο του χρόνου, όταν η σχέση σταθεροποιείται, αυξάνονται η ωκυτοκίνη και η βασοπρεσσίνη, οι λεγόμενες «ορμόνες του δεσμού», που ενισχύουν το συναισθηματικό δέσιμο και την αίσθηση ασφάλειας.

«Στη φυσική του εξέλιξη, ο έρωτας έχει ρυθμό: προσέγγιση, σταδιακή αποκάλυψη, σωματική παρουσία. Η διέγερση και η συναισθηματική σύνδεση εξελίσσονται μαζί», υπογραμμίζει.

Dating apps: Διαρκής αναζήτηση, «παράδοξο της επιλογής» και εξουθένωση
Οι εφαρμογές γνωριμιών ενεργοποιούν τον ίδιο νευροβιολογικό μηχανισμό, αλλά σε εντελώς διαφορετικό περιβάλλον. «Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν εξελίχθηκε για ταχύτητα swipe», τονίζει η κ. Τσάπαλη, εξηγώντας ότι η αρχιτεκτονική των πλατφορμών βασίζεται στη λεγόμενη «μεταβλητή ενίσχυση»: δεν γνωρίζουμε πότε θα έρθει το επόμενο μήνυμα ή match, γεγονός που τροφοδοτεί τη συνεχή αναζήτηση, τη γρήγορη αξιολόγηση και τη λογική της άμεσης επιλογής.

Το αποτέλεσμα, όπως λέει, είναι μια διαρκής διέγερση που δεν συνοδεύεται πάντα από ουσιαστική σύνδεση. Ταυτόχρονα, η υπερπροσφορά επιλογών ενεργοποιεί το «παράδοξο της επιλογής»: όσο περισσότερες επιλογές έχουμε, τόσο δυσκολότερη γίνεται η δέσμευση, καθώς η σκέψη της εναλλακτικής παραμένει συνεχώς παρούσα.

Έτσι, πολλοί βιώνουν «ραντεβου-εξουθένωση», αίσθηση αντικατάστασης ή άγχος απόρριψης, ιδιαίτερα σε φαινόμενα όπως το ghosting. Η ειδικός σημειώνει, ωστόσο, ότι τα dating apps δεν είναι από μόνα τους προβληματικά, καθώς έχουν οδηγήσει και σε ουσιαστικές σχέσεις και γνωριμίες πέρα από κοινωνικούς κύκλους. Εκείνο που αλλάζει είναι η μετατόπιση του έρωτα από τη σταδιακή ανακάλυψη στη γρήγορη αξιολόγηση, με ενίσχυση της προσμονής περισσότερο από τη σταθερή σύνδεση.

Sexting: Οικειότητα υπό έλεγχο ή υποκατάστατο εγγύτητας;
Το sexting – η αποστολή ερωτικών ή σεξουαλικά φορτισμένων μηνυμάτων και εικόνων – είναι πλέον συνηθισμένη μορφή ερωτικής επικοινωνίας. Μπορεί να λειτουργήσει ως παιχνίδι φαντασίας, ως τρόπος διατήρησης της επιθυμίας σε ένα ζευγάρι ή ως μέσο εξερεύνησης της σεξουαλικότητας χωρίς φυσική παρουσία. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να είναι ωφέλιμο, όταν εντάσσεται σε ένα ευρύτερο «ρεπερτόριο» επικοινωνίας και έκφρασης.

Ωστόσο, όπως επισημαίνει η κ. Τσάπαλη, το sexting μπορεί εύκολα να γίνει υποκατάστατο της πραγματικής εγγύτητας. Αν η σύνδεση στη σχέση βασίζεται κυρίως σε σεξουαλικά μηνύματα χωρίς σωματική επαφή, ο εγκέφαλος συνηθίζει τη γρήγορη ντοπαμινεργική ανταμοιβή χωρίς την πραγματική συναισθηματική επένδυση, που ο έρωτας απαιτεί.

Παράλληλα, το sexting προσφέρει αίσθηση ελέγχου: το άτομο επιλέγει τι θα μοιραστεί, πότε και πώς θα εκτεθεί, ενώ η «ασφάλεια» της οθόνης μειώνει το άγχος της άμεσης αντίδρασης του άλλου. Αυτό, όμως, μπορεί να μετατραπεί σε εμπόδιο, καθώς ο έρωτας δεν θεμελιώνεται στον πλήρη έλεγχο αλλά στην αμοιβαία ευαλωτότητα και στη σταδιακή άρση των αμυνών.

Τεχνητή Νοημοσύνη: «Σχέση» χωρίς πραγματικό Άλλο
Τα τελευταία χρόνια, η τεχνητή νοημοσύνη μπαίνει δυναμικά στο πεδίο της συναισθηματικής αλληλεπίδρασης: chatbots, ψηφιακοί σύντροφοι και εφαρμογές που «μαθαίνουν» τις προτιμήσεις μας δημιουργούν μια νέα μορφή «σχέσης» χωρίς την ύπαρξη ενός πραγματικού Άλλου.

Οι ψηφιακοί σύντροφοι μπορεί να προσφέρουν αίσθηση κατανόησης, διαθεσιμότητας και αποδοχής, όμως – όπως τονίζει η ειδικός – η σχέση με έναν αλγόριθμο στερείται βασικών στοιχείων του έρωτα: αμοιβαιότητα, σύγκρουση, «καθρέφτισμα». Για άτομα με έντονη μοναξιά ή άγχος δεσμού, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει παρηγορητικά, με τον κίνδυνο όμως εγκλωβισμού σε μια «ψηφιακή κανονικότητα» που τελικά μεγεθύνει την εσωστρέφεια και τη μοναξιά.

Ο αληθινός έρωτας, σημειώνει η κ. Τσάπαλη, προϋποθέτει ετερότητα: την ύπαρξη ενός αυτόνομου Άλλου, με ανάγκες, επιθυμίες και όρια που δεν ελέγχουμε. Η τεχνητή νοημοσύνη, όσο εξελιγμένη κι αν είναι, παραμένει καθρέφτης των επιθυμιών μας, χωρίς την απαραίτητη τριβή που οδηγεί σε ψυχική ωρίμανση και βαθιά σύνδεση.

Τελικά, τι αλλάζει στον έρωτα στην ψηφιακή εποχή;
Το αισιόδοξο, σύμφωνα με την ειδικό, είναι ότι ο έρωτας βιολογικά δεν έχει αλλάξει: ο εγκέφαλος συνεχίζει να ενεργοποιείται από την επιθυμία, την προσμονή και την ανάγκη για δεσμό. Αυτό που έχει αλλάξει ουσιαστικά είναι το περιβάλλον: οι αλγόριθμοι πιέζουν για γρήγορη επιλογή, οι οθόνες περιορίζουν την έκθεση στη «ζωντανή» σχέση και η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται ανακούφιση χωρίς το ρίσκο της αμοιβαιότητας.

«Ίσως το ερώτημα να μην είναι αν μπορούμε να ερωτευτούμε μέσα από οθόνες και apps, αλλά αν είμαστε διατεθειμένοι να αντέξουμε την ευαλωτότητα και το ρίσκο που φέρει ο αληθινός έρωτας, σε μια εποχή που ευνοεί τον έλεγχο, την ταχύτητα και την αντικατάσταση», καταλήγει η κ. Τσάπαλη.