Pietro Querini: Ταξιδεύοντας Πενταμόδι- Candia- Βενετία- Νορβηγία- Ένα αέναο ταξίδι...

Γράφει ο Ηρακλής Πυργιανάκης*

Το 1431 ξεκινά o Querini από την Candia, το σημερινό Ηράκλειο, το μεγάλο ταξίδι προς τη Νορβηγία, με ένα πλοίο φορτωμένο με 800 βαρέλια κρασί Μαλβαζία, σιτηρά, αποξηραμένα σύκα, σταφίδες και λάδι, και με πλήρωμα 68 ανδρών.

Ο Querini γεννήθηκε στην Κάντια του 1400. Η καταγωγή του εντοπίζεται στην ευρύτερη περιοχή της επαρχίας Μαλεβιζίου και συγκεκριμένα, στον οικισμό του Πενταμοδίου, που σήμερα ανήκει στον Δήμο Ηρακλείου.

Ποια ήταν, όμως, η κοινωνική, οικονομική και θρησκευτική κατάσταση στην Κάντια εκείνα τα χρόνια;

Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι οι Ενετοί ήρθαν στην Κρήτη τo 1204  αφού αγόρασαν το νησί από τους Γενουάτες, μια ημερομηνία σταθμό για την ιστορία του νησιού. Από την πρώτη στιγμή, η Βενετία προσπάθησε με πολλούς τρόπους να εδραιώσει την κυριαρχία της στην Κρήτη. Έφερε στο νησί ευγενείς από τη Βενετία, εκπροσώπους μεγάλων βενετικών οικογενειών, διόρισε Δούκα της Κρήτης και εφάρμοσε ένα σύστημα διοίκησης παρόμοιο με εκείνο της Βενετίας.

Ως επίσημη γλώσσα ορίστηκε η Λατινική, ενώ κυρίαρχο θρήσκευμα ορίσθηκε  το καθολικό χριστιανικό δόγμα. Το οικονομικό και διοικητικό σύστημα βασίστηκε στη φεουδαρχία. Η γη και οι περιουσίες του νησιού κατανεμήθηκαν μεταξύ της Καθολικής Εκκλησίας που έλαβε το 1/3, της Δημοκρατίας της Βενετίας που έλαβε το 1/3 και των στρατιωτικών αξιωματούχων και φεουδαρχών που εγκαταστάθηκαν στην Κρήτη μαζί με τις οικογένειές τους και έλαβαν το 1/3.

Η διοίκηση ήταν από την αρχή ιδιαίτερα αυστηρή. Οι Βενετοί επιχείρησαν, μεταξύ άλλων, να περιορίσουν την Ορθόδοξη Εκκλησία και να ενισχύσουν το καθολικό δόγμα, εφαρμόζοντας πολλές φορές ιδιαίτερα σκληρές μεθόδους. Δεν επιτρεπόταν η παρουσία Ορθόδοξου Μητροπολίτη στην Κρήτη, ενώ οι ορθόδοξοι επίσκοποι είχαν απομακρυνθεί από το νησί. Οι ορθόδοξοι ιερείς των χωριών δεν απολάμβαναν τα ίδια προνόμια με τους καθολικούς, ενώ οι χειροτονίες τους πραγματοποιούνταν εκτός Κρήτης, στα Κύθηρα ή στη Ρόδο, περιοχές που βρίσκονταν εκτός της  βενετικής επικράτειας.

Σημαντικό τμήμα της περιουσίας της Κρήτης  βρισκόταν στα χέρια της Καθολικής Εκκλησίας, ενώ η λειτουργία των ορθόδοξων ναών, τόσο στις πόλεις όσο και στα χωριά, συναντούσε πολλά εμπόδια.

Οι φεουδάρχες και οι Βενετοί ευγενείς που κατείχαν μεγάλο μέρος της υπόλοιπης γης  υπάκουαν στη μητρόπολη της Βενετίας. Οι ντόπιοι κάτοικοι που δεν διέθεταν περιουσία βρίσκονταν σε ιδιαίτερα δυσμενή θέση, με πολύ περιορισμένα δικαιώματα όσον αφορά τη γη, την παραγωγή και το εμπόριο.

Η Βενετία έπαιρνε τα προϊόντα που παράγονταν στο νησί. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η παραγωγή και η εξαγωγή κρασιού. Το κρητικό κρασί, και κυρίως η περίφημη Μαλβαζία, αποτέλεσε για αιώνες ένα από τα σημαντικότερα εξαγωγικά προϊόντα της Κρήτης.

Το 1415 η παραγωγή και οι εξαγωγές κρασιού από το λιμάνι του Ηρακλείου ξεπέρασε κάθε προηγούμενο  και σύμφωνα με τον περιηγητή  Cristoforo Buontelmonti , στα μέσα του 16ου αιώνα οι εξαγωγές έφταναν τις 60.000 βαρέλια και το 1573, ο Γάλλος περιηγητής Pierre Belon καταγράφει ότι οι εξαγωγές κρασιού από την Candia άγγιζαν τους 10.000 έως 12.000 τόνους ετησίως.

Η παραγωγή σιτηρών δεν κάλυπτε μόνο τις ανάγκες του κρητικού πληθυσμού, αλλά χρησιμοποιούνταν και για την κάλυψη ευρύτερων αναγκών της Βενετίας.

Επίσημη γλώσσα της διοίκησης ήταν η Λατινική και τα περισσότερα δημόσια έγγραφα και η επίσημη αλληλογραφία συντάσσονταν στα Λατινικά . Η Βενετία προσπάθησε με διάφορους τρόπους να επηρεάσει ακόμη και τη γλώσσα του τοπικού πληθυσμού. Ωστόσο, παρά τις πιέσεις αυτές, η ελληνική γλώσσα και η ορθόδοξη παράδοση παρέμειναν ισχυρές.

Δεν πέρασαν πολλά χρόνια πριν ξεκινήσουν οι πρώτες εξεγέρσεις του ντόπιου πληθυσμού. Σε αρκετές από αυτές συμμετείχαν ή υποστήριζαν τους εξεγερμένους ακόμη και Βενετοί ευγενείς που είχαν εγκατασταθεί στην Κρήτη και, με την πάροδο του χρόνου, αισθάνονταν ολοένα και περισσότερο συνδεδεμένοι με το νησί.

Σε όλη τη διάρκεια της βενετικής κυριαρχίας καταγράφονται περισσότερες από 25 εξεγέρσεις.

Με την πάροδο του χρόνου και ιδιαίτερα λόγω της συνεχώς αυξανόμενης οθωμανικής απειλής, οι σχέσεις μεταξύ Βενετών και Κρητικών άρχισαν να εξομαλύνονται. Σταδιακά παραχωρήθηκαν περισσότερα προνόμια στον κρητικό πληθυσμό, διευρύνθηκαν οι θρησκευτικές ελευθερίες και ξεχάστηκαν  ορισμένες από τις παλαιότερες αποφάσεις της διοίκησης.

Μέσα από αυτή τη μακρά πορεία εξεγέρσεων και διεκδικήσεων διαφαίνεται η ισχυρή προσήλωση των Κρητικών στην ελευθερία και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους.

Με την πάροδο των αιώνων, η Κρήτη γνώρισε παράλληλα μία ιδιαίτερα σημαντική άνθηση των τεχνών και των γραμμάτων, η οποία κορυφώθηκε κατά την περίοδο της Κρητικής Αναγέννησης.

Στο μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών στην Candia, λειτούργησε σημαντικό πνευματικό και εκπαιδευτικό κέντρο η περίφημη σχολή των  Stravaganti. Το μοναστήρι διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη θρησκευτική και πνευματική ζωή της πόλης και αποτέλεσε χώρο καλλιέργειας των γραμμάτων, της θεολογίας και της τέχνης στο μοναστήρι υπήρχαν περισσότεροι από 100 μοναχοί και είχε  και πάνω από 100 άλογα που λάμβαναν μέρος στις εκδηλώσεις της πόλης . Αντίστοιχα πνευματικά κέντρα αναπτύχθηκαν και σε άλλες πόλεις, όπως στο Ρέθυμνο, όπου λειτουργούσε ανάλογη σχολή των Vivi.

Η αγιογραφία εξελίχθηκε ιδιαίτερα και έφτασε στο απόγειό της με την ονομασία ‘’ Κρητική Σχολή’’, η οποία έγινε γνωστή σε όλον τον κόσμο ξεπερνώντας τα όρια του νησιού φθάνοντας έως και την μακρινή Ρωσία. Στην Κάντια λειτουργούσαν πάνω από 180 εργαστήρια ζωγραφικής, γεγονός που αποδεικνύει τη μεγάλη ανάπτυξη της καλλιτεχνικής δραστηριότητας. Μια πόλη που ζούσε από την τέχνη.

Παράλληλα άνθησαν η επιπλοποιία, η αργυροχρυσοχοΐα και πολλές ακόμη τέχνες. Μέσα σε αυτό το πολιτιστικό περιβάλλον γεννήθηκαν ή δραστηριοποιήθηκαν σημαντικοί ζωγράφοι και αγιογράφοι, όπως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ο Μιχαήλ Δαμασκηνός  ο Ανδρέας Ρίτζος, ο Ιερεμίας Παλαδάς, ο Κλόντζας, ο Άγγελος Ακοτάντος κ.α

Την ίδια περίοδο αναπτύχθηκε σημαντικά και η λογοτεχνία. Δημιουργήθηκαν σπουδαία έργα, όπως ο «Ερωτόκριτος» του Βιτσέντζου Κορνάρου και η «Ερωφίλη» του Γεωργίου Χορτάτση, τα οποία αποτελούν μέχρι σήμερα κορυφαία δείγματα της Κρητικής Αναγέννησης.

Μέσα σε αυτό το ιστορικό και πολιτιστικό περιβάλλον συνδέεται με την Κρήτη και η οικογένεια Querini, μία από τις σημαντικές βενετικές οικογένειες. Μέλη της οικογένειας κατείχαν φέουδα και δραστηριοποιούνταν στην ευρύτερη περιοχή του Μαλεβιζίου και ειδικότερα στο Πενταμόδι.

Στο Πενταμόδι σώζεται ακόμη και σήμερα η  βρύση του Querini, με το οικόσημο της οικογένειας. Δυστυχώς, η κρήνη δεν βρίσκεται στην καλύτερη δυνατή κατάσταση. Ωστόσο, έχουν ξεκινήσει προσπάθειες από τον Δήμο Ηρακλείου, την τοπική κοινότητα, τον Πολιτιστικό Σύλλογο Πενταμοδίου και τους κατοίκους της περιοχής για τη συντήρηση και την ανάδειξή της.

Image

Ευχή όλων είναι οι εργασίες αυτές να ολοκληρωθούν και το ιστορικό αυτό μνημείο να αποδοθεί ξανά στο κοινό, αναδεικνύοντας έναν ακόμη δεσμό της Κρήτης με την ευρωπαϊκή ιστορία και τον πολιτισμό.

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η περιοχή του Πενταμοδίου συνδέεται με σημαντικές μορφές των γραμμάτων και της ποίησης. Η ευρύτερη κρητική παράδοση της ποίησης και ιδιαίτερα του δεκαπεντασύλλαβου στίχου άφησε βαθύ αποτύπωμα στον πολιτισμό του νησιού. Εδώ γεννήθηκε στα 1320 περίπου ο Στέφανος Σαχλίκης που πρώτος γράφει μαντινάδες  σε δεκαπεντασύλλαβο στίχο και γράφει  αρκετά βιβλία   

Η παράδοση αυτή παραμένει ζωντανή μέχρι σήμερα μέσα από τις μαντινάδες. Είναι χαρακτηριστικό ότι δύσκολα θα συναντήσει κανείς Κρητικό που να μη γνωρίζει μαντινάδες ή να μην έχει ακούσει και τραγουδήσει στίχους συνοδευόμενους από την παραδοσιακή μουσική και τον χορό της Κρήτης.

Στην  περιοχή του Πενταμοδίου και του Μαλεβιζίου υπάρχουν επίσης πολλά σημαντικά μοναστήρια και ναοί, μεταξύ των οποίων ο Άγιος Φανούριος στην Κιθαρίδα, η Μονή Αγίου Γεωργίου Γοργολαΐνη,ο άγιος Αντώνιος στις Άνω Ασίτες η μονή της Ζωοδόχου πηγής στην Πυργού ,ο Άγιος Μύρωνας στον ομώνυμο οικισμό  του αγίου Μύρωνα, η μονή της αγίας Ειρήνης στον Κρουσώνα,  η παναγία Καβαλαρά στο λουτράκι, η Aγία Άννα  στο Πετροκέφαλο  κ α..

Image

Τα μνημεία αυτά αποτελούν σημαντικά κατάλοιπα της ιστορίας της Κρήτης κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας και μαρτυρούν τη μακρά θρησκευτική και πολιτιστική ζωή της περιοχής.

Στην ευρύτερη περιοχή του Πενταμοδίου και γενικότερα στο Μαλεβίζι καλλιεργούνταν ήδη από τα χρόνια των Ενετών  αμπελώνες. Ποικιλίες σταφυλιού όπως  το Μalvazia ,Λιάτικο. Aθήρι ,Θραψαφήρι ,Βιλάνα ,Μοσχάτο ,  απέκτησαν μεγάλη φήμη και αποτέλεσαν σημαντικά εμπορεύσιμα προϊόντα.

Το κρητικό κρασί, οι σταφίδες, το λάδι και άλλα προϊόντα εξάγονταν σε μεγάλο μέρος της Μεσογείου και της Ευρώπης, φτάνοντας στην Ιταλία, την Ισπανία, τη Γερμανία, την Αγγλία, την Πορτογαλία και ακόμη βορειότερα, έως τη Νορβηγία.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το περίφημο ταξίδι του Pietro Querini. Το πλοίο του απέπλευσε από την Κρήτη φορτωμένο με εκατοντάδες βαρέλια κρητικού κρασιού, καθώς και άλλα προϊόντα, όπως σταφίδες και λάδι, με προορισμό τη βόρεια Ευρώπη.

Το ταξίδι, όμως, εξελίχθηκε σε μία μεγάλη περιπέτεια. Το πλοίο ναυάγησε στη βόρεια Νορβηγία, στην περιοχή των νησιών Lafonten κοντά στο χωριό Rest . Οι επιζώντες φιλοξενήθηκαν από τους κατοίκους της περιοχής και ο Querini ήρθε σε επαφή με έναν διαφορετικό τρόπο ζωής και διατροφής.

Εκεί γνώρισε και τον αποξηραμένο μπακαλιάρο, το γνωστό stockfish, ένα προϊόν που αργότερα συνδέθηκε έντονα με τις εμπορικές σχέσεις ανάμεσα στη Νορβηγία, τη Βενετία και την ευρύτερη Μεσόγειο.

Η εμπειρία αυτή δεν σημάδεψε μόνο τη ζωή του ίδιου του Querini, αλλά αποτέλεσε έναν ιδιαίτερο κρίκο σύνδεσης ανάμεσα στην Κρήτη, τη Βενετία και τη Νορβηγία. Η ιστορία του ταξιδιού του αποτελεί μέχρι σήμερα ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο το εμπόριο, η ναυσιπλοΐα, η διατροφή και ο πολιτισμός συνέδεαν διαφορετικές περιοχές της Ευρώπης ήδη από τον 15ο αιώνα.

Aυτή η ιστορική διαδρομή εξακολουθεί να αποτελεί αφορμή για πολιτιστικές συνεργασίες και δράσεις που αναδεικνύουν τις κοινές ευρωπαϊκές πολιτιστικές ρίζες και τη σύνδεση της Κρήτης με άλλες περιοχές της Ευρώπης. Και φτάσαμε σήμερα με την λειτουργία   της Πολιτιστικής Διαδρομής  Via Querinissima να συμμετέχει στο συμβούλιο της Ευρώπης και να συνδιοργανώνει και να συναποφασίζει μαζί με άλλους φορείς τα πολιτιστικά δρόμενα της Ευρώπης.    

*Ο Ηρακλής Πυργιανάκης είναι Αρχιτέκτονας Μηχανικός, Μέλος της επιστημονικής επιτροπής της  Via Querinissima

ΠΗΓΕΣ

Ι στορία της Κρήτης ; Δετοράκης θεοχάρης

2, Ζ.Ν. Τσιρμπαλής ; Το κληροδότημα του Καρδινάλιου Βυσσαρίωνα

3.Μουρέλλος Ιωάννης, Ιστορία της Κρήτης

5 Buontelmonti Cristoforeo Descripto insulal Cretal

6.Κωνσταντάκη Γαρυφαλιά .Εισήγηση στην ‘’Αστερουσίων Πολιτεία’’ 2026