Από το βουνό ή το λαγκάδι … στο πιάτο: Τα «άγρια χόρτα» της Κρήτης και η νέα ευκαιρία ανάπτυξης
Ο καθηγητής του Τμήματος Γεωπονίας του ΕΛΜΕΠΑ Δρ. Νίκος Κρίγκας μιλά στο Cretalive για τη συνεργασία επιστημονικών φορέων και ιδιωτών με στόχο την καλλιέργεια «άγριων» βρώσιμων φυτών της Κρήτης.
Απόγευμα Κυριακής και ο καιρός είναι ιδανικός για μια βόλτα στη φύση. Καθώς ανηφορίζετε προς την κορυφή ενός βουνού, στον δρόμο σας σε ένα λαγκάδι συναντάτε κάποια χόρτα, τα αναγνωρίζετε αμέσως και αρχίζετε τη συλλογή τους.
Το μεσημέρι της Δευτέρας, τα σερβίρετε στο πιάτο!
Το παραπάνω αποτελεί, σε μεγάλο βαθμό, εικόνα περασμένων δεκαετιών, ακόμα και για την Κρήτη, όπου η προσπάθεια να τηρούνται οι παραδόσεις είναι έντονη.
Πλέον, ελάχιστοι εκπρόσωποι των νεότερων γενιών είναι σε θέση να αναγνωρίσουν τα βρώσιμα χόρτα του τόπου, τα οποία, εκτός από νόστιμα, είναι και ιδιαιτέρως θρεπτικά!
Θα μπορούσε η… «επιστροφή στη φύση» να αποτελέσει μοχλό ανάπτυξης;
Η απάντηση είναι «ναι», σύμφωνα με τον καθηγητή Συστηματικής Βοτανικής στο Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο (ΕΛΜΕΠΑ) Δρ. Νίκο Κρίγκα.
Η Κρήτη γιορτάζει τη γαστρονομία, τον πολιτισμό και την υγεία
Ο ίδιος συμμετέχει στην επιστημονική εσπερίδα με θέμα «Κρητική Διατροφή – Ένας Θησαυρός Υγείας και Πολιτισμού» που οργανώνεται στο πλαίσιο του 12ου Φεστιβάλ Κρητικής Κουζίνας την Κυριακή 2 Αυγούστου 2026 στο Εκθεσιακό Κέντρο Αρκαλοχωρίου. Θέμα της ομιλίας του είναι «Αυτοφυή εδώδιμα φυτά της Κρήτης: Άυλη βιοπολιτισμική κληρονομιά που απειλείται ή σύγχρονη ευκαιρία τοπικής ανάπτυξης;».
Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Το αντικείμενο της ομιλίας του καθηγητή αφορά σε όλα τα αυτοφυή («άγρια») φυτά, που φύονται από μόνα τους σε βουνά, λαγκάδια, ρέματα και αγρούς, δηλαδή στα φυσικά ενδιαιτήματά τους. Ονομάζονται εδώδιμα καθώς τμήματά τους, όπως τα νεαρά φύλλα τους, οι νεαροί βλαστοί, τα άνθη ή οι καρποί τους καταναλώνονται παραδοσιακά και με ασφάλεια από τον άνθρωπο. Κάποια εντοπίζονται και σε πολλά σημεία του πλανήτη, όπως ο ζοχός, η γαλατσίδα, οι χοιρομουρίδες, ο πιγουνίτης, η καυκαλήθρα, η γλυστρίδα (αντράκλα), οι βρούβες, και το μυρώνι, ενώ υπάρχουν φυτά, όπως η πετροφιλιά ή πετρομαρουλίδα ή πετροκαρέ (Petromarula pinnata) και οι λούτες της ανατολικής Κρήτης (Campanula pelviformis), τα οποία συναντώνται αποκλειστικά στην περιοχή της Κρήτης και πουθενά αλλού στον κόσμο. Μάλιστα, τα συγκεκριμένα είδη αποτέλεσαν αντικείμενο συγκεκριμένης διδακτορικής διατριβής που μόλις ολοκληρώθηκε από τον Δρ. Ιωάννη Ανέστη σε συνεργασία με το Τμήμα Γεωπονίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), ενώ ήταν και αντικείμενο μελέτης δύο ερευνητικών έργων αγροτικής ανάπτυξης της προηγούμενης περιόδου (Cretan Greens 4 Clima Pro, Ενδημικά κοπτόμενα άνθη).
Η πετροφιλιά και οι λούτες, εκτός από το γεγονός ότι είναι βρώσιμα χόρτα που παραδοσιακά χρησιμοποιούνται σε πιτάκια, σε τσιγαριαστά αλλά καταναλώνονται ωμά ή/και βραστά, έχει αποδειχθεί ότι διαθέτουν βιοενεργά μόρια, δηλαδή κάνουν καλό στον ανθρώπινο οργανισμό. Δηλαδή, πέρα από τη θρεπτική τους αξία και την ιδιαίτερη γεύση τους έχουν και δραστικούς μεταβολίτες και, άρα, φαρμακευτικό ενδιαφέρον. Πρόκειται, δηλαδή, για φυσικά βιολειτουργικά φυτικά τρόφιμα που είναι, ταυτόχρονα, τοπικά ενδημικά φυτά της Κρήτης. Παράλληλα, έχουν μεγάλη καλλωπιστική αξία, μπορούν να μπουν σε γλάστρα, να χρησιμοποιηθούν σε κήπους και στην αρχιτεκτονική τοπίου, ενώ είναι όμορφα να τοποθετηθούν ακόμα και στο βάζο καθώς διατηρούνται πολύ καλά σχεδόν τρεις εβδομάδες. Η χρήση τους, λοιπόν, είναι τριπλή: αγροδιατροφική, φαρμακευτική και καλλωπιστική, και για αυτό το λόγο, ο καθηγητής Νίκος Κρίγκας τα αναφέρει ως πολυχρηστικά φυτά.
Ο καθηγητής Νίκος Κρίγκας αναφέρει στο Cretalive πως, αν υπάρξει αθρόα συλλογή τους, υπάρχει ο κίνδυνος να μειωθούν οι πληθυσμοί τους, ειδικά σε ό,τι αφορά στις λούτες που περιορίζονται αποκλειστικά σε τμήματα της ανατολικής Κρήτης.
Γι' αυτόν τον λόγο, ήδη, ιδιώτες και επιστημονικοί φορείς συνεργάζονται στενά και τα παραπάνω είδη καλλιεργούνται πιλοτικά. Κάτι ανάλογο είχε γίνει παλιότερα με το σταμναγκάθι, που παραδοσιακά το μαζεύαμε μονάχα από τη φύση ενώ πλέον το βρίσκουμε και στο σούπερ μάρκετ καθότι καλλιεργείται.
Τα άγρια βρώσιμα χόρτα και η αξιοποίησή τους στις παραδοσιακές Κρητικές συνταγές
Σημειώνεται πως για την πρώτη πιλοτική καλλιέργεια λούτας και πετροφιλιάς συνεργάστηκαν στενά το ΕΛΜΕΠΑ, ο ΕΛΓΟ Δήμητρα και η Πράσινη Ομάδα Μεσαράς. Πέρα από την καλλιέργεια, στόχος είναι να αποκτήσουν αυτά τα τοπικά ενδημικά κρητικά χόρτα μία καινούργια αλυσίδα αξίας, να κερδίσουν μία θέση στις λαϊκές αγορές, να προσδιοριστεί η αγοραστική τους τιμή, να συνταχθούν τα πρωτόκολλα που θα ακολουθούνται μετά τη συλλογή τους και θα αφορούν τη συσκευασία και την αποθήκευσή τους. Τα δύο συγκεκριμένα φυτά μπορούν να αποτελέσουν παράδειγμα προς μίμηση και για επόμενες προσπάθειες με άλλα είδη βρώσιμων αυτοφυών φυτών.
Παράλληλα, είναι σε εξέλιξη μία ακόμη διδακτορική διατριβή (Ιωάννης Ερτζιάσογλου) στο Τμήμα Γεωπονίας του ΕΛΜΕΠΑ με αντικείμενο το λαγουδόχορτο (Prasium majus), ένα ευεργετικό αρωματικό-φαρμακευτικό βρώσιμο φυτό της Ανατολικής Μεσογείου, με σκοπό να μπορούμε εφεξής να το πολλαπλασιάζουμε αποτελεσματικά και το καλλιεργούμε ως νέο ανθεκτικό είδος χαμηλών εισροών με φυσική προσαρμοστικότητα στην κλιματική αλλαγή.
Ο σκοπός είναι, λοιπόν, να επωφεληθούμε από τη φαρμακευτική αξία και τις θρεπτικές ιδιότητες που έχουν τα «άγρια χόρτα» του τόπου μας με αειφορικό τρόπο, χωρίς να εξαντλήσουμε τα φυσικά αποθέματα και να τα εξαφανίσουμε από τη φύση.
Μία γνώση που χάνεται…
Ο καθηγητής του ΕΛΜΕΠΑ αναφέρει πως, δυστυχώς, ο κόσμος δεν είναι σε θέση πλέον να αναγνωρίσει και να συλλέξει πολλά «άγρια χόρτα», ιδιαίτερα οι νεότερες γενιές.
«Η γνώση είναι εγκλωβισμένη σε ανθρώπους μεγάλης ηλικίας που ζουν κυρίως σε ορεινά χωριά, και για αυτό, απειλείται με εξαφάνιση. Τα επόμενα χρόνια θα χάσουμε για πάντα την ικανότητα να θυμόμαστε ποια χόρτα συλλέγαμε και καταναλώναμε παραδοσιακά. Αυτή η γνώση πρέπει να καταγραφεί, να τεκμηριωθεί και να περάσει στις νέες γενιές, ακόμη και τα σχολεία. Είναι παράδοση και βιοπολιτισμός, και πρέπει να συνεχίσουμε να το κάνουμε όχι για την επιβίωσή μας αλλά κυρίως για την ευεξία μας, και να το κάνουμε με αειφορικό τρόπο», τονίζει.
Χανιά: Συνεχίζονται οι δράσεις συλλογής και αξιοποίησης άγριων χόρτων στην Κρήτη
Ο κ. Κρίγκας συμμετέχει και στηρίζει ενεργά τη δράση «Πάμε για χόρτα;» που υλοποιεί η Περιφέρεια Κρήτης. Οι εξορμήσεις που οργανώνονται περιλαμβάνουν τη συλλογή κάποιων χόρτων χωρίς να πιεστούν τα φυσικά αποθέματα σε κάθε περιοχή, η φέρουσα ικανότητα του συγκεκριμένου σημείου και να εξαντληθούν οι αυτοφυείς πληθυσμοί κατά τόπους. Όσοι συμμετέχουν μαθαίνουν να συλλέγουν με σωστό τρόπο τα διαφορετικά χόρτα, ώστε να συνεχίσουν αυτά να αναπτύσσονται απρόσκοπτα στο μέλλον.
- Ρέθυμνο - Φωτιά: Μάχη με τον χρόνο και τον καιρό - Τι λέει η Πυροσβεστική
- Παγκόσμιο Συμβούλιο Κρητών: «Ένας δρόμος - η Οδός Αποδήμων Κρητών - και μια ελιά συνδέουν την Κρήτη με τα παιδιά της σε όλο τον κόσμο»
- Ηράκλειο: Επιχείρηση-σκούπα για την απομάκρυνση δύο τόνων χημικών από τα σχολεία
