Μία μικρή φώκια που μόλις γεννήθηκε μπορεί να...σώσει το είδος της!

Μια νέα σελίδα γράφτηκε για την μελέτη, προστασία και διατήρηση της Μεσογειακής φώκιας Monachus monachus. Μια διεθνής επιστημονική δράση, υποστηριζόμενη από το Ευρωπαϊκό πρόγραμμα https://biodiversitygenomics.eu και την επιστημονική κοινότητα European Reference Genome Atlas, κατάφερε να ολοκληρώσει με επιτυχία την αλληλούχιση και συναρμολόγηση του πρώτου υψηλής ποιότητας γονιδιώματος αναφοράς σε επίπεδο χρωμοσώματος. Πρόκειται για ένα επίτευγμα ορόσημο, που θα αποτελέσει ένα ισχυρό εργαλείο στη διάσωση ενός από τα πιο εμβληματικά κινδυνεύοντα είδη της Ευρώπης. 

Image

Η Μεσογειακή φώκια κάποτε εξαπλωνόταν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα καθώς και στον Ατλαντικό από τη Δυτική Σαχάρα και τα Κανάρια νησιά ως το Μαρόκο, τις Αζόρες και το αρχιπέλαγος της Μαδέρας. Αυτά τα καταπληκτικά θηλαστικά, εκτέθηκαν για αιώνες ολόκληρους σε πλήθος απειλών, με βασικότερες το εντατικό κυνήγι και την συνεχή υποβάθμιση του ενδιαιτήματός τους από τις ολοένα επεκτεινόμενες ανθρώπινες δραστηριότητες. Σήμερα, το είδος έχει χαρακτηριστεί ως Τρωτό (Vulnerable) από την IUCN, καθώς έχουν απομείνει μόνο τρεις πληθυσμοί, με τον μεγαλύτερο να αριθμεί περίπου 500 άτομα και να βρίσκεται κυρίως στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου: στο Ιόνιο και το Αιγαίο Πέλαγος, τις ακτές της Τουρκίας και την Κύπρο.
Με την χρήση σύγχρονων τεχνολογιών, οι ερευνητές κατάφεραν να αλληλουχίσουν πλήρως το γονιδίωμα του σπάνιου αυτού είδους. Τα νέα αυτά δεδομένα θα επιτρέψουν στους επιστήμονες να ελέγχουν με ακρίβεια τη γενετική ποικιλότητα και να εκτιμήσουν τα επικίνδυνα ποσοστά ενδογαμίας στους εναπομείναντες φυσικούς πληθυσμούς που μπορούν να καταστήσουν τις φώκιες ευάλωτες σε ασθένειες και άλλες πιέσεις, απειλώντας την επιβίωσή τους. Το γονιδίωμα αναφοράς, δίνει στους βιολόγους τη δυνατότητα να εκτιμήσουν σε βάθος την ευρωστία των πληθυσμών, τη γενετική ποικιλομορφία του είδους, την ικανότητας προσαρμογής του, και να σχεδιάσουν αποτελεσματικές στρατηγικές προστασίας, αποκατάστασης και διατήρησης του είδους.

Image

Η έρευνα 
Το έργο πραγματοποιήθηκε με τη συνεργασία του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Βιολογίας, Βιοτεχνολογίας και Υδατοκαλλιεργειών (ΙΘΑΒΒΥΚ) με την Εταιρεία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας (MOm). και άλλους φορείς της Ευρώπης στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού προγράμματος Biodiversity Genomics Europe.  Τον Οκτώβρη του 2024 οι Δρ. Τερέζα Μανουσάκη (Επιστημονική υπεύθυνη του προγράμματος- Ερευνήτρια στο ΙΘΑΒΒΥΚ), Δρ Κατερίνα Βασιλειάδου (συνεργαζόμενη ερευνήτρια του ΙΘΑΒΒΥΚ), με την συνεργασία των ειδικών της MOm οργάνωσαν την λήψη δείγματος αίματος από ένα θηλυκό φωκάκι, την Κωνσταντίνα. Η νεαρή φώκια, φιλοξενούνταν στις εγκαταστάσεις του Κέντρου Περίθαλψης της MOm στο Αττικό Ζωολογικό Πάρκο στα Σπάτα, όπου ολοκληρωνόταν η νοσηλεία της, αφού είχε βρεθεί αποχωρισμένη από την μητέρα της και υποσιτισμένη στις ακτές της Πελοποννήσου.
Το γονιδίωμα αναφοράς που έχει συνολικό μήκος περίπου 2.4 εκατομμύρια. νουκλεοτιδικές βάσεις θα είναι ελεύθερα προσβάσιμο σε όλη την επιστημονική κοινότητα. 

Το πρόγραμμα
Η αλληλούχιση του γονιδιώματος της Μεσογειακής φώκιας ήταν μέρος του ευρωπαϊκού προγράμματος Biodiversity Genomics Europe (BGE). Συνολικά 33 φορείς από 20 χώρες συντόνισαν τις προσπάθειες και τους πόρους τους προκειμένου να συγκεντρώσουν δεδομένα για την αλληλούχιση γονιδιωμάτων από σημαντικά ευρωπαϊκά είδη. Στο πλαίσιο αυτό, δημιουργήθηκαν ευρωπαϊκά δίκτυα γονιδιωματικής της βιοποικιλότητας, προκειμένου να αναπτυχθεί το δυναμικό αξιοποίησης γονιδιωματικών εργαλείων που θα αναβαθμίσουν την αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων προστασίας και παρακολούθησης της βιοποικιλότητας. 
Το έργο υποστηρίχθηκε από την πρωτοβουλία European Reference Genome Atlas (ERGA), η οποία αποτελεί μια πανευρωπαϊκή επιστημονική πρωτοβουλία με στόχο την αλληλούχηση όλων των ειδών της Ευρωπαϊκής βιοποικιλότητας.

Το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Βιολογίας, Βιοτεχνολογίας & Υδατοκαλλιεργειών (ΙΘΑΒΒΥΚ) είναι ένα από τα τρία ινστιτούτα του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) με έδρα το Ηράκλειο, Κρήτη και εγκαταστάσεις στην Ανάβυσσο, Αττικής και Σούδα, Χανίων.  Με προσωπικό 90 ατόμων και 24 τακτικούς ερευνητές, δραστηριοποιείται στην θαλάσσια βιοποικιλότητα, γενετική και γονιδιωματική, και τις υδατοκαλλιέργειες.