Από τις μετρήσεις στα μέτρα: Στην Περιφέρεια Κρήτης τα νέα ευρήματα για τα φυτοφάρμακα στο αίμα παιδιών

Όταν γεννιέται ένα παιδί, πολλές μητέρες θέλουν να το θηλάσουν. Για κάποιες, το να τα καταφέρουν φέρνει χαρά και ανακούφιση. Άλλες, όταν δυσκολεύονται, μπορεί να νιώσουν ακόμη και ενοχές.

Η δημοσίευση των νέων ευρημάτων της Μελέτης Μητέρας–Παιδιού ΡΕΑ προκάλεσε ανησυχία στους γονείς. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η μεγαλύτερη διάρκεια του θηλασμού συνδέθηκε με υψηλότερες συγκεντρώσεις στο αίμα των παιδιών ουσιών που σχετίζονται με φυτοφάρμακα απαγορευμένα εδώ και δεκαετίες, όπως το DDT και ο μεταβολίτης του, DDE. Τι σημαίνει, όμως, αυτό για μια μητέρα που θηλάζει σήμερα;

Image

Ο Ευριπίδης Στεφάνου, ομότιμος καθηγητής Χημείας και πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Κρήτης, απαντά στο Cretalive. «Τα ευρήματά μας σε καμία περίπτωση δεν υποδεικνύουν την ανάγκη περιορισμού ή τροποποίησης του θηλασμού». Ο ίδιος εξηγεί τι έδειξαν οι μετρήσεις για την έκθεση των παιδιών και γιατί προτεραιότητα είναι να εντοπιστούν οι πηγές της.

Ήδη, τα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάστηκαν στον περιφερειάρχη Κρήτης, κ. Σταύρο Αρναουτάκη, και τον αναπληρωτή περιφερειάρχη, αρμόδιο για θέματα υγείας, κ. Γιώργο Πιτσούλη.

Ανησυχητικά ευρήματα στην Κρήτη: Τοξικές ουσίες στο αίμα παιδιών

ΚΡΗΤΗ 06.11.2026

Ανησυχητικά ευρήματα στην Κρήτη: Τοξικές ουσίες στο αίμα παιδιών

Το κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:

κ. Στεφάνου, η έρευνά σας προκάλεσε αίσθηση. Τι σημαίνουν στην πράξη οι συγκεντρώσεις που μετρήσατε για την υγεία των παιδιών; Τι μας λένε για την έκθεσή τους και τι γνωρίζουμε για ενδεχόμενες επιπτώσεις στην υγεία τους;
«Η έρευνά μας εντάσσεται στη διαχρονική επιδημιολογική Μελέτη Μητέρας-Παιδιού ΡΕΑ. Τα αποτελέσματα της πρώτης μελέτης έδειξαν ότι οι συγκεντρώσεις του απαγορευμένου εντομοκτόνου DDT και του μεταβολίτη του, DDE, στο αίμα 950 παιδιών, ιδιαίτερα στις ηλικίες των 4 και 6,5 ετών, ήταν σημαντικά υψηλότερες σε σύγκριση με εκείνες που είχαν καταγραφεί σε παιδιά άλλων ευρωπαϊκών χωρών.
Τα ευρήματα αυτά υποδεικνύουν ότι τα παιδιά είχαν εκτεθεί στις συγκεκριμένες ουσίες ήδη από την ενδομήτρια ζωή, ενώ η έκθεσή τους ενδέχεται να συνεχίστηκε κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής τους, μέσω του θηλασμού και της διατροφής.
Η πρόσφατη μελέτη μας επιχείρησε να διερευνήσει τους παράγοντες που ενδέχεται να εξηγούν αυτές τις υψηλές συγκεντρώσεις. Ειδικότερα, εξετάσαμε τη διάρκεια του θηλασμού, τις διατροφικές συνήθειες κατά την παιδική ηλικία, τον τόπο κατοικίας (αστική ή αγροτική περιοχή), καθώς και τις προγεννητικές συγκεντρώσεις DDT και DDE στο αίμα των μητέρων.
Το σημαντικότερο εύρημα ήταν ότι η ισχυρότερη συσχέτιση παρατηρήθηκε με τη διάρκεια του θηλασμού. Αντίθετα, οι διατροφικές συνήθειες των παιδιών και η διαμονή σε αστικές ή αγροτικές περιοχές δεν φάνηκε να αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για τις συγκεντρώσεις που μετρήθηκαν.
Όσον αφορά τις πιθανές επιπτώσεις στην υγεία, τόσο κατά την παιδική όσο και κατά την ενήλικη ζωή, διεθνείς έρευνες, μεταξύ των οποίων και μελέτες στο πλαίσιο της Μελέτης ΡΕΑ, έχουν αναδείξει συσχετίσεις της έκθεσης στις ουσίες αυτές με νευροαναπτυξιακές και αναπνευστικές διαταραχές, μεταβολικές διαταραχές, επιδράσεις στο ενδοκρινικό και ορμονικό σύστημα, καθώς και μεταβολές στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Είναι, επομένως, σημαντικό να συνεχίσουμε τη διερεύνηση των επιπτώσεων αυτών, με στόχο την καλύτερη κατανόηση και πρόληψη των πιθανών κινδύνων για την υγεία.»

Μια μητέρα που διάβασε τα ευρήματα μπορεί να αναρωτηθεί αν πρέπει να συνεχίσει να θηλάζει. Τι θα της λέγατε; Πώς πρέπει να διαβάσουμε τη συσχέτιση με τη διάρκεια του θηλασμού, με δεδομένα τα οφέλη του;
«Θέλουμε να τονίσουμε με απόλυτη σαφήνεια ότι τα ευρήματά μας σε καμία περίπτωση δεν υποδεικνύουν την ανάγκη περιορισμού ή τροποποίησης του θηλασμού. Ο θηλασμός έχει πολλαπλά και τεκμηριωμένα οφέλη τόσο για το παιδί όσο και για τη μητέρα και η αξία του παραμένει αδιαμφισβήτητη.
Η συσχέτιση που παρατηρήσαμε πρέπει να ερμηνευθεί στο πλαίσιο της έκθεσης σε περιβαλλοντικούς ρύπους και όχι ως ένδειξη ότι ο θηλασμός πρέπει να περιοριστεί. Αντίθετα, τα ευρήματά μας αναδεικνύουν την ανάγκη να ενισχυθούν ουσιαστικά οι δράσεις για τη μείωση της έκθεσης των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας σε τοξικές ουσίες, ιδίως κατά την περίοδο πριν από τη σύλληψη, κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης και του θηλασμού.
Το μήνυμα, λοιπόν, δεν είναι να αλλάξουμε τον θηλασμό, αλλά να προστατεύσουμε αποτελεσματικότερα τις μητέρες και τα παιδιά από την έκθεση σε επιβλαβείς περιβαλλοντικούς παράγοντες.»

Πρόκειται για τη δεύτερη δημοσίευση της ομάδας σας για το θέμα. Ποιες διαφορές εντοπίσατε;
«Η πρώτη μελέτη δημοσιεύτηκε το 2024 και ανέδειξε ότι τα παιδιά είχαν εκτεθεί στις συγκεκριμένες απαγορευμένες ουσίες ήδη από την ενδομήτρια ζωή, ενώ η έκθεσή τους ενδέχεται να συνεχίστηκε κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής τους, μέσω του θηλασμού και της διατροφής.
Τα ευρήματα αυτά αποτέλεσαν το έναυσμα για την περαιτέρω διερεύνηση των οδών έκθεσης και των παραγόντων που ενδέχεται να επηρεάζουν τη συσσώρευση αυτών των τοξικών ουσιών στον οργανισμό των παιδιών. Βασικός μας στόχος ήταν και παραμένει η καλύτερη κατανόηση του φαινομένου και, τελικά, η αποτελεσματικότερη προστασία της δημόσιας υγείας.
Η δεύτερη μελέτη πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τον ερευνητή του Τμήματος Βιομοριακής Ιατρικής του Imperial College, Αντώνη Μυριδάκη, και εστίασε στη διερεύνηση της συσχέτισης των συγκεντρώσεων DDT και DDE με τη διάρκεια του θηλασμού, τις διατροφικές συνήθειες των παιδιών, τον τόπο κατοικίας τους (αστική ή αγροτική περιοχή), καθώς και τις προγεννητικές συγκεντρώσεις των ουσιών στο αίμα των μητέρων. Η μελέτη αυτή δημοσιεύτηκε πρόσφατα.
Θα ήθελα να διευκρινίσω ότι η δεύτερη δημοσίευση δεν σχεδιάστηκε με στόχο να εντοπίσει διαφοροποιήσεις σε σχέση με την πρώτη, αλλά να αποτελέσει τη φυσική επιστημονική της συνέχεια, διερευνώντας σε μεγαλύτερο βάθος τους παράγοντες που ενδέχεται να εξηγούν τις υψηλές συγκεντρώσεις αυτών των φυτοφαρμάκων, τα οποία έχουν απαγορευτεί εδώ και δεκαετίες.
Αξίζει, επίσης, να επισημανθεί ότι και οι δύο μελέτες δημοσιεύτηκαν στο Environment International, ένα από τα πλέον αναγνωρισμένα διεθνή επιστημονικά περιοδικά στον τομέα της Περιβαλλοντικής Επιδημιολογίας, γεγονός που αντανακλά την επιστημονική ποιότητα και την αυστηρή διαδικασία αξιολόγησης των εργασιών μας.»

Έχετε διαβιβάσει τα ευρήματα στις αρμόδιες αρχές και υπήρξε κάποια ανταπόκριση; Αν μπορούσε να δρομολογηθεί άμεσα ένα μέτρο στην Κρήτη, ποιο θα βάζατε πρώτο και ποιος φορέας θα έπρεπε να το αναλάβει;
«Η Περιφέρεια Κρήτης στηρίζει αυτή την ερευνητική προσπάθεια και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη συνέχιση και την αξιοποίηση του έργου μας. Τα αποτελέσματα της πρώτης και της δεύτερης μελέτης έχουν ήδη διαβιβαστεί στην αρμόδια υπηρεσία της Περιφέρειας.
Θεωρώ ότι προτεραιότητα θα πρέπει να αποτελέσει η συστηματική διερεύνηση των πιθανών πηγών περιβαλλοντικής έκθεσης και η ενίσχυση της περιβαλλοντικής παρακολούθησης, σε συνδυασμό με στοχευμένες δράσεις πρόληψης και ενημέρωσης του πληθυσμού. Η αποτελεσματική αντιμετώπιση ενός τέτοιου ζητήματος απαιτεί συνεργασία της Περιφέρειας Κρήτης με τις αρμόδιες υπηρεσίες δημόσιας υγείας και περιβάλλοντος, καθώς και με την επιστημονική κοινότητα.»

Ποιο είναι το επόμενο βήμα της μελέτης ΡΕΑ; Σκοπεύετε να συνεχίσετε τις μετρήσεις στα ίδια παιδιά και να εξετάσετε αν η έκθεση που καταγράψατε συνδέεται με δείκτες υγείας στην εφηβεία;
«Η Μελέτη ΡΕΑ δεν αποτελεί απλώς ένα ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Κρήτης. Είναι μια πολύτιμη εθνική ερευνητική υποδομή, η οποία αναπτύσσεται διαρκώς, με στόχο την παραγωγή υψηλής ποιότητας επιστημονικής γνώσης, την κατανόηση των παραγόντων που καθορίζουν την εμφάνιση νοσημάτων και την ενίσχυση της πρόληψης και της δημόσιας υγείας, τόσο στην Κρήτη όσο και σε ολόκληρη τη χώρα.
Οι ερευνήτριες και οι ερευνητές που συμμετέχουν στη Μελέτη ΡΕΑ καταβάλλουν συνεχή προσπάθεια, μέσα από ανταγωνιστικά ερευνητικά προγράμματα και επιστημονικές συνεργασίες, ώστε να διατηρήσουν αυτή την υποδομή ενεργή, παραγωγική και επιστημονικά πρωτοπόρα.
 

Μελέτη ΡΕΑ

Η Μελέτη Μητέρας-Παιδιού Κρήτης «ΡΕΑ» ξεκίνησε το 2007 από το Πανεπιστήμιο Κρήτης και αποτελεί την πρώτη και μοναδική μέχρι σήμερα συστηματική μελέτη αυτού του είδους στην Ελλάδα. Πραγματοποιείται με τη συνεργασία της Ιατρικής Σχολής και του Τμήματος Χημείας του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Στη μελέτη συμμετείχαν αρχικά περίπου 1.000 έγκυες γυναίκες από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα και αστικές και αγροτικές περιοχές του νομού Ηρακλείου, καθώς και τα παιδιά τους. Σήμερα, το ερευνητικό πρόγραμμα περιλαμβάνει περίπου 1.500 ζεύγη μητέρας-παιδιού.
Βασικός στόχος της ΡΕΑ είναι να παρακολουθεί την υγεία και την ανάπτυξη των παιδιών από την εγκυμοσύνη έως την εφηβεία, διερευνώντας πώς παράγοντες όπως το περιβάλλον, η διατροφή και ο τρόπος ζωής μπορεί να επηρεάζουν την υγεία τους τόσο στην παιδική όσο και στην ενήλικη ζωή.
Ο βασικός στόχος της ΡΕΑ είναι ότι η προστασία της υγείας πρέπει να ξεκινά από τα πρώτα στάδια της ζωής, ήδη από την εγκυμοσύνη. Οι περίοδοι αυτές είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την ανάπτυξη και μπορεί να επηρεάσουν την υγεία σε βάθος χρόνου.
Αυτός είναι και ο διαχρονικός στόχος της ΡΕΑ: να κατανοήσει πώς οι περιβαλλοντικές εκθέσεις στα πρώτα χρόνια της ζωής μπορεί να επηρεάσουν την υγεία στην ενήλικη ζωή και να συμβάλει στην πρόληψη μελλοντικών προβλημάτων υγείας. Το κεντρικό μήνυμα της Μελέτης ΡΕΑ είναι ότι η προστασία της υγείας των παιδιών πρέπει να ξεκινά πριν ακόμη από τη γέννησή τους. Η πρόληψη, ο έλεγχος της τροφικής αλυσίδας και η μακροχρόνια επιστημονική παρακολούθηση αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την προστασία της δημόσιας υγείας.
Η μελέτη ξεκίνησε υπό την επιστημονική επίβλεψη του καθηγητή Μανώλη Κογεβίνα, με τη συνεργασία του καθηγητή Ευριπίδη Στεφάνου για την παρακολούθηση των περιβαλλοντικών παραγόντων. Έχει υποστηριχθεί χρηματοδοτικά από την Ευρωπαϊκή Ένωση και εθνικά προγράμματα, όπως το ΕΣΠΑ και το ΕΛΙΔΕΚ, με συνολική χρηματοδότηση άνω των 2 εκατομμυρίων ευρώ τα τελευταία 15 χρόνια.
Η ΡΕΑ αποτελεί ένα σημαντικό ερευνητικό έργο μακράς πνοής, που φιλοδοξεί να συμβάλει στην πρόληψη ασθενειών και στην καλύτερη προστασία της υγείας των επόμενων γενεών.

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΡΕΑ
Στον Πίνακα συνοψίζονται οι δραστηριότητες της Μελέτης, και οι δημοσιεύσεις που προέκυψαν σε διεθνή έγκυρα επιστημονικά περιοδικά ανά θεματική περιοχή.

Image