Το Οροπέδιο Λασιθίου δεν ζητά σωτήρες - ζητά σεβασμό

«Λασίθι, τόπος Μέγας. Η κούπα των θεών». Η φράση δεν είναι ένας ποιητικός χαρακτηρισμός. Είναι ένας τρόπος να περιγράψει κανείς έναν τόπο που έμαθε να συνυπάρχει με το νερό, το φως, το χιόνι, τους μύθους και τη γη του, έναν τόπο που κράτησε μέσα στους αιώνες ανθρώπους, μνήμες, ιστορία και μια ιδιαίτερη πολιτιστική ταυτότητα. Σήμερα, το Οροπέδιο Λασιθίου βρίσκεται ξανά μπροστά σε μια σκληρή δοκιμασία. Τα νερά πλημμύρισαν χωράφια, κατέστρεψαν καλλιέργειες, προκάλεσαν ζημιές σε περιουσίες και υποδομές και έφεραν στην επιφάνεια ένα πρόβλημα πολύ βαθύτερο από μια ακραία καιρική κατάσταση, το πρόβλημα της σχέσης του τόπου με εκείνους που έχουν την ευθύνη να τον προστατεύουν.

Πίσω από κάθε πλημμυρισμένο χωράφι υπάρχει ένας άνθρωπος που έχει αγγίξει ολοκληρωτικά η καταστροφή. Όχι ένας αριθμός σε έναν πίνακα τυχόν αποζημιώσεων. Ένας άνθρωπος που ξυπνά πριν χαράξει, που καλλιεργεί μια δύσκολη γη, που επενδύει χρήματα και κόπο χωρίς να γνωρίζει αν στο τέλος της χρονιάς θα δικαιωθεί. Ένας άνθρωπος που έμαθε να ζει με τις ιδιοτροπίες της φύσης, αλλά δεν είναι υποχρεωμένος να συμβιβάζεται και με τις αδυναμίες της Πολιτείας. Ο αγρότης του Οροπεδίου δεν έχασε μόνο μια παραγωγή. Έχασε χρόνο, εισόδημα, σχέδια και την ασφάλεια που δικαιούται να αισθάνεται ένας άνθρωπος όταν εργάζεται και δημιουργεί στον τόπο του. Και το πρώτο ερώτημα είναι απλό. Ποιος θα σταθεί δίπλα του;

Πριν από τις αβέβαιες αποζημιώσεις, πριν από τις εξαγγελίες, πριν από τις φωτογραφίες και τις σπαρακτικές δηλώσεις συμπαράστασης, υπάρχει κάτι που οφείλει να προηγηθεί. Η ευθύνη. Και η ευθύνη της Πολιτείας δεν είναι μόνο η τυπική, διοικητική και τεχνική υποχρέωση να λειτουργούν σωστά οι υποδομές. Είναι και το «ευ» της ευθύνης, το «ευ» της ευαισθησίας, το «ευ» της ευγένειας, το «ευ» της ευγνωμοσύνης απέναντι σε έναν τόπο που προσφέρει, το «ευ» της ευπρέπειας απέναντι στους ανθρώπους που δοκιμάζονται, το «ευ» της ευσυνειδησίας, της ευθυκρισίας και της έγκαιρης ανταπόκρισης. Είναι η ικανότητα να αντιλαμβάνεσαι ότι πίσω από κάθε έργο, κάθε απόφαση και κάθε αριθμό υπάρχουν άνθρωποι, οικογένειες, περιουσίες, κόποι και ζωές. Γιατί η Πολιτεία δεν κρίνεται μόνο από το αν κάνει το καθήκον της τυπικά και εκ των υστέρων, αλλά και από το αν το κάνει με ευαισθησία, με ευγένεια, με ευπρέπεια και με συναίσθηση του χρέους της απέναντι στον άνθρωπο και στον τόπο. Η πραγματική ευθύνη δεν είναι μόνο να αποκαθιστάς τη ζημιά όταν αυτή συμβεί. Είναι να βρίσκεσαι εκεί πριν από τη ζημιά, να ακούς πριν ο πολίτης αναγκαστεί να φωνάξει, να προλαμβάνεις πριν χρειαστεί να απολογηθείς και, όταν η καταστροφή έρθει, να στέκεσαι δίπλα στον άνθρωπο με σεβασμό και ανθρωπιά.

Γι' αυτό σήμερα δεν αρκεί να μετρήσουμε πόσο έβρεξε. Πρέπει να εξετάσουμε πώς κινήθηκε το νερό. Πρέπει να εξετάσουμε τη λειτουργία των αγωγών και των εγκαταστάσεων από το Οροπέδιο προς τις σήραγγες που οδηγούν στον Αποσελέμη. Πρέπει να εξεταστούν όλες οι παρεμβάσεις που έγιναν κατά την εκτέλεση των έργων στις φυσικές απορροές του κάμπου, στις Λίνιες και στην περιοχή του Χώνου. Τι προέβλεπαν οι μελέτες; Τι κατασκευάστηκε; Τι αποκαταστάθηκε; Τι παρέμεινε; Υπάρχουν σήμερα σημεία όπου η φυσική απορροή έχει επηρεαστεί; Υπήρξαν αστοχίες ή παραλείψεις; Και αν υπήρξαν, ποιος έχει την ευθύνη; Αυτά δεν είναι ερωτήματα πολιτικής ή άλλης αντιπαράθεσης. Είναι ερωτήματα λογοδοσίας και ο άνθρωπος του Οροπεδίου έχει δικαίωμα να πάρει καθαρές απαντήσεις.

Γιατί δεν μπορεί και δεν αντέχει οικονομικά να πληρώνει δύο φορές. Μία φορά με την καταστροφή της περιουσίας και της παραγωγής του και μία δεύτερη με την αβεβαιότητα για το αν η ίδια κατάσταση μπορεί να επαναληφθεί. Υπάρχει και ένα άλλο μεγάλο ζήτημα, εκείνο που το Οροπέδιο θέτει σχετικά με τα αντισταθμιστικά οφέλη από το έργο του φράγματος του Αποσελέμη. Δεν πρόκειται για μια καινούργια διεκδίκηση που γεννήθηκε μέσα στην ένταση των τελευταίων ημερών. Είναι ένα αίτημα που έχει καταγραφεί εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια. Το Οροπέδιο έχει ζητήσει έργα, υποδομές, προστασία της παραγωγής, εξασφάλιση των αρδευτικών αναγκών του και ουσιαστική συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας στη διαχείριση ενός φυσικού πόρου που συνδέεται άμεσα με τη ζωή και την οικονομία του.

Κι εδώ υπάρχει ένα ερώτημα που δεν πρέπει πλέον να αποφεύγεται. Όταν το Οροπέδιο προσφέρει, τι επιστρέφεται σε αυτό; Δεν ζητά κανείς να στερηθεί το νερό το Ηράκλειο, η Χερσόνησος, ο Άγιος Νικόλαος ή οποιαδήποτε άλλη περιοχή. Το νερό είναι κοινωνικό αγαθό. Αλλά κοινωνικό αγαθό σημαίνει και κοινωνική δικαιοσύνη. Δεν μπορεί ο τόπος που συμβάλλει στην εξασφάλιση ενός πολύτιμου φυσικού πόρου να θεωρείται απλώς η πηγή του, ενώ οι ανάγκες των ανθρώπων του να αντιμετωπίζονται ως μια τοπική εκκρεμότητα.

Ας αντιστρέψουμε λοιπόν το ερώτημα. Αν δεν υπήρχε η φυσική ροή των υδάτων του Οροπεδίου Λασιθίου, πώς θα αντιμετώπιζαν οι ωφελούμενοι Δήμοι το πρόβλημα της μη επάρκειας νερού; Πόσο θα κόστιζε η εξασφάλισή του; Ποιος θα αναλάμβανε αυτό το κόστος; Η απάντηση δεν χρειάζεται να είναι συναισθηματική. Μπορεί να είναι τεχνική και οικονομική. Αλλά πρέπει να δοθεί και ίσως τότε γίνει κατανοητό ότι τα αντισταθμιστικά οφέλη δεν αποτελούν χάρη προς το Οροπέδιο. Είναι μέρος μιας δίκαιης σχέσης ανάμεσα σε εκείνον που προσφέρει και σε εκείνον που ωφελείται.

Και η συζήτηση αυτή μπορεί πλέον να γίνει συγκεκριμένη. Όχι με γενικόλογες υποσχέσεις, αλλά με ένα θεσμοθετημένο πλαίσιο ανταποδοτικότητας. Μια τέτοια πρόταση θα μπορούσε να είναι η μόνιμη ρήτρα δωρεάν νερού για τον ΤΟΕΒ Οροπεδίου Λασιθίου, ως ανταπόδοση για τη συμβολή του υδατικού δυναμικού της περιοχής στο ευρύτερο υδροδοτικό σύστημα. Αντί για προσωρινές ελαφρύνσεις κάθε φορά που μια καταστροφή πλήττει την αγροτική παραγωγή, θα μπορούσε να προβλεφθεί μια σταθερή ποσότητα νερού χωρίς χρέωση για την άρδευση της τοπικής παραγωγής, με κανόνες που θα λαμβάνουν υπόψη τις πραγματικές δυνατότητες του υδατικού συστήματος και τις περιόδους λειψυδρίας.

Η πρόσφατη απόφαση του ΟΑΚ για την πλήρη απαλλαγή από τα τέλη χρήσης νερού για το 2026 προς τον ΤΟΕΒ Οροπεδίου Λασιθίου είναι μια θετική και αναγκαία κίνηση ανακούφισης των παραγωγών. Όμως η ανακούφιση δεν μπορεί να αποτελεί κάθε φορά την απάντηση στην καταστροφή. Χρειάζεται θεσμός, χρειάζεται σταθερότητα, χρειάζεται ένας κανόνας που να μην εξαρτάται από την ένταση μιας πλημμύρας ή από την ανάγκη μιας έκτακτης απόφασης.

Θα μπορούσε ακόμη να εξεταστεί η θέσπιση ενός Ειδικού Αναπτυξιακού Τέλους, ενός μικρού ποσοστού επί των εσόδων που συνδέονται με τη διάθεση του νερού του Αποσελέμη προς τους ωφελούμενους φορείς. Ενδεικτικά, ένα ποσοστό της τάξης του 1% ή 2%, εφόσον αυτό κριθεί νομικά και οικονομικά εφικτό, θα μπορούσε να κατευθύνεται σε ένα ειδικό και απολύτως διαφανές αναπτυξιακό ταμείο του Δήμου Οροπεδίου Λασιθίου. Τα χρήματα αυτά δεν θα πρέπει να χαθούν σε γενικούς προϋπολογισμούς. Θα πρέπει να επιστρέφουν ορατά στον τόπο, σε έργα οδοποιίας, αγροτικής οδοποιίας, αντιπλημμυρικής προστασίας, ύδρευσης και άρδευσης, σε υποδομές που στηρίζουν την παραγωγή και σε έργα που κάνουν έναν νέο άνθρωπο να αισθάνεται ότι μπορεί να χτίσει εδώ το μέλλον του.

Γιατί η ανταποδοτικότητα μπορεί να μετρηθεί και σε ανάπτυξη. Ο ΟΑΚ, σε συνεργασία με τον Δήμο, θα μπορούσε να επενδύσει στην ανάδειξη του φυσικού και τεχνικού περιβάλλοντος του Οροπεδίου. Να δημιουργηθεί ένα «Μονοπάτι του Νερού», μια οργανωμένη, χαρτογραφημένη και σηματοδοτημένη διαδρομή που θα συνδέει τον παραγωγικό κάμπο, τις φυσικές καταβόθρες, τον Χώνο και τα σημεία των τεχνικών έργων και της εισόδου της σήραγγας εκτροπής. Να αποκατασταθούν παλιά μονοπάτια και να συνδεθούν με το δίκτυο της Δίκτης, τους εναπομείναντες ανεμόμυλους, τους οικισμούς και τα σημεία φυσικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος.

Το Λασίθι δεν δίνει μόνο νερό. Δίνει και άλλα αγαθά. Πατάτες, κηπευτικά και προϊόντα της γης φεύγουν από εδώ για να τροφοδοτήσουν τις λαϊκές αγορές, τις επιχειρήσεις εστίασης και τις ξενοδοχειακές μονάδες. Η παραγωγή του τόπου στηρίζει ένα σημαντικό κομμάτι της τοπικής οικονομίας και της τουριστικής δραστηριότητας.

Ας κάνουμε, λοιπόν, ξανά την ίδια ερώτηση. Αν αύριο οι άνθρωποι του Οροπεδίου σταματούσαν να καλλιεργούν, ποιος θα κάλυπτε το κενό; Από πού θα ερχόταν η παραγωγή; Με ποιο κόστος; Και ποιος τελικά θα πλήρωνε τη διαφορά; Είναι συνηθισμένο να ζητάμε από τον παραγωγό να πουλά φθηνά, την ώρα που το κόστος παραγωγής αυξάνεται. Καύσιμα, ρεύμα, εφόδια, εργασία, νερό. Και ο κίνδυνος μιας καταστροφής υπαρκτός. Ένας χρόνος δουλειάς μπορεί να χαθεί μέσα σε λίγες ώρες. Κι όμως, περιμένουμε από τον ίδιο άνθρωπο να συνεχίσει να παράγει φθηνά και να κρατά ζωντανή την αγορά.

Πόσο πραγματικά αξίζουν, λοιπόν, τα αγαθά που παράγει ο αγρότης του Οροπεδίου; Ίσως πρέπει να το αναρωτηθούμε πριν είναι αργά. Γιατί η γη δεν καλλιεργείται μόνη της. Και η παραγωγή δεν συνεχίζεται χωρίς παραγωγούς. Όταν ο άνθρωπος εγκαταλείψει τη γη επειδή δεν μπορεί να επιβιώσει από αυτήν, τότε θα ανακαλύψουμε την πραγματική αξία της παραγωγής που σήμερα θεωρούμε αυτονόητη.

Και μέσα σε αυτή την πραγματικότητα υπάρχει η μεγαλύτερη ίσως ελπίδα του Οροπεδίου. Οι νέοι του. Εκείνοι που μπορούσαν να φύγουν και έμειναν, εκείνοι που ενώ μεγάλωσαν σε αστικά κέντρα επέστρεψαν, εκείνοι που επέλεξαν να καλλιεργήσουν, να επιχειρήσουν, να κάνουν οικογένεια, να συνεχίσουν στη γη των γονιών τους. Εκείνοι που, αντί να αναζητήσουν μια ευκολότερη ζωή αλλού, αποφάσισαν να κρατήσουν ζωντανό τον τόπο, και αυτό είναι ένας καθημερινός ηρωισμός.

Χρειάζεται πράγματι ηρωισμός για να μένεις εκεί όπου οι δυσκολίες είναι περισσότερες, το κόστος ζωής μεγαλύτερο και η κρατική παρουσία συχνά μικρότερη από αυτή που απαιτούν οι ανάγκες. Χρειάζεται δύναμη να λες «μένω» όταν γύρω σου βλέπεις έναν τόπο να αδειάζει. Γράφω κάπου, «δεν μ’ αφήνει η ρίζα μου». Αυτή η ρίζα είναι σήμερα οι νέοι του Οροπεδίου Λασιθίου. Δεν είναι άνθρωποι που περιμένουν να τους σώσουν. Είναι άνθρωποι που προσπαθούν να σώσουν μόνοι τους έναν τόπο, αλλά η Πολιτεία δεν μπορεί να ζητά να κάνουν μόνοι τους αυτό που είναι δική της θεσμική υποχρέωση.

Δεν μπορεί να ζητά από έναν νέο να μείνει και ταυτόχρονα να μην του εξασφαλίζει δρόμους, σχολεία, υποδομές, προστασία της παραγωγής και στοιχειώδεις όρους για να χτίσει εδώ το μέλλον του. Δεν μπορεί να του λέει «κράτησε ζωντανό τον τόπο σου» και όταν έρχεται η καταστροφή να τον αφήνει να σηκώσει μόνος του το βάρος. Γιατί αν φύγουν και αυτοί οι νέοι, δεν θα χάσουμε μόνο παραγωγούς. Θα χάσουμε οικογένειες, επιχειρήσεις, καλλιέργειες, μνήμη και μέλλον. Θα χαθούν οι άνθρωποι που δίνουν σήμερα περιεχόμενο στο απάνω δώμα της Κρήτης, στο Οροπέδιο Λασιθίου, και τότε θα έχουμε χάσει πολύ περισσότερα από μια παραγωγή. Θα έχουμε χάσει έναν τόπο.

Από το βιβλίο μου «Λασίθι, τόπος Μέγας» η φράση «Εδώ τελειώνει η ζωή, εδώ και ξαναρχίζει». Ίσως αυτή να είναι σήμερα η πιο βαθιά αλήθεια για τον όμορφο τόπο. Εδώ, μέσα στη δυσκολία, πρέπει να αρχίσει κάτι ξανά. Όχι όμως με τις ίδιες κούφιες υποσχέσεις. Χρειάζεται ένα νέο συμβόλαιο με τον τόπο και τους ανθρώπους του.

Χρειάζονται άμεσες αποζημιώσεις για όσους επλήγησαν. Χρειάζεται πλήρης τεχνικός έλεγχος της λειτουργίας των εγκαταστάσεων και των διαδρομών του νερού. Χρειάζεται διερεύνηση όλων των παρεμβάσεων που έγιναν κατά την κατασκευή των έργων και αποκατάσταση όπου απαιτείται. Χρειάζεται αντιπλημμυρική προστασία. Χρειάζεται προστασία της αγροτικής παραγωγής. Χρειάζεται ένα σταθερό πλαίσιο για την άρδευση. Και επιτέλους, ένα συγκεκριμένο πλαίσιο ουσιαστικών αντισταθμιστικών οφελών για έναν τόπο που επί δεκαετίες προσφέρει στον ευρύτερο υδροδοτικό και όχι μόνο, σχεδιασμό της Κρήτης.

Χρειάζεται, ακόμη, να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε το Οροπέδιο μόνο ως έναν τόπο από τον οποίο παίρνουμε και να το δούμε ως έναν τόπο στον οποίο επενδύουμε. Η επένδυση στην προστασία του, στην παραγωγή του, στις υποδομές του, στο φυσικό του περιβάλλον και στους ανθρώπους του δεν είναι χάρη. Είναι επένδυση στο ίδιο το μέλλον της Κρήτης.

Το Οροπέδιο δεν ζητά να το σώσουν. Έχει αποδείξει πολλές φορές ότι ξέρει να ορθώνει ανάστημα. «Ό,τι χαρίζεται είναι αυτό που δεν χάνεται». Το Οροπέδιο είναι ένας τόπος που η φύση προίκισε γενναιόδωρα και οι άνθρωποί του κράτησαν ζωντανό μέσα στους αιώνες. Αυτό το χάρισμα δεν χρειάζεται σωτήρες. Χρειάζεται σεβασμό, ευγνωμοσύνη και μια πολιτεία αντάξια της προσφοράς του.

Το Λασίθι είναι «ο δρόμος που ανοίγεις για να βρεις ξανά τον εαυτό σου». Και ο δρόμος αυτός περνά από τον άνθρωπο, από τον άνθρωπο που, μέσα στη λάσπη, θα ξαναπιάσει Το φύτρο της ζωής στα χέρια του και θα αρχίσει πάλι. Ένας τόπος δεν κρίνεται μόνο από το πόσο δυνατά τον χτυπά η φύση. Κρίνεται και από το αν εκείνοι που έχουν την ευθύνη τον προστατεύουν όταν δοκιμάζεται.

Η σημερινή δοκιμασία του Οροπεδίου αφορά και όλους εμάς που, παρότι δεν κατοικούμε πλέον εκεί, διατηρούμε με τον τόπο έναν ισχυρό δεσμό καταγωγής, μνήμης και ταυτότητας. Οι άνθρωποι, τα τοπία και τα πολιτιστικά σημεία αναφοράς, όπως οι ιστορικοί ανεμόμυλοι  και τα σπήλαια, ζωντανά στοιχεία μιας συλλογικής μνήμης που υπερβαίνει τα όρια ακόμη κι αν η ζωή μας έχει πλέον μεταφερθεί αλλού. Γι’ αυτό και η περιβαλλοντική και παραγωγική υποβάθμιση του Οροπεδίου δεν αποτελεί ένα αποκλειστικά τοπικό ζήτημα, αγγίζει όλους όσοι αισθανόμαστε ότι η ιστορία και η ταυτότητά μας συνδέονται με αυτόν τον τόπο.

Αύριο, εν ονόματι της αγάπης

Ζωή Δικταίου

Κέρκυρα, 8 Οκτώβρη του 2026