"Όταν ο χώρος δεν είναι δομημένος δημοκρατικά, στη κοινωνία αποτυπώνεται έλλειμμα δημοκρατίας"

Αγαπητό Cretalive, 

Σε έναν τόπο όπως είναι η περιοχή μας, η πεδιάδα της Μεσσαράς στην Κρήτη, που δημιούργησε τους πρώτους νόμους και, εξαιτίας αυτών, τους πρώτους ανθηρούς πολιτισμούς σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, έχουμε τώρα τη μεγαλύτερη παραβατικότητα και μια κοινωνία σε παρακμή.

Στην αρχαία Κρήτη, η δημιουργία των νόμων εξελίχθηκε από τη θεϊκή τους προέλευση και το άγραφο έθιμο στην καταγραφή και τη συστηματοποίησή τους.

Οι πιο σημαντικοί σταθμοί των γραπτών νόμων στη Μεσσαρά είναι οι ακόλουθοι:

Φαιστός: Βρέθηκε επιγραφή με τον πρώτο γραπτό νόμο, χαραγμένο σε πέτρα, σε ευρωπαϊκό έδαφος, στην αρχαία Φαιστό (είναι αδημοσίευτος), που χρονολογείται περίπου στο 800–700 π.Χ. Ο Ραδάμανθυς, ο μυθικός βασιλιάς της Φαιστού, σύμφωνα με τη μυθολογία, ήταν δικαστής και νομοθέτης. Φημιζόταν για την απόλυτη δικαιοσύνη, τη σοφία και την ακεραιότητά του. Λέγεται, μάλιστα, ότι βοήθησε στη σύνταξη του κρητικού κώδικα νόμων.
Γόρτυνα: Ο Κώδικας της Γόρτυνας, γνωστός ως η «Μεγάλη Επιγραφή», δημιουργήθηκε γύρω στο 450 π.Χ. Η καταγραφή του έγινε σε δώδεκα μεγάλες πέτρινες στήλες, σε τοίχο δημόσιου κτιρίου (το σημερινό Ρωμαϊκό Ωδείο), προκειμένου να κωδικοποιηθούν παλαιότεροι άγραφοι νόμοι. Αποτελεί τον αρχαιότερο και πληρέστερα σωζόμενο γραπτό νομοθετικό κώδικα στον ευρωπαϊκό χώρο και τη μητέρα του Ρωμαϊκού Δικαίου και, αργότερα, του σύγχρονου Ευρωπαϊκού Δικαίου.

Ο τόπος που γέννησε τον μύθο των μύθων του δυτικού πολιτισμού και τους νόμους του, τον μύθο της Αρπαγής της Ευρώπης, χαρακτηρίζεται σήμερα από ανεπαρκή εφαρμογή των νόμων.

Ο πολιτισμός μας βασίζεται στην εφαρμογή των γραπτών και των άγραφων νόμων στον γεωγραφικό χώρο όπου ζούμε, δραστηριοποιούμαστε και εργαζόμαστε. Οι γραπτοί εξασφαλίζουν τη νομική ασφάλεια, ενώ οι άγραφοι διαμορφώνουν την κοινωνική συνείδηση.

Τι είναι νόμος
Η λέξη «νόμος» είναι αμιγώς ελληνική και παράγεται από το αρχαίο ρήμα «νέμω». Το ρήμα «νέμω» σήμαινε «μοιράζω», «διανέμω» (εξού και η λέξη «διανομή»). Από το «μοιράζω» προέκυψε το ουσιαστικό «νόμος», που αρχικά σήμαινε το μερίδιο που αναλογεί στον καθένα.
Ο νόμος είναι το αποτέλεσμα της δίκαιης διανομής. Είναι ο κανόνας που κατανέμει δικαιώματα, υποχρεώσεις και αγαθά στους πολίτες, ώστε να υπάρχει τάξη στην κοινωνία. Στην αρχαιότητα, η λέξη «νομή» συνδεόταν με τον «νομό» (τον τόπο βοσκής) και με το ρήμα «νέμομαι» («εκμεταλλεύομαι», «βοσκώ» τη γη). Υπάρχουν μελετητές που υποστηρίζουν ότι οι πρώτοι νόμοι στην ανθρωπότητα δημιουργήθηκαν από τους βοσκούς.
Η οικονομική επιβίωση των πόλεων-κρατών στην αρχαιότητα, μετά τη μεγάλη περιβαλλοντική κρίση της περιόδου 1200–1100 π.Χ., εξαρτιόταν από την αυτάρκεια και την εύρυθμη λειτουργία των αγορών. Για τον λόγο αυτό θεσπίστηκαν νόμοι για την προστασία των τίμιων παραγωγών και την αντιμετώπιση της κρίσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αρχαία Αθήνα, όπου θεσπίστηκαν αυστηροί κανόνες για την προστασία των παραγωγών και την αποφυγή της κερδοσκοπίας. Η νομοθεσία και οι πρακτικές που εφαρμόστηκαν περιλάμβαναν την αγορανομία, την προστασία των ντόπιων παραγωγών, τη διατίμηση και την επάρκεια των σιτηρών, καθώς και τον κρατικό έλεγχο της ποιότητας.
Όταν ο γεωγραφικός χώρος (αστικός, αγροτικός ή κτηνοτροφικός) δεν είναι δομημένος και οριοθετημένος δημοκρατικά, δημιουργείται ένα δομικό έλλειμμα δημοκρατίας στην κοινωνία. Τα κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά δικαιώματα ασκούνται από υποβαθμισμένους πολίτες και όχι από ελεύθερους δημοκρατικούς πολίτες. 
Ουσιαστικά μετατρέπει τους πολίτες από ενεργούς συμμετέχοντες σε απλούς θεατές, εμποδίζοντας την άσκηση ουσιαστικών πολιτικών δικαιωμάτων, όπως η συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων. 
Ιδίως για τα παιδιά που ζουν σε χαοτικό, υπερβολικά περιοριστικό ή εχθρικό και παραβατικό περιβάλλον, αυτό μπορεί να εμποδίσει την ομαλή τους εξέλιξη, ενώ η οργανωμένη, ήρεμη και προβλέψιμη δομή λειτουργεί ως προστατευτικός παράγοντας για την ψυχική υγεία τους. Το παιδί κατανοεί έννοιες όπως την εργασία, τη δικαιοσύνη, το χρήμα και τη φτώχεια.

Να γνωρίζουμε ότι η εξέλιξη του πολιτισμού μας βασίζεται στη μίμηση, η οποία αποτελεί τον πυρήνα της ανθρώπινης εξέλιξης και της κοινωνικής μάθησης.

Μια κοινωνία παρουσιάζει αυτό το έλλειμμα δημοκρατίας όταν ο χώρος δεν σχεδιάζεται ισότιμα για όλους:

Απουσία συμμετοχικού σχεδιασμού: Όταν οι αποφάσεις για τη χρήση γης λαμβάνονται ερήμην των πολιτών ή, μέσω του μη σχεδιασμού, εξυπηρετούν αποκλειστικά ιδιωτικά συμφέρονται (π.χ. βοσκών στην περίπτωση της Μεσσαράς) και όχι το δημόσιο συμφέρον.
Ανισομερής δόμηση: Η έλλειψη δημοκρατικού χωροταξικού σχεδιασμού στον αγροτικό και κτηνοτροφικό χώρο συχνά οδηγεί σε άναρχη εκμετάλλευση γης και φυσικών πόρων, με περιβαλλοντική και κοινωνική υποβάθμιση.
Γκρίζες ζώνες: Η μη οριοθέτηση με όρους ισονομίας δημιουργεί «γκρίζες ζώνες» — για παράδειγμα, γη υψηλής παραγωγικότητας στην ύπαιθρο της Μεσσαράς — όπου οι κάτοικοι αδυνατούν να ασκήσουν βασικά κοινωνικά δικαιώματα, ενώ ευνοούνται παραβατικές πρακτικές.
Έλλειψη διαφάνειας: Η απουσία κοινωνικής διαβούλευσης δημιουργεί συνθήκες διαφθοράς και αυθαιρεσίας, στερώντας από τους πολίτες το θεμελιώδες δημοκρατικό δικαίωμα να ορίζουν το περιβάλλον στο οποίο ζουν και εργάζονται.

Όταν ο χώρος δεν είναι δομημένος δημοκρατικά, στη κοινωνία αποτυπώνεται  έλλειμμα δημοκρατίας.

Σπυριδάκης Μιχάλης
ΠΕ Χαρτογράφος- Περιβαλλοντολόγος
ειδικός στα Γεωχωρικά δεδομένα