Πώς θα ζούσατε εάν γνωρίζατε ότι θα πεθάνετε σύντομα;

Όλοι γνωρίζουμε ότι κάποια στιγμή θα πεθάνουμε. Στην καθημερινή ζωή, όμως, αυτή η γνώση συνήθως μένει κάπου στο βάθος. Τι αλλάζει, όμως, όταν ο θάνατος παύει να είναι μια μακρινή ιδέα και κάποιος τον βλέπει καθημερινά από πολύ κοντά;

Η δημοσιογράφος του Guardian Σάρα Φίλιπς (Sarah Phillips) μίλησε με γιατρούς παρηγορητικής φροντίδας και συνοδούς ανθρώπων στο τέλος της ζωής (end-of-life doulas), ανθρώπους δηλαδή που βρίσκονται καθημερινά δίπλα σε ασθενείς οι οποίοι γνωρίζουν ότι ο χρόνος τους λιγοστεύει. Μέσα από όσα έχουν ζήσει έχουν καταλήξει σε μερικά απλά συμπεράσματα για το τι τελικά δίνει νόημα στη ζωή.

Οι άνθρωποι, οι σχέσεις που δημιουργούμε, οι μικρές στιγμές της καθημερινότητας, η επαφή με τη φύση και όσα πραγματικά θέλουμε να κάνουμε φαίνεται ότι αποκτούν πολύ μεγαλύτερη σημασία όταν ο χρόνος αρχίζει να λιγοστεύει. Αντίθετα, η επαγγελματική θέση, τα χρήματα, ένα μεγάλο σπίτι ή ένα ακριβό αυτοκίνητο χάνουν τη σημασία που κάποτε μπορεί να είχαν.

Στο τέλος, αυτό που μένει είναι οι άνθρωποι

Όσο ένας άνθρωπος πλησιάζει στο τέλος της ζωής του, πολλά από εκείνα που κάποτε έμοιαζαν σημαντικά υποχωρούν. Η εξουσία που είχε, το μέγεθος του σπιτιού του, το αυτοκίνητό του ή η επαγγελματική του θέση παύουν να έχουν ιδιαίτερη σημασία. Εκείνο που μένει είναι οι άνθρωποι που αγαπά.

Μια πλούσια και πραγματικά γεμάτη ζωή φαίνεται ότι χτίζεται κυρίως μέσα από τους δεσμούς με τους άλλους ανθρώπους.

Γι’ αυτό και στο τέλος της ζωής η αποκατάσταση των σχέσεων μπορεί να γίνει ιδιαίτερα σημαντική. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται την ανάγκη να πουν πράγματα που έμειναν για χρόνια ανείπωτα: «Λυπάμαι», «Σε συγχωρώ», «Συγχώρεσέ με», «Σ’ αγαπώ», «Σ’ ευχαριστώ».

Η δουλειά στη σωστή της θέση

Η δουλειά μπορεί να αποτελεί σημαντικό κομμάτι μιας ζωής. Μπορεί να μας δίνει την αίσθηση ότι προσφέρουμε, ότι δημιουργούμε σχέσεις και ότι κάνουμε τη διαφορά στη ζωή άλλων ανθρώπων. Δεν χρειάζεται, όμως, να καταλαμβάνει ολόκληρη τη ζωή μας. Όσοι βρίσκονται δίπλα σε ανθρώπους που πεθαίνουν λένε ότι δεν συναντούν ανθρώπους οι οποίοι στο τέλος μετανιώνουν επειδή δεν εργάστηκαν περισσότερο ή επειδή δεν κέρδισαν περισσότερα χρήματα.

Το ζητούμενο είναι να βρούμε μια ισορροπία ανάμεσα σε όσα χρειαζόμαστε για να ζήσουμε και σε όσα χρειαζόμαστε για να είμαστε ευτυχισμένοι.

Η ευχαρίστηση δεν είναι το παν

Η ευχαρίστηση από μόνη της μπορεί να είναι μια επιφανειακή εμπειρία. Μπορούμε να φάμε ή να πιούμε πολύ και να περάσουμε υπέροχα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα αισθανθούμε πραγματικά γεμάτοι.

Μεγαλύτερη σημασία έχουν οι στιγμές που μας συγκινούν πραγματικά, που μας δίνουν χαρά ή μας κάνουν να σταματήσουμε για λίγο και να θαυμάσουμε κάτι στον μικρόκοσμό μας.

Σύνδεση με τη φύση

Η επαφή με τη φύση μπορεί να προσφέρει ανακούφιση ακόμη και σε ανθρώπους που λόγω της δουλειάς τους βρίσκονται καθημερινά αντιμέτωποι με τον θάνατο. Η φροντίδα λίγων φυτών στη βεράντα, η καλλιέργεια ενός μικρού κήπου ή η επαφή με τα ζώα μπορούν να μας φέρουν πιο κοντά στη φύση και στον κόσμο γύρω μας.

Ο πλούτος της ζωής δεν προέρχεται μόνο από τις σχέσεις μας με άλλους ανθρώπους. Προέρχεται και από τη σχέση μας με τα υπόλοιπα ζωντανά πλάσματα, τα ζώα, τα πουλιά και τα φυτά. Αυτοί οι δεσμοί με τον ευρύτερο κόσμο μπορούν επίσης να δώσουν νόημα στη ζωή.

Καλύτερα να μετανιώνουμε για κάτι που κάναμε;

Μια ζωή για την οποία δεν έχουμε μετανιώσει για τίποτα μπορεί να ακούγεται ιδανική. Ωστόσο, μπορεί να σημαίνει και ότι δεν τολμάμε αρκετά. Ότι αποφεύγουμε να δοκιμάσουμε πράγματα και παραμένουμε εκεί όπου αισθανόμαστε ασφαλείς.

Ίσως έχει μεγαλύτερη σημασία να σκεφτόμαστε πώς πραγματικά θέλουμε να ζήσουμε. Όταν, για παράδειγμα, μας καλούν κάπου, μπορούμε να αναρωτηθούμε: «Θέλω πραγματικά να τους δω;». Και μια πολύ πιο δύσκολη ερώτηση μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε τα πράγματα αλλιώς: «Εάν αύριο ήταν η τελευταία ημέρα της ζωής μου, πώς θα ήθελα να την περάσω;»

Η αξία των μικρών πραγμάτων

Μια ζωή που αξίζει να ζει κανείς δεν αποτελείται μόνο από μεγάλες χαρές και σημαντικά γεγονότα. Αποτελείται κυρίως από μικρές στιγμές.

Μπορεί να είναι ο χρόνος που περνάτε φροντίζοντας τον σκύλο σας, ακόμη κι εάν θα μπορούσατε να τον αφιερώσετε σε κάτι πιο «παραγωγικό». Μπορεί να είναι τα πρώτα φύλλα που εμφανίζονται στα δέντρα την άνοιξη ή ένα πραγματικά καλό φλιτζάνι καφέ. Τα μεγάλα πράγματα είναι υπέροχα. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας, όμως, είναι αυτά τα μικρά πράγματα. Γι’ αυτό αξίζει να μάθουμε να τα προσέχουμε.

Όσα δεν πρέπει να μείνουν στη μέση

Όσο πλησιάζει το τέλος, πολλοί άνθρωποι αρχίζουν να σκέφτονται τι θα αφήσουν πίσω τους. Μπορεί να είναι μια επιχείρηση, οι αναμνήσεις τους, ένα σπίτι που θέλουν να ολοκληρώσουν ή ένα δημιουργικό έργο.

Για έναν άνθρωπο μπορεί να είναι ακόμη και μια μικρή έκθεση με τις φωτογραφίες που τράβηξε στη διάρκεια της ζωής του. Δεν χρειάζεται να είναι κάτι μεγάλο ή εντυπωσιακό. Αρκεί να έχει σημασία για τον ίδιο.

Η σύνδεση με τους άλλους

Σημασία έχει να μη ζούμε αποκομμένοι από τους ανθρώπους γύρω μας. Οι δεσμοί δημιουργούνται με πολλούς τρόπους. Μπορεί να είναι μέσα από τη δουλειά μας, τη φροντίδα της οικογένειάς μας, μια εθελοντική δράση, μια δημιουργική δραστηριότητα ή απλώς μέσα από κάτι που μας αρέσει να κάνουμε και να μοιραζόμαστε με τους άλλους.

Μπορεί να είναι η συμμετοχή στον σύλλογο της γειτονιάς, η βοήθεια σε μια παιδική ομάδα, μια παρέα με κοινά ενδιαφέροντα ή ακόμη και η σχέση που έχουμε χτίσει με τους γείτονές μας. Δεν έχει τόση σημασία τι ακριβώς κάνουμε, όσο το ότι αισθανόμαστε πως ανήκουμε κάπου και συνδεόμαστε με τους ανθρώπους γύρω μας.

Οι ρυτίδες είναι προνόμιο

Οι ρυτίδες, τα γκρίζα μαλλιά και οι αλλαγές που φέρνει η ηλικία στο σώμα παρουσιάζονται συχνά ως προβλήματα που πρέπει να διορθώσουμε. Γύρω από την αγωνία για τη γήρανση έχει άλλωστε δημιουργηθεί μια ολόκληρη αγορά προϊόντων που υπόσχονται να εξαφανίσουν τα σημάδια της.

Υπάρχει, όμως, και ένας εντελώς διαφορετικός τρόπος να τα δούμε. Τα σημάδια της γήρανσης είναι ταυτόχρονα ευλογία και προνόμιο. Όποιος έχει φτάσει σε μια ηλικία στην οποία αρχίζει να ανησυχεί για τις ρυτίδες ή τα γκρίζα μαλλιά του θα μπορούσε να σκεφτεί: «Είμαι τόσο τυχερός. Έχω ζήσει αρκετά ώστε να αισθάνομαι πια τα χρόνια στο σώμα μου όταν σηκώνομαι το πρωί».

Πολλοί άνθρωποι δεν έχουν την τύχη να φτάσουν σε αυτή την ηλικία.

Υγεία δεν σημαίνει μόνο μακροζωία

Είναι σημαντικό να φροντίζουμε την υγεία μας, ώστε να μπορούμε να παραμένουμε όσο το δυνατόν πιο λειτουργικοί για όσο το δυνατόν περισσότερο. Ταυτόχρονα, όμως, μια ασκητική ζωή γεμάτη περιορισμούς μπορεί να καταλήξει να είναι το αντίθετο της ίδιας της ζωής.

Η ζωή είναι κάτι που πρέπει να γευόμαστε.

Ας προσπαθήσουμε να είμαστε υγιείς, χωρίς όμως να κατηγορούμε τον εαυτό μας για τις μικρές «αμαρτίες» της ζωής, όπως ένα νόστιμο φαγητό ή ένα καλό κρασί. Είμαστε πλάσματα των αισθήσεων και η απόλαυση είναι μέρος μιας γεμάτης ζωής. Η υγεία, με αυτή την ευρύτερη έννοια, περιλαμβάνει και την απόλαυση της ζωής, όχι μόνο την προσπάθεια να την παρατείνουμε όσο περισσότερο γίνεται.

Να γιορτάζουμε τη ζωή όσο είμαστε εδώ

Για τους ανθρώπους που γνωρίζουν ότι πλησιάζουν στο τέλος της ζωής τους, υπάρχει ακόμη και η ιδέα της «κηδείας εν ζωή». Μιας γιορτής, δηλαδή, στην οποία συγκεντρώνονται φίλοι και συγγενείς για να τιμήσουν τη ζωή ενός ανθρώπου όσο είναι ακόμη μαζί τους.

Δεν χρειάζεται τίποτα από την ατμόσφαιρα μιας κηδείας. Μπορεί να είναι απλώς μια γιορτή με φαγητό, κρασί, μουσική και αγαπημένους ανθρώπους. Και για όσους είναι υγιείς, το μήνυμα είναι ακόμη πιο απλό: ας μη σταματάμε να γιορτάζουμε τα γενέθλιά μας όσο μεγαλώνουμε, ιδιαίτερα εκείνα που σηματοδοτούν σημαντικές ηλικίες.

Και δεν χρειάζεται πάντα μια μεγάλη γιορτή. Για έναν άνθρωπο που είναι πολύ άρρωστος μπορεί να είναι αρκετό να περάσει χρόνο με λίγους φίλους ή ακόμη και με έναν αγαπημένο άνθρωπο κάθε φορά.

Όσα θέλουμε να κάνουμε κάποτε

Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μια δύσκολη διάγνωση για να κάνουμε όσα πραγματικά θέλουμε. Για κάποιον μπορεί να είναι ένα μεγάλο ταξίδι. Για κάποιον άλλον, να περάσει περισσότερο χρόνο στη φύση, να δει ένα μέρος που πάντα ονειρευόταν ή ακόμη και να μάθει να φτιάχνει έπιπλα ή να ζυμώνει ψωμί.

Ίσως έχει μεγαλύτερη σημασία να είναι πράγματα που μπορούμε να κάνουμε τώρα, αντί να τα μεταθέτουμε διαρκώς για «κάποτε». Έτσι, εάν η ζωή πάρει ξαφνικά μια διαφορετική τροπή, δεν θα έχουμε μπροστά μας έναν μακρύ κατάλογο με όλα εκείνα που θέλαμε να κάνουμε αλλά συνεχώς αναβάλαμε.

Πώς θα θέλαμε να είναι το τέλος της ζωής μας

Ένας «καλός θάνατος» μπορεί να σημαίνει ότι ένας άνθρωπος φτάνει στο τέλος συμφιλιωμένος με τη ζωή που έζησε. Ότι νιώθει γαλήνη για τον άνθρωπο που υπήρξε, για όσα έκανε και, πάνω απ’ όλα, για τις σχέσεις που δημιούργησε με τους άλλους.

Οι περισσότεροι αποφεύγουμε να σκεφτόμαστε το τέλος, ιδιαίτερα όταν είμαστε νέοι και υγιείς. Ίσως, όμως, εάν έχουμε σκεφτεί από πριν πώς θα θέλαμε να είναι, μπορούμε στη συνέχεια να αφήσουμε αυτή τη σκέψη στην άκρη και να επικεντρωθούμε στη ζωή.

Και εάν έρθει κάποτε η στιγμή, θα γνωρίζουμε ήδη τι θέλουμε. Δεν θα χρειαστεί να πάρουμε δύσκολες αποφάσεις σε μια περίοδο κατά την οποία όλοι βρίσκονται υπό πίεση ή η επικοινωνία μπορεί να έχει γίνει δύσκολη.

Το μάθημα από όσους βρίσκονται καθημερινά δίπλα σε ανθρώπους στο τέλος της ζωής είναι τελικά απλό: να μην αναβάλλουμε συνεχώς όσα έχουν σημασία. Να δούμε τον φίλο που έχουμε καιρό να συναντήσουμε, να κάνουμε κάτι που μας δίνει χαρά, να βρίσκουμε χρόνο για τους ανθρώπους που αγαπάμε.

Γιατί η ζωή κάποτε τελειώνει.