"Εμπόλεμη ζώνη" το Ιράν: Κλιμακώνεται η σύγκρουση κράτους-διαδηλωτών

Κτίρια, λεωφορεία και καταστήματα έχουν καεί ολοσχερώς, μετατρέποντας την πρωτεύουσα του Ιράν, την Τεχεράνη, σε «εμπόλεμη ζώνη», καθώς ξεσπούν διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα που ζητούν την πτώση του ανώτατου ηγέτη, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Τουλάχιστον 38 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί σε βίαιες συγκρούσεις με την αστυνομία και 2.200 έχουν συλληφθεί, σύμφωνα με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μάλιστα, σύμφωνα με το Axios, οι ΗΠΑ εξετάζουν αν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι διαδηλώσεις στο Ιράν μπορούν να ρίξουν το καθεστώς.

Στις αρχές αυτής της εβδομάδας, οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών εκτιμούσαν, σύμφωνα με το Axios, ότι οι διαμαρτυρίες δεν είχαν επαρκή ενέργεια για να αμφισβητήσουν τη σταθερότητα του καθεστώτος, όπως δήλωναν συγκεκριμένα Αμερικανοί αξιωματούχοι. Εντούτοις, αυτή η άποψη επανεκτιμάται υπό το φως των πρόσφατων γεγονότων.

«Οι διαμαρτυρίες είναι σοβαρές και θα συνεχίσουμε να τις παρακολουθούμε», δήλωσε ανώτερος Αμερικανός αξιωματούχος.

Όπως αναφέρει από την πλευρά του ο Independent, αυτό το κύμα διαδηλώσεων ακολουθεί μια ταραχώδη περίοδο για την Τεχεράνη, η οποία εξακολουθεί να ανακάμπτει από μια σύγκρουση 12 ημερών τον Ιούνιο, που ξεκίνησε από το Ισραήλ και κατά την οποία αμερικανικές δυνάμεις βομβάρδισαν ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις.

«Αυτό μοιάζει με εμπόλεμη ζώνη, όλα τα καταστήματα έχουν καταστραφεί», δήλωσε χαρακτηριστικά για τις συγκρούσεις Ιρανός δημοσιογράφος μπροστά στις φωτιές στην οδό Σαριάτι, στο λιμάνι Ραστ στην Κασπία Θάλασσα.

Τι πυροδότησε τις διαδηλώσεις και πόσο μαζικές είναι

Περισσότερες από 340 διαδηλώσεις έχουν πραγματοποιηθεί σε όλες τις 31 επαρχίες του Ιράν, ανέφερε την Πέμπτη (8/1) το αμερικανικό Human Rights Activists News Agency. Ο αριθμός των νεκρών είχε φτάσει τουλάχιστον τους 41, ενώ οι συλλήψεις ξεπέρασαν τις 2.270. Η οργάνωση βασίζεται σε δίκτυο ακτιβιστών εντός του Ιράν και έχει αποδειχθεί αξιόπιστη σε προηγούμενες περιόδους αναταραχών.

Η κατανόηση της πραγματικής κλίμακας των διαδηλώσεων είναι δύσκολη. Τα ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης έχουν παράσχει ελάχιστες πληροφορίες, ενώ τα διαδικτυακά βίντεο προσφέρουν μόνο σύντομα, ασταθή στιγμιότυπα ανθρώπων στους δρόμους ή ήχους πυροβολισμών. Οι δημοσιογράφοι στο Ιράν αντιμετωπίζουν επίσης περιορισμούς, όπως η ανάγκη άδειας για μετακινήσεις στη χώρα, καθώς και την απειλή παρενόχλησης ή σύλληψης από τις Αρχές. Ωστόσο, οι διαδηλώσεις δε φαίνεται να υποχωρούν, ακόμη και μετά τη δήλωση του ανώτατου ηγέτη, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, το Σάββατο (3/1) ότι «οι ταραξίες πρέπει να μπουν στη θέση τους».

Η κατάρρευση του ριάλ έχει οδηγήσει σε μια διευρυνόμενη οικονομική κρίση. Οι τιμές στο κρέας, το ρύζι και άλλα βασικά είδη της ιρανικής διατροφής έχουν αυξηθεί. Η χώρα παλεύει με ετήσιο πληθωρισμό περίπου 40%. Τον Δεκέμβριο, το Ιράν εισήγαγε ένα νέο πλαίσιο τιμολόγησης για τη βενζίνη που επιδοτείται σε εθνικό επίπεδο, αυξάνοντας την τιμή ενός από τα φθηνότερα καύσιμα στον κόσμο και επιβαρύνοντας περαιτέρω τον πληθυσμό. Η Τεχεράνη ενδέχεται να προχωρήσει σε ακόμη μεγαλύτερες αυξήσεις, καθώς η κυβέρνηση θα επανεξετάζει πλέον τις τιμές κάθε τρεις μήνες. Παράλληλα, αναμένεται αύξηση στις τιμές των τροφίμων, αφού η Κεντρική Τράπεζα του Ιράν τερμάτισε την προνομιακή, επιδοτούμενη ισοτιμία δολαρίου-ριάλ για όλα τα προϊόντα, εκτός από τα φάρμακα και το σιτάρι.

Οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν στα τέλη Δεκεμβρίου από εμπόρους στην Τεχεράνη και στη συνέχεια εξαπλώθηκαν. Αν και αρχικά επικεντρώθηκαν σε οικονομικά ζητήματα, σύντομα ακούστηκαν και αντικυβερνητικά συνθήματα. Η οργή σιγοβράζει εδώ και χρόνια, ιδιαίτερα μετά τον θάνατο της 22χρονης Μαχσά Αμινί υπό αστυνομική κράτηση.

Οι αντιδράσεις Χαμενεΐ και το διαδικτυακό μπλακ άουτ

Την Πέμπτη (8/1) αναφέρθηκε πανεθνικό μπλακ άουτ στο διαδίκτυο στο Ιράν, σύμφωνα με τον οργανισμό παρακολούθησης Netblocks. Ιρανοί στο εξωτερικό δήλωσαν ότι δεν μπορούν να επικοινωνήσουν με τις οικογένειές τους λόγω των περιορισμών.

Σε ανακοίνωσή του, ο οργανισμός ανέφερε: «Οι ζωντανές μετρήσεις δείχνουν ότι το Ιράν βρίσκεται πλέον στη μέση ενός πανεθνικού μπλακ άουτ στο διαδίκτυο. Το περιστατικό ακολουθεί μια σειρά κλιμακούμενων μέτρων ψηφιακής λογοκρισίας που στοχεύουν τις διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα και εμποδίζει το δικαίωμα του κοινού στην επικοινωνία σε μια κρίσιμη στιγμή». Ενημέρωση της Παρασκευής (9/1) ανέφερε: «Το Ιράν βρίσκεται πλέον εκτός σύνδεσης για 12 ώρες, με την εθνική συνδεσιμότητα να έχει καταρρεύσει στο ~1% των κανονικών επιπέδων, αφού οι Αρχές επέβαλαν πανεθνικό μπλακ άουτ σε μια προσπάθεια να καταστείλουν τις εκτεταμένες διαδηλώσεις και να συγκαλύψουν αναφορές για βαρβαρότητα του καθεστώτος».

Ο Χαμενεΐ επέμεινε ότι η Ισλαμική Δημοκρατία δε θα «υποχωρήσει», στην πρώτη του ομιλία μετά την έναρξη των ταραχών την Παρασκευή (9/1). «Η Ισλαμική Δημοκρατία δε θα ανεχθεί μισθοφόρους που εργάζονται για ξένες δυνάμεις», συνέχισε. «Προς τον πρόεδρο Τραμπ: ασχοληθείτε με τα προβλήματα της δικής σας χώρας». Πρόσθεσε: «Όλοι πρέπει να γνωρίζουν ότι η Ισλαμική Δημοκρατία ήρθε στην εξουσία με το αίμα εκατοντάδων χιλιάδων έντιμων ανθρώπων και δε θα υποχωρήσει μπροστά σε σαμποτέρ».

Τι σημαίνει αυτό για τους συμμάχους του Ιράν και για τις πυρηνικές του δυνατότητες

Ο «Άξονας της Αντίστασης» του Ιράν, που ενισχύθηκε τα χρόνια μετά την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003, κλονίζεται.

Το Ισραήλ έχει συντρίψει τη Χαμάς στον καταστροφικό πόλεμο στη Λωρίδα της Γάζας. Η Χεζμπολάχ, η σιιτική ένοπλη οργάνωση στον Λίβανο, έχει δει την ανώτατη ηγεσία της να σκοτώνεται από το Ισραήλ και αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες. Μια αστραπιαία επίθεση τον Δεκέμβριο του 2024 ανέτρεψε τον μακροχρόνιο σύμμαχο του Ιράν στη Συρία, τον πρόεδρο Μπασάρ αλ Άσαντ, μετά από χρόνια πολέμου. Οι Χούθι της Υεμένης, που υποστηρίζονται από το Ιράν, έχουν επίσης δεχθεί σφοδρά πλήγματα από ισραηλινές και αμερικανικές αεροπορικές επιδρομές. Η Κίνα παραμένει σημαντικός αγοραστής ιρανικού αργού πετρελαίου, αλλά δεν έχει προσφέρει ανοιχτή στρατιωτική υποστήριξη. Το ίδιο ισχύει και για τη Ρωσία, η οποία έχει χρησιμοποιήσει ιρανικά drones στον πόλεμό της στην Ουκρανία.

Το Ιράν εδώ και δεκαετίες επιμένει ότι το πυρηνικό του πρόγραμμα είναι ειρηνικό. Ωστόσο, αξιωματούχοι του έχουν αυξήσει τις απειλές ότι θα επιδιώξουν την απόκτηση πυρηνικού όπλου. Πριν από την αμερικανική επίθεση τον Ιούνιο, το Ιράν εμπλούτιζε ουράνιο σε επίπεδα κοντά σε αυτά που απαιτούνται για όπλα, καθιστώντας το τη μοναδική χώρα χωρίς πυρηνικά όπλα που το πράττει.

Η Τεχεράνη έχει επίσης περιορίσει σημαντικά τη συνεργασία της με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ), τον πυρηνικό οργανισμό του ΟΗΕ, καθώς οι εντάσεις γύρω από το πυρηνικό της πρόγραμμα αυξάνονταν τα τελευταία χρόνια. Ο γενικός διευθυντής της ΔΟΑΕ έχει προειδοποιήσει ότι το Ιράν θα μπορούσε να κατασκευάσει έως και 10 πυρηνικές βόμβες, εάν αποφασίσει να οπλοποιήσει το πρόγραμμά του. Οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών εκτιμούν ότι το Ιράν δεν έχει ακόμη ξεκινήσει πρόγραμμα κατασκευής όπλων, αλλά έχει «αναλάβει δραστηριότητες που το φέρνουν σε καλύτερη θέση να παράγει πυρηνική συσκευή, εάν το επιλέξει».

Πρόσφατα, το Ιράν δήλωσε ότι δεν εμπλουτίζει πλέον ουράνιο σε καμία τοποθεσία της χώρας, επιχειρώντας να στείλει μήνυμα στη Δύση ότι παραμένει ανοιχτό σε πιθανές διαπραγματεύσεις για την άρση των κυρώσεων. Ωστόσο, δεν έχουν σημειωθεί σημαντικές συνομιλίες τους τελευταίους μήνες μετά τον πόλεμο του Ιουνίου.

Πώς εμπλέκονται οι ΗΠΑ και το Ισραήλ

Οι ιρανικές αρχές έχουν κατηγορήσει «τρομοκρατικούς πράκτορες» από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ για την αναταραχή. Ο Χαμενεΐ χαρακτήρισε τους διαδηλωτές «σαμποτέρ» και είπε ότι «καταστρέφουν τους ίδιους τους δρόμους τους για να κάνουν χαρούμενο τον πρόεδρο μιας άλλης χώρας».

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, προειδοποίησε ότι εάν η Τεχεράνη «σκοτώσει βίαια ειρηνικούς διαδηλωτές», οι ΗΠΑ «θα έρθουν να τους σώσουν», απειλές που απέκτησαν ιδιαίτερη βαρύτητα μετά την αρπαγή του προέδρου της Βενεζουέλα, Νικολάς Μαδούρο, μακροχρόνιου συμμάχου της Τεχεράνης, από αμερικανικά στρατεύματα. «Το παρακολουθούμε πολύ στενά», δήλωσε ο Τραμπ την Κυριακή (4/1). «Αν αρχίσουν να σκοτώνουν ανθρώπους όπως έχουν κάνει στο παρελθόν, νομίζω ότι θα δεχθούν πολύ σκληρό πλήγμα από τις Ηνωμένες Πολιτείες».

Η χώρα προσπαθεί ακόμη να συνέλθει από τη σύγκρουση των 12 ημερών τον Ιούνιο, που ξεκίνησε από το Ισραήλ και είδε αμερικανικές δυνάμεις να βομβαρδίζουν ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις. Παράλληλα, μια διευρυνόμενη οικονομική κρίση έχει οδηγήσει τον πληθυσμό να παλεύει με ετήσιο πληθωρισμό 40%. Πριν από δεκαετίες, το Ιράν ήταν ένας από τους κορυφαίους συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών στη Μέση Ανατολή, υπό τον σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος αγόραζε αμερικανικά όπλα και επέτρεπε σε τεχνικούς της CIA να λειτουργούν μυστικούς σταθμούς παρακολούθησης της γειτονικής Σοβιετικής Ένωσης.

Η CIA υποκίνησε το πραξικόπημα του 1953 που εδραίωσε την εξουσία του σάχη. Τον Ιανουάριο του 1979, όμως, ο σάχης εγκατέλειψε το Ιράν καθώς οι μαζικές διαδηλώσεις κατά του καθεστώτος του εντείνονταν. Ακολούθησε η Ισλαμική Επανάσταση υπό τον αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, που δημιούργησε τη θεοκρατική κυβέρνηση του Ιράν. Αργότερα εκείνο το έτος, φοιτητές κατέλαβαν την πρεσβεία των ΗΠΑ στην Τεχεράνη, ζητώντας την έκδοση του σάχη, προκαλώντας την κρίση των ομήρων διάρκειας 444 ημερών, η οποία οδήγησε στη διακοπή των διπλωματικών σχέσεων Ιράν-ΗΠΑ.

Κατά τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ της δεκαετίας του 1980, οι ΗΠΑ στήριξαν τον Σαντάμ Χουσεΐν. Κατά τη διάρκεια εκείνης της σύγκρουσης, οι ΗΠΑ εξαπέλυσαν μονοήμερη επίθεση που κατέστρεψε τις ιρανικές ναυτικές δυνάμεις στο πλαίσιο του λεγόμενου «Πολέμου των Τάνκερ», και αργότερα κατέρριψαν ιρανικό πολιτικό αεροσκάφος, το οποίο ο αμερικανικός στρατός δήλωσε ότι μπέρδεψε με πολεμικό. Οι σχέσεις Ιράν και ΗΠΑ έχουν έκτοτε ταλαντευτεί μεταξύ εχθρότητας και απρόθυμης διπλωματίας. Κορυφώθηκαν με τη συμφωνία για τα πυρηνικά το 2015, η οποία προέβλεπε σημαντικό περιορισμό του ιρανικού προγράμματος με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων. Ωστόσο, ο Τραμπ αποχώρησε μονομερώς από τη συμφωνία το 2018, πυροδοτώντας εντάσεις στη Μέση Ανατολή που εντάθηκαν μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου από τη Χαμάς.