ΚΡΗΤΗ
Κάθε σταγόνα μετράει: Η επιστήμη προστατεύει τις ακτές της Κρήτης
Η Δρ. Αναστασία Τσιώλα, από το ΕΛΚΕΘΕ, μιλά στο Cretalive για την ανάγκη διαρκούς παρακολούθησης παράκτιων περιοχών.
Η ποιότητα του νερού και του πυθμένα στη θαλάσσια περιοχή γύρω από τις υποδομές του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε.) στην Κρήτη είναι στο επίκεντρο των ερευνητών.
Η δράση γίνεται στα πλαίσια των περιβαλλοντικών όρων λειτουργίας του ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε.. Δεν πρόκειται για μια μεμονωμένη έρευνα, η μελέτη παρακολούθησης πραγματοποιείται ετησίως από το 2014 (με διακοπή 2017-2021).
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η επαναλαμβανόμενη παρακολούθηση στον ίδιο χώρο, με τις ίδιες μεθόδους, επιτρέπει να αξιολογούμε αξιόπιστα την οικολογική κατάσταση της θάλασσας και του πυθμένα στο βάθος του χρόνου, υπό το πρίσμα αλλαγών λόγω των ποικίλων ανθρώπινων δραστηριοτήτων και της κλιματικής αλλαγής.
Για τη σημασία της συνεχούς παρακολούθησης μιλά στο Cretalive η Δρ. Αναστασία Τσιώλα, Ειδική Λειτουργική Επιστήμονας στο Ινστιτούτο Ωκεανογραφίας του ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε..
Είναι Βιολόγος/Ωκεανογράφος και η έρευνά της επικεντρώνεται στο μικροβιακό και ιικόπλαγκτόν, και στο πώς οι ανθρώπινες δραστηριότητες, η κλιματική αλλαγή και η υδατοκαλλιέργεια τα επηρεάζουν. Πρόσφατα ανέλαβε τον συντονιστικό ρόλο του έργου παρακολούθησης. Προηγουμένως, την επιστημονική εποπτεία και τον συντονισμό είχε η Δρ. Ευγενία Αποστολάκη, Ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Ωκεανογραφίας του ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε..
Το κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:
Τι σημαίνει «παρακολούθηση του θαλάσσιου οικοσυστήματος» και γιατί είναι σημαντική;
«Η παρακολούθηση σημαίνει ότι ελέγχουμε συστηματικά την «υγεία» της θάλασσας, την κατάσταση όπως λέμε διαφορετικά. Κάτι παρόμοιο κάνουμε και με τις προληπτικές εξετάσεις για την ανθρώπινη υγεία, έτσι δεν είναι; Μελετώντας την ίδια περιοχή σε βάθος χρόνου, μπορούμε να εντοπίσουμε έγκαιρα αλλαγές που θα μας δείξουν ότι το οικοσύστημα πιέζεται.
Είναι μια σημαντική διαδικασία, καταρχάς γιατί μας βοηθά στο να κατανοήσουμε πως λειτουργούν οι ωκεανοί. Αν δεν ξέρουμε πως λειτουργούν, τότε πώς ξέρουμε τι μας προσφέρουν; Η παρακολούθηση κατ’ επέκταση καθοδηγεί την κοινωνία να προστατεύσει και να διαχειριστεί τις θάλασσες που ουσιαστικά στηρίζουν τη σταθερότητα του κλίματος, την ανθρώπινη υγεία, τις παράκτιες δραστηριότητες και τις μελλοντικές γενιές.
Η συστηματική παρακολούθηση είναι με απλά λόγια ένα έγκαιρο προειδοποιητικό σύστημα: άλλαξε η βιοποικιλότητα, η ποιότητα του νερού, του βυθού κτλ; Υπάρχει κίνδυνος οι αλλαγές να είναι μη αναστρέψιμες;»
Γιατί εστιάζετε ιδιαίτερα στις παράκτιες περιοχές, όπως αυτές της Κρήτης;
«Σκεφτείτε ότι περίπου το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει κοντά στις ακτές (ο αριθμός αυτός συνεχώς αυξάνεται), και ότι εκεί, κοντά στις ακτές, οι ανθρώπινες δραστηριότητες ευδοκιμούν (τουρισμός, αλιεία κτλ). Είναι προφανές λοιπόν ότι σε παράκτια περιβάλλοντα πρέπει να είμαστε σε θέση να προβλέψουμε κινδύνους, όπως η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, η μείωση των αλιευμάτων και οι απειλές για τη δημόσια υγεία από παθογόνους οργανισμούς ή ακόμα και τοξίνες.
Τέτοιες αλλαγές εμφανίζονται νωρίτερα κοντά στις ακτές και η παρακολούθηση μπορεί να εξασφαλίσει την προστασία του περιβάλλοντος και των τοπικών κοινωνιών.
Στα πλαίσια αυτού του προγράμματος το ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε. παρακολουθεί την θαλάσσια περιοχή των Γουρνών. Σε όλη την Ευρώπη και παγκοσμίως υπάρχουν εμβληματικές προσπάθειες μακροχρόνιας παρακολούθησης της θάλασσας, οι οποίες παράγουν δεδομένα χρονοσειρών από τις αρχές του 20ου αιώνα. Εμείς βάζουμε ένα λιθαράκι τώρα, και ελπίζουμε το δίκτυο των σταθμών που παρακολουθούμε να ενταχθεί σε μεγαλύτερες δράσεις στο κοντινό μέλλον.»
Τι ακριβώς μετράτε όταν παρακολουθείτε τη θάλασσα; Υπάρχουν «δείκτες υγείας»;
«Ναι, υπάρχουν τέτοιοι δείκτες τόσο για το νερό (την στήλη του νερού όπως ονομάζουμε) όσο και για τον πυθμένα (το ίζημα). Μετράμε μια σειρά από βασικούς δείκτες που λειτουργούν σαν «μετρήσεις-κλειδιά» της υγείας της θάλασσας. Αυτοί περιλαμβάνουν φυσικές και χημικές μεταβλητές: τη θερμοκρασία, τοοξυγόνο, τα θρεπτικά στοιχεία, την αλατότητα και την χλωροφύλλη. Όπως κι εμείς, έτσι και η θάλασσα έχει και χρειάζεται τα «θρεπτικά» της! Άζωτο, φώσφορο και άλλα στοιχεία που όταν βρίσκονται στη σωστή ποσότητα στηρίζουν τη θαλάσσια ζωή, αλλά αν ξεφύγουν από κάποιο όριο μπορεί να είναι προβληματικά. Επίσης μελετάμε και βιολογικές οντότητες: το μικροβιακό πλαγκτόν, την μακροπανίδα, την ιχθυοπανίδα, τα λιβάδια Ποσειδωνίας. Βλέπουμε πόσο άφθονα είναι όλα αυτά (π.χ. πόσα βακτήρια υπάρχουν ανά mL νερού; εντοπίζονται παθογόνα για τον άνθρωπο;), ποια είναι η ποικιλότητά τους (π.χ. πόσες και ποιες οικογένειες Πολύχαιτων βρέθηκαν ανά m2 ιζήματος;), ποια είναι η εξάπλωσή τους (π.χ. πόσοι βλαστοί Ποσειδωνίας βρέθηκαν ανά m2 ιζήματος;).Για το μικροβιακό πλαγκτόν να πω 2 λόγια περισσότερο! Δεν υπάρχουνμόνο τα παθογόνα «μικρόβια», οι εντερόκοκκοι για παράδειγμα. Είναι ένας ολόκληρος μικρόκοσμος από εντυπωσιακούς οργανισμούς σε σχήματα και μεγέθη. Δείτε τα δινομαστιγωτά, τα βλεφαριδωτά, τα κυανοβακτήρια, είναι μερικά από τα μικρόβια που στηρίζουν τη ζωή στη θάλασσα (και που κολυμπάμε δίπλα τους!).
Μετά συνδυάζουμε τις φυσικές και χημικές συνθήκες με τη ζωή στη θάλασσα, και έτσι συμπεραίνουμε αν το οικοσύστημα είναι υγιές ή αν εμφανίζει σημάδια πίεσης. Και το κυριότερο, προσπαθούμε να καταλάβουμε γιατί συμβαίνει αυτό.»
Πώς γίνεται αυτή η δουλειά στην πράξη;
«Η παρακολούθηση περιλαμβάνει δειγματοληψίες στη θάλασσα με βάρκακαι συλλογή νερού και συλλογή ιζήματος. Το ερευνητικό προσωπικό είτε παραμένει στην βάρκα και συλλέγει τα δείγματα σε δοχεία είτε καταδύεται με μπουκάλες.Αυτές είναι οι λεγόμενες εργασίες πεδίου που γίνονται 1 ή 2 φορές τον χρόνο. Χρησιμοποιούνται επιστημονικά όργανα και αισθητήρες που καταγράφουν παραμέτρους, όπως η θερμοκρασία και το οξυγόνο.Μετά το πεδίο, γίνονται οιεργαστηριακές αναλύσειςκαι η επεξεργασία των δεδομένων στον υπολογιστή. Είναι μια ομαδική προσπάθεια. Χρειάζεται συντονισμός, καλή διάθεση, συνέπεια. Σήμερα στην δράση αυτή συμμετέχουν επιστήμονες από το Ινστιτούτο Ωκεανογραφίας και το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Βιολογίας, Βιοτεχνολογίας και Βιοτεχνολογίας του ΕΛ.ΚΕ.Θ.Ε.(με αλφαβητική σειρά, Δρ. Ευγενία Αποστολάκη, καΕμμανουέλα Βερνάδου, κα Ελένη Δαφνομήλη,Δρ. Γιολάντα Κουλούρη,Δρ. Θάνος Νταϊλιάνης,Δρ. Παρασκευή Πολυμενάκου, Δρ. Γρηγόρης Σκουραδάκης, Δρ. Αναστασία Τσιώλα,Δρ. Γιώργος Χατζηγεωργίου).»
Τι δείχνουν μέχρι στιγμής τα αποτελέσματα; Είναι τα νερά και ο πυθμένας σε καλή κατάσταση;
«Τα μέχρι τώρα αποτελέσματα δείχνουν ότι η ποιότητα των νερών και του πυθμένα στην ευρύτερη περιοχή των Γουρνών είναι πολύ καλή. Δεν εντοπίζονται ενδείξεις υποβάθμισης,οι δείκτες οικολογικής ποιότητας είναι εντός των φυσιολογικών ορίων και ακολουθούν σταθερά εποχιακά πρότυπα που χαρακτηρίζουν γενικά την ανατολική Μεσόγειο.»
Γιατί έχει σημασία η συχνότητα και η διάρκεια των μετρήσεων; Δεν αρκούν λίγα δείγματα;
«Ας πούμε πως με λίγα δείγματα βλέπουμε τι συμβαίνει μόνο μια συγκεκριμένη στιγμή. Η θάλασσα όμως αλλάζει συνεχώς. Αλλάζει λόγω φυσικών δράσεων (η εποχή του χρόνου, το κλίμα που επικρατεί μια συγκεκριμένη περίοδο), αλλά και λόγω ανθρώπινων δράσεων που αναφέραμε νωρίτερα και ισχύουν ειδικότερα κοντά στις ακτές. Μόνο με επαναλαμβανόμενες μετρήσεις σε βάθος χρόνου μπορούμε να ξεχωρίσουμε τη φυσική μεταβλητότητα από μια πραγματική περιβαλλοντική αλλαγή.
Μετά τη δειγματοληψία, τα δεδομένα ελέγχονται, αποθηκεύονται και συγκρίνονται με προηγούμενα έτη. Για να έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα η παρακολούθηση, απαιτείται μακροχρόνια δέσμευση, συνεργασία, κοινές μεθοδολογίες και αξιόπιστη διαχείριση των δεδομένων, ώστε να μπορούν να αξιοποιηθούν και στο μέλλον. Αυτά τα προ-απαιτούμενα (τα τονίζω γιατί τα θεωρώ το Α και το Ω: μακροχρόνια δέσμευση, συνεργασία, κοινές μεθοδολογίες και αξιόπιστη διαχείριση των δεδομένων) είναι το «δύσκολο» κομμάτι της παρακολούθησης. Είναι αρκετοί οι πόροι και το ανθρώπινο δυναμικό για τα στηρίξουν; Είναι διαθέσιμο το ανθρώπινο δυναμικό να κάνει την διαφορά, να παράξει χρήσιμα και αξιόπιστα δεδομένα για το καλό της κοινωνίας; Η εμπειρία μέχρι σήμερα έχει δείξει πως υπάρχει διάθεση και τεχνογνωσία, αλλά χρειάζεται ενδυνάμωση στο ανθρώπινο δυναμικό και πάγια χρηματοδότηση.»
Γιατί έχει σημασία αυτό για τους ντόπιους; Τι μπορούν να κάνουν οι πολίτες;
«Ίσως ακούγεται γενικευμένο αλλά δεν είναι. Ένα υγιές θαλάσσιο περιβάλλον σημαίνει καθαρά νερά για κολύμπι, βιώσιμη αλιεία, βιώσιμος τουρισμός, σταθερή βιοποικιλότητα. Η παρακολούθηση τα προστατεύει όλα αυτά. Οι κίνδυνοι είναι πολλοί και δρουν ταυτόχρονα: από την υπερθέρμανση και την οξίνιση, την απώλεια οικοτόπων, την ρύπανση, την υπεραλίευση, μέχρι την έντονη ναυσιπλοΐα και την παράκτια ανάπτυξη, την εισροή ξενικών ειδών, την ανεπαρκή διαχείριση των πόρων, αλλά και μέχρι πιο άμεσους κινδύνους στην τροφή και την ανθρώπινη υγεία (π.χ. από την εξάπλωση παθογόνων μικροβίων και τις ανθίσεις τοξικών ειδών).
Οι πολίτες μπορούν να συμβάλουν με απλές αλλά σημαντικές πράξεις: να φέρνουν κοντά τους την γνώση και να εμπιστεύονται την επιστήμη. Να διαβάζουν! Μόνο έτσι θα σέβονται τη θάλασσα, από τα μικροσκοπικά μικρόβια ως τα λιβάδια Ποσειδωνίας και τα ψάρια, θα μειώσουν την ρύπανση, και θα καταλάβουν γιατί έχουν τόση σημασία οι ωκεανοί.
Παραπομπές:
1 OCEAN FRONTIERS FOR SUSTAINABLE DEVELOPMENT, by EuroMarine (file:///G:/My%20Drive/AGWGOS/Ocean_Frontiers_Manifesto_0.pdf)
2 The immeasurable value of plankton to humanity, Maria Grigoratou et al 2025
