Κρήτη: Αυτά είναι τα ποτάμια και τα ρέματα που κινδυνεύουν με ρύπανση (χάρτης)

Γράφει ο Δρ. Νεκτάριος Κουργιαλάς*

Η προστασία των υδάτινων πόρων της Κρήτης δεν αφορά μόνο την ποσότητα του νερού, αλλά ολοένα και περισσότερο την ποιότητά του. Σε ένα νησί όπου η λειψυδρία εντείνεται και τα υδατορεύματα είναι στην πλειονότητά τους διαλείπουσας ροής, εμφανίζοντας νερό κυρίωςμετά από έντονες βροχοπτώσεις, η πρόληψη της ρύπανσης αποτελεί κρίσιμο παράγοντα βιώσιμης διαχείρισης. Η έντονη γεωμορφολογία, οι μεγάλες κλίσεις, η εποχικότητα των βροχοπτώσεων, σε συνδυασμό με τις ανθρώπινες δραστηριότητες, δημιουργούν συνθήκες που μπορούν εύκολα να οδηγήσουν σε ποιοτική και οικολογική επιδείνωση των επιφανειακών υδάτων.
Σε αυτό το πεδίο έρχεται να συμβάλει πρόσφατη ελληνική επιστημονική έρευνα, η οποία χαρτογραφεί για πρώτη φορά σε μεσογειακό επίπεδο τον κίνδυνο ποιοτικής και οικολογικής υποβάθμισης των ρεμάτων και ποταμών της Κρήτης. Η μελέτη υλοποιήθηκε μέσα από τη συνεργασία του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ (Εργαστηρίου Υδατικών Πόρων, Αρδεύσεων και Περιβαλλοντικής Γεωπληροφορικής του Ινστιτούτου Ελιάς Υποτροπικών & Αμπέλου), του Πανεπιστημίου Κρήτης, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Τα αποτελέσματά επαληθεύτηκαν με πραγματικές μετρήσεις στα νερά των ποταμών της Κρήτης, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους κατά τα τελευταία 30 έτη, στο πλαίσιο εθνικών προγραμμάτων παρακολούθησης και ερευνητικών δράσεων.

Από τις μετρήσεις πεδίου στους «έξυπνους» χάρτες

Μέχρι σήμερα, η αξιολόγηση της κατάστασης των ποταμών βασιζόταν κυρίως σε επιτόπιες μετρήσεις. Πρόκειται για διαδικασία αξιόπιστη, αλλά χρονοβόρα και κοστοβόρα, η οποία δύσκολα καλύπτει χωρικά ολόκληρες λεκάνες απορροής.
Η νέα μεθοδολογία αξιοποιεί γεωπληροφορική και τεχνητή νοημοσύνη, συνδυάζοντας μεγάλα σύνολα περιβαλλοντικών δεδομένων σε περιβάλλον GIS. Μέσω αλγορίθμων ασαφούς λογικής δημιουργούνται χάρτες υψηλής ανάλυσης που αποτυπώνουν τον βαθμό ευαλωτότητας κάθε ποτάμιου τμήματος.
Με απλά λόγια, οι χάρτες δεν δείχνουν πού υπάρχει ήδη ρύπανση, αλλά πού είναι πιθανότερο να εκδηλωθεί (κόκκινο χρώμα στο χάρτητων ποτάμιων συστημάτων της Κρήτης) αν δεν ληφθούν μέτρα. Παράλληλα, ο χωρικός προσδιορισμός του κινδύνου μπορεί να επικαιροποιείται διαχρονικά με νέα δεδομένα, χωρίς την ανάγκη συνεχών και δαπανηρών επιτόπιων μετρήσεων.

Image

Πού εντοπίζεται αυξημένος κίνδυνος

Τα αποτελέσματα είναι ταυτόχρονα καθησυχαστικά αλλά και στοχευτικά. Η μεγάλη πλειονότητα των ποτάμιων συστημάτων της Κρήτης κατατάσσεται σε χαμηλό κίνδυνο επιδείνωσης της οικολογικής τους κατάστασης.

Ωστόσο, εντοπίζονται συγκεκριμένες «εστίες ευαλωτότητας», κυρίως σε τμήματα της κεντρικής, βορειοδυτικής και νοτιοανατολικής Κρήτης, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τη λεκάνη της Μεσσαράς και ποτάμια συστήματα όπως ο Γαζανός, ο Καρτερός, ο Γιόφυρος, ο Αναποδιάρης και ο Αποσελέμης. Οι περιοχές αυτές καταλαμβάνουν μόλις το 5,5% της έκτασης του νησιού και περίπου το 1,1% του συνολικού μήκους των ποταμών, γεγονός που δείχνει ότι με στοχευμένες παρεμβάσεις μπορεί να επιτευχθεί ουσιαστική προστασία.Τι σημαίνει «ευάλωτο» τμήμα ποταμού.

Ένα τμήμα που εμφανίζεται ως υψηλού κινδύνου δεν είναι απαραίτητα ήδη ρυπασμένο. Σημαίνει ότι έχει αυξημένη πιθανότητα να υποβαθμιστεί αν δεχθεί πιέσεις.
Για παράδειγμα:
    λιπάσματα και φυτοφάρμακα μπορούν, μετά από έντονες βροχές, να παρασυρθούν προς τα ρέματα
    ρύποι μεταφέρονται προσκολλημένοι σε διαβρωμένα εδάφη
    σε ρέματα με μικρή παροχή, ακόμη και μικρά φορτία προκαλούν έντονη οικολογική πίεση.
Η ευαλωτότητα καθορίζεται από συνδυασμό παραγόντων, όπως η κλίση, η σύσταση εδαφών, η απόσταση από γεωργικές δραστηριότητες, η παρουσία βλάστησης και τα φορτία θρεπτικών.

Ανάντη – κατάντη: γιατί η πρόληψη ξεκινά ψηλά

Η υποβάθμιση δεν περιορίζεται απαραίτητα στο σημείο όπου εκδηλώνεται.
Αν ένα ανάντη τμήμα είναι ευάλωτο και δεχθεί ρύπανση, μέρος αυτής μπορεί να μεταφερθεί κατάντη, ιδιαίτερα σε έντονα υδρολογικά επεισόδια. Έτσι, η προστασία των ευαίσθητων τμημάτων λειτουργεί πολλαπλασιαστικά για ολόκληρο το ποτάμιο σύστημα.

Σύνδεση με τη λειψυδρία

Σε περιόδους ξηρασίας, τα ρέματα έχουν μειωμένη ροή και άρα μικρότερη ικανότητα αραίωσης ρύπων. Όταν ακολουθούν έντονες βροχοπτώσεις, συσσωρευμένοι ρύποι μεταφέρονται μαζικά στα υδατορεύματα.
Η πρόληψη της ρύπανσης γίνεται έτσι βασικός πυλώνας προσαρμογής στη λειψυδρία, καθώς προστατεύει τα περιορισμένα διαθέσιμα επιφανειακά νερά.

Υδάτινοι συλλέκτες: ο κίνδυνος μεταφοράς ρύπανσης

Το νερό των ρεμάτων συχνά συλλέγεται σε φράγματα ή μικρούς ταμιευτήρες για άρδευση ή άλλες χρήσεις. Αν όμως προέρχεται από υποβαθμισμένα τμήματα, υπάρχει κίνδυνος μεταφοράς ρύπων στο αρδευτικό ή και στο πόσιμο νερό.
Οι χάρτες ευαλωτότητας λειτουργούν προληπτικά, δείχνοντας πού απαιτείται αυξημένη προσοχή πριν από τέτοιες παρεμβάσεις.

Εργαλείο για πολιτική και τοπική διαχείριση

Η πρακτική αξία της έρευνας είναι άμεση. Οι χάρτες μπορούν να αξιοποιηθούν:
•    στον σχεδιασμό μέτρων προστασίας
•    στη χωροθέτηση δραστηριοτήτων
•    σε αγροπεριβαλλοντικές πολιτικές
•    στην επικαιροποίηση Σχεδίων Διαχείρισης Υδάτων.
Παράλληλα, μπορούν να ενσωματωθούν σε ψηφιακές πλατφόρμες περιβαλλοντικής πληροφόρησης της Περιφέρειας Κρήτης.

Ένα εργαλείο πρόληψης για το μέλλον

Σε μια εποχή κλιματικής αβεβαιότητας, η επιστημονική γνώση μετατρέπεται σε εργαλείο πολιτικής πρόληψης. Η χαρτογράφηση της ευαλωτότητας των ρεμάτων δεν δείχνει μόνο πού υπάρχει πρόβλημα, αλλά πού πρέπει να δράσουμε έγκαιρα.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο:να προστατεύσουμε τα νερά της Κρήτης πριν η υποβάθμιση γίνει μη αναστρέψιμη.

Image

Πηγή:Kourgialas, N.N. et al. An Innovative GIS-Based Policy Approach to Stream Water Quality and Ecological Risk Assessment in Mediterranean Regions: The Case of Crete, Greece. Land, 2024, 13, 1801. DOI: 10.3390/land13111801
 

• Κύριος Ερευνητής - ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, Υπεύθυνος Εργαστηρίου Υδατικών Πόρων-Αρδεύσεων & Περιβαλλοντικής Γεωπληροφορικής Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου, Αρχισυντάκτης (Editor-in-Chief), Διεθνής Ένωση Υδάτων (IWA), Water Supply