Τι είναι και τι κάνει, τελικά, η ποσειδωνία;

Γράφουν οι: Δημήτρης Πουρσανίδης & Εβίνα Γοντικάκη
 

Τα καφέ φύκια που βρίσκουμε στις παραλίες ξεβρασμένα, σε μορφή κορδελών, στοιβαγμένα σε σωρούς, δεν είναι φύκια αλλά νεκρά φύλλα από το σημαντικότερο θαλάσσιο φυτό της Μεσογείου. Ένα φυτό που σχηματίζει εκτεταμένα υποθαλάσσια λιβάδια λίγο βαθύτερα από την επιφάνεια της θάλασσας εως και τα 40 μέτρα βάθος, εκεί που φτάνει ικανοποιητική ποσότητα ηλιακού φωτός που επιτρέπει στο θαλάσσιο φυτό να φωτοσυνθέσει. Πρόκειται για την ποσειδώνια (Posidonia oceanica), το φυτό του Ποσειδώνα, ένα ενδημικό είδος της Μεσογείου. Είναι ένα θαλάσσιο ανώτερο φυτό (Magnoliophyta, Embryobionta, Plantae), που ζει μόνο στην θαλάσσια λεκάνη της Μεσογείου ενώ αδέλφια και ξαδέλφια αυτού ζουν σχεδόν σε όλες τις θάλασσες του κόσμου με εξαίρεση την Ανταρκτική. Δημιουργεί μεγάλα λιβάδια στην υποπαραλιακή ζώνη, κυρίως σε μαλακά υποστρώματα (αμμώδεις βυθούς) αλλά και σε λωρίδες άμμου και βιογενών θρυμμάτων ανάμεσα σε σκληρά υποστρώματα (βραχώδη βυθό). Η ποσειδώνια είναι ανεκτική σε διαβαθμίσεις θερμοκρασίας και θαλάσσιων ρευμάτων, αλλά είναι πολύ ευαίσθητη σε αλλαγές αλατότητας (στενόαλο είδος μεταξύ 36 – 39 ‰) και θρεπτικών στοιχείων που δημιουργούν ευτροφικά φαινόμενα και υπέρμετρη ανάπτυξη επίφυτων στα φύλλα της, με αποτέλεσμα τη μειωμένη ικανότητα για φωτοσύνθεση και τελικά τον θάνατο του λιβαδιού.

Η ποσειδωνία αποτελεί ένα εξαιρετικά σημαντικό οικοσύστημα για τη Μεσόγειο παρέχοντας σημαντικές οικοσυστημικές λειτουργίες και υπηρεσίες από βιολογικής άποψης, φυσικής ισορροπίας αλλά και οικονομικής πλευράς, προσφέροντας πολύ υψηλή πρωτογενή παραγωγή στο θαλάσσιο οικοσύστημα. Μεγάλα τμήματα του λιβαδιού (ως νεκρά φύλλα) προσφέρουν θρεπτικά στοιχεία στο θαλάσσιο οικοσύστημα ενώ όταν αυτά μεταφέρονται στην παράκτια ζώνη, σε αμμώδεις παραλίες, λειτουργεί ως φυσική άμυνα κατά της διάβρωσης των παραλιών εφόσον δεν αφαιρεθούν με μηχανικές μεθόδους οι οποίες προκαλούν επιπρόσθετα προβλήματα στις αμμώδεις παραλίες. Αποτελεί «νηπιαγωγείο» (nursery ground) για πολλά είδη ψαριών και καρκινοειδών (καβούρια, γαρίδες) εμπορικής σημασίας ενώ έχει την ικανότητα να επιβραδύνει τη ροή των ρευμάτων και παγιδεύοντας αιωρούμενα σωματίδια στα ριζώματα του και βελτιώνοντας έτσι τη διαύγεια και την ποιότητα του νερού.

Image

Μια λιγότερο γνωστή ιδιότητα των λιβαδιών Ποσειδωνίας είναι ότι ανήκουν στα λεγόμενα «οικοσυστήματα μπλε άνθρακα» — παράκτια οικοσυστήματα υψηλής πρωτογενούς παραγωγικότητας που αποθηκεύουν δυσανάλογα μεγάλες ποσότητες άνθρακα για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα στα υποκείμενα ιζήματά τους.

Η ποσειδωνία αποτελεί ένα εξαιρετικά σημαντικό οικοσύστημα για τη Μεσόγειο παρέχοντας σημαντικές οικοσυστημικές λειτουργίες και υπηρεσίες από βιολογικής άποψης, φυσικής ισορροπίας αλλά και οικονομικής πλευράς.

Στην περίπτωση των λιβαδιών Ποσειδωνίας, αυτή η ικανότητα προκύπτει από τη συσσώρευση νεκρής φυτικής βιομάζας και αιωρούμενων σωματιδίων στο πυκνό δίκτυο ριζών και ριζωμάτων, σχηματίζοντας ένα υπόγειο στρώμα — τo λεγόμενο «matte» — πλούσιο σε οργανικό άνθρακα. Το στρώμα αυτό αποτελεί μία από τις σημαντικότερες φυσικές αποθήκες CO₂ στη Μεσόγειο, καθώς αναπτύσσεται αργά και μπορεί να φτάσει σε πάχος αρκετών μέτρων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ηλικία των λιβαδιών εκτιμάται ότι ξεπερνά τις αρκετές χιλιάδες έως και δεκάδες χιλιάδες έτη.

Η μακροχρόνια αυτή αποθήκευση άνθρακα εξαρτάται από τη διατήρηση της ακεραιότητας του λιβαδιού. Σε περίπτωση διαταραχής, ο μέχρι πρότινος αποθηκευμένος άνθρακας ενδέχεται να απελευθερωθεί και να επιστρέψει στην ατμόσφαιρα ως CO₂. Με άλλα λόγια, η Posidonia oceanica δεν δεσμεύει απλώς άνθρακα — προστατεύει αιώνες ή και χιλιετίες αποθηκευμένου άνθρακα κάτω από τον θαλάσσιο πυθμένα. Η προστασία αυτών των λιβαδιών δεν αφορά μόνο τη βιοποικιλότητα και την ομορφιά των μεσογειακών ακτών, αλλά και τη σταθερότητα του κλίματος.

Η προστασία αυτών των λιβαδιών δεν αφορά μόνο τη βιοποικιλότητα και την ομορφιά των μεσογειακών ακτών, αλλά και τη σταθερότητα του κλίματος.

Επιπλέον, είναι ένα οικοσύστημα με πολύ υψηλή ποικιλότητα: το 25% των θαλασσίων ειδών που απαντώνται στη Μεσόγειο μπορούν να βρεθούν στα λιβάδια της P. oceanica σε κάποιο στάδιο ανάπτυξης τους. Έχει την ικανότητα να αναπαράγεται και σεξουαλικά και ασεξουαλικά. Στην πρώτη περίπτωση, ανθίζει και σχηματίζει ένα μικρό κίτρινο λουλουδάκι ενώ μόλις αυτό γονιμοποιηθεί από την γύρη, μετατρέπεται σε καρπό που μοιάζει πολύ με τις ελιές. Αυτές οι «ελιές» έχουν ως κέλυφος μια κατασκευή σωσιβίου από υλικό που θυμίζει φελλό. Όταν αποκοπεί από το φυτό της ποσειδωνίας, αρχίζει το ταξίδι του με την βοήθεια των θαλάσσιων ρευμάτων. Σε ένα διάστημα 2-3 μηνών, ο «φελλός» ανοίγει και το «κουκούτσι» πέφτει στον πυθμένα της θάλασσας ώστε να ξεκινήσει η διαδικασία της βλάστησης ενός νέου φυτού. Ο ασεξουαλικός τρόπος λειτουργεί όπως οι παραφυάδες στα χερσαία φυτά ή το κόψιμο βλαστών και η μεταφύτευση τους. Έτσι, είτε πλάγιοι βλαστοί βγάζουν ρίζες και επεκτείνουν το λιβάδι ή κατά την διάρκεια καταιγίδων, βλαστοί σπάνε λόγω της έντονης κυματικής δράσης, μεταφέρονται σε άλλες θέσεις και δημιουργούν νέα λιβάδια. Ο ρυθμός ανάπτυξης τους είναι ιδιαίτερα αργός και έχει υπολογισθεί πως μεγαλώνουν με ρυθμό 3 εκατοστών ανα έτος.

Τα λιβάδια της ποσειδωνίας είναι πολύ ευαίσθητα στις ανθρωπογενείς επεμβάσεις στη θάλασσα και τις αλλαγές που προκαλούν αυτές στο θαλάσσιο οικοσύστημα. Ως αποτέλεσμα αυτών, από το 1960 έως και σήμερα, σε πολλές περιοχές της Μεσογείου έχει παρατηρηθεί η συρρίκνωσή τους, ενώ σε πολλές περιπτώσεις τα λιβάδια έχουν οδηγηθεί σε αφανισμό. Οι κύριοι λόγοι της συρρίκνωσης και του αφανισμού είναι οι ακόλουθοι:

• Η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη στην παράκτια ζώνη (κατασκευές, λιμάνια, εγγειοβελτιωτικά έργα, κατασκευές προβόλων κάθετων στην ακτογραμμή).
• Η δημιουργία αμμωδών παραλιών σε περιοχές που δεν υπήρχαν πριν.
• Η θαλάσσια ρύπανση (κυρίως αυτή που σχετίζεται με την οργανική ρύπανση και προκαλείται από τη διάθεση ανεπεξέργαστων αστικών λυμάτων στο θαλάσσιο περιβάλλον).
• Η ανεξέλεγκτη εγκατάσταση ιχθυοκαλλιεργειών (η μη καταναλωμένη τροφή που διαφεύγει στο θαλάσσιο περιβάλλον έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση των οργανικών φορτίων, που συνεπακόλουθα επηρεάζουν την ευαίσθητη στην οργανική ρύπανση Ποσειδώνια).
• Η παράνομη χρήση συρόμενων αλιευτικών εργαλείων (π.χ. τράτες βυθού) σε περιοχές που υπάρχουν λιβάδια.
• Η ανεξέλεγκτη αγκυροβόληση επαγγελματικών σκαφών και σκαφών αναψυχής σε περιοχές που υπάρχουν λιβάδια.
• Η παράνομη αλιεία με εκρηκτικές ύλες σε περιοχές που υπάρχουν λιβάδια.

Τα λιβάδια της ποσειδωνίας είναι πολύ ευαίσθητα στις ανθρωπογενείς επεμβάσεις στη θάλασσα και τις αλλαγές που προκαλούν αυτές στο θαλάσσιο οικοσύστημα.

Λόγω του σημαντικού οικολογικού ρόλου καθώς και της τάσης που έχει για συρρίκνωση, η ποσειδώνια προστατεύεται από όλες τις χώρες της Ευρώπης. Στη Συνθήκη της Βέρνης και της Βαρκελώνης είναι στη λίστα του Παραρτήματος Ι, ενώ αποτελεί Οικότοπο Προτεραιότητας στην Οδηγία για την προστασία και διατήρηση των οικοτόπων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (92/43/ΕΟΚ) με κωδικό 1120*. Τέλος, σύμφωνα με τη δράση για την Διατήρηση της Θαλάσσιας Βλάστησης στη Μεσόγειο, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στα λιβάδια της ποσειδωνίας για τον μοναδικό ρόλο που έχουν στο θαλάσσιο περιβάλλον, καθώς και τις οικοσυστημικές υπηρεσίες που παρέχουν στον άνθρωπο. Για την ορθή διαχείριση της απαιτείται η γνώση της χωρικής της έκτασης, η χαρτογράφηση της με σύγχρονα εργαλεία και μεθόδους.

Στην Ελλάδα, μικρός αριθμός λιβαδιών έχουν χαρτογραφηθεί, κυρίως σε περιοχές του δικτύου Natura 2000, ενώ τα δεδομένα αυτά είναι πλέον παλαιά και κρίνεται απαραίτητη η επικαιροποίηση τους με νέες μεθόδους και τεχνολογίες συνεπικουρώντας στις κλασσικές προσεγγίσεις. Η χρήση νέων τεχνολογιών (δορυφορική τηλεπισκόπηση) επιτρέπει τη συχνή αποτύπωση της χωρικής κατανομής των λιβαδιών και μάλιστα με μικρότερο κόστος από τις κλασσικές μεθόδους (ωκεανογραφικά σκάφη με ηχοβολιστικές συσκευές). Σημαντική παράμετρος για την επιλογή των εργαλείων χαρτογράφησης αποτελούν ο στόχος της χαρτογράφησης, η απαιτούμενη κλίμακα αποτύπωσης, η μετέπειτα χρήση αυτών, οι υδροδυναμικές συνθήκες και τα βάθη εργασίας καθώς και το κόστος κάθε μεθόδου.

Ο Δημήτρης Προυσανίδης είναι Ειδικός Επιστήμονας στο Ινστιτούτο Υπολογιστικών Μαθηματικών του ΙΤΕ. Η Εβίνα Γοντικάκη είναι Κύρια Ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Γεωενέργειας του ΙΤΕ.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο blog των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης (https://cup.gr/blog/ti-einai-kai-ti-kanei-telika-i-poseidonia/)