ΤΕΕ: Από όργανο των Μηχανικών, ένα εκκολαπτόμενο Λεβιάθαν;

Του ΚΩΣΤΗ Ε. ΜΑΥΡΙΚΑΚΗ (*)

Οι οξυδερκείς παρατηρητές του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος (ΤΕΕ) έχουν ασφαλώς προσέξει σε αυτό, ένα από τα πλέον αξιοθαύμαστα πολιτικά και συνδικαλιστικά φαινόμενα της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας. Ένα φαινόμενο που δύσκολα θα μπορούσε να ανθίσει οπουδήποτε αλλού παρά μόνο σε εκείνους τους υπερρεαλιστικούς τόπους όπου η λογική παραχωρεί επιμελημένα τη θέση της σε οβιδιακές μεταμορφώσεις.

Σε κάθε προεκλογική περίοδο, μετά από μια γόνιμη και παραγωγική συγκυβέρνηση κερδισμένων και χαμένων ηγεσιών, το θαύμα της πολυφωνίας και των τεχνητών διαφορών επανέρχεται. Οι ηγεσίες των παρατάξεων του ΤΕΕ αναδύονται εκ νέου από τη θεσμική ιλύ, όπως οι πρωταγωνιστές ενός αρχαίου σατυρικού δράματος που αλλάζουν προσωπεία μεταξύ των πράξεων. Οι χθεσινοί συνοδοιπόροι ανακαλύπτουν ξανά τις «διαφορές» τους. Οι σιωπές μετατρέπονται σε προγραμματικές προτάσεις με πρόσημα τις ιδεολογικές αναφορές στις κομματικές παραφυάδες κάθε παράταξης. Οι χτεσινές συγκλίσεις των συνδικαλιστικοπατέρων μετατρέπονται σε «αντιπαραθέσεις». Και κάθε πολιτικό χρώμα ξαναβρίσκει τη θέση του στο παρδαλό τεχνητό φάσμα. Ώσπου να περάσουν οι εκλογές.

Και μετά, καθ' όλη τη διάρκεια της θητείας των εκλεγμένων οργάνων, οι ηγεσίες των παρατάξεων μοιάζουν να έχουν αποσυρθεί σε κάποιο μεταφυσικό λυκόφως. Εκεί που οι ιδεολογικές αντιθέσεις αμβλύνονται, οι συγκρούσεις καταλαγιάζουν, οι διαχωριστικές γραμμές εξαφανίζονται και η «κοινή τράπεζα», όπως στα μοναστήρια της Αθωνικής Πολιτείας, είναι το μόνο υλικό κίνητρο που συντηρεί το χόμπι της μεταφυσικής. Μια σχεδόν θαυματουργή ομοουσιότητα και ενότητα καταλαμβάνει ξανά τους υπερρεαλιστικούς λειμώνες του ΤΕΕ. Η μεταλλακτική ομοουσιότητα επαναλαμβάνεται με την κανονικότητα που κελεύουν οι φυσικοί νόμοι και οι ποιητικές πρόζες των ετερώνυμων με τις πολλές μάσκες του Φερνάντο Πεσσόα.

Εξάλλου και ο Ελύτης είχε δώσει ίσως την καλύτερη περιγραφή αυτής της ιδιότυπης τέχνης της προσαρμογής (που αλλού;) στα «Ρω του Έρωτα»: «Το επάγγελμά μου εξασκώ/ στο Κάιρο και τη Δαμασκό,/ Χρόνους εννιά και πλέον/ σαν ένας χαμαιλέων».

Μόνο που ο χαμαιλέων δεν αλλάζει χρώμα για να επιβιώσει. Αλλάζει χρώμα για να συνυπάρξει.

Γιατί το τραπέζι του ΤΕΕ είναι πλέον πλούσιο. Εξαιρετικά πλούσιο, για όλες τις παρατάξεις, των μόνιμων συνδικαλιστικοπατέρων που το μονοπωλούν.

Το ΤΕΕ των τελευταίων ετών δεν είναι πλέον απλά ο «θεσμοθετημένος τεχνικός σύμβουλος» (sic) της Ελληνικής Πολιτείας. Δεν περιορίζεται στην έκφραση επιστημονικής γνώμης, στη διατύπωση τεχνικών εισηγήσεων ή στην υπεράσπιση του δημόσιου συμφέροντος μέσα από το λόγο της επιστήμης.

Σε μία μόλις επταετία υπέστη μια μεταμόρφωση σχεδόν οβιδιακή. Από γνωμοδοτικός επιστημονικός θεσμός και συνδικαλιστικός φορέας των Ελλήνων Μηχανικών, μετατράπηκε σε επιχειρησιακό-επιχειρηματικό μηχανισμό.

Με διαδοχικές αναθέσεις αρμοδιοτήτων, με νομοθετικές διευκολύνσεις και με τη χρήση σε πολλές των περιπτώσεων αίολων εργαλείων του Δικαίου δημοσίων συμβάσεων, το ΤΕΕ βρέθηκε να διαχειρίζεται χαρτοφυλάκια που αθροίζονται σε ποσά, που οι παλαιότερες γενιές μηχανικών θα θεωρούσαν αδιανόητα για έναν επιστημονικό και συνδικαλιστικό φορέα.

Ειδικότερα με υπουργικές αποφάσεις, που του μεταβίβασαν αρμοδιότητες από διαφορετικά υπουργεία, και με νομική αφετηρία το σχετικό κυρωτικό νόμο για τις δημόσιες συμβάσεις, το ΤΕΕ ως άλλο υπερ-υπουγείο, ανέλαβε ως Αναθέτουσα Αρχή και Φορέας Υλοποίησης ένα χαρτοφυλάκιο που αθροιστικά φτάνει σε δεκάδες εκατομμύρια ευρώ, αν συμπεριληφθεί και ο κεντρικός του ρόλος στα προγράμματα «Εξοικονομώ» και άλλα.

Από σύμβουλος έγινε διαχειριστής. Από παρατηρητής έγινε πρωταγωνιστής. Από θεσμικός συνομιλητής του κράτους εξελίχθηκε σε έναν από τους βασικούς βραχίονες υλοποίησης έργων που χρηματοδοτούνται από το Ταμείο Ανάκαμψης. Και η απίστευτη αυτή εξουσία περιορίζεται στα χέρια μιας ολιγομελούς ομάδας διαπαραταξιακού modus vivendi χωρίς τη δομή αντίστοιχων μηχανισμών διαφάνειας και λογοδοσίας που επιτάσσουν τα αστρονομικά μεγέθη που διαχειρίζεται.

Είναι εδώ ακριβώς που αρχίζει η πραγματικά ενδιαφέρουσα συζήτηση. Η Ιστορία διδάσκει ότι τα σκάνδαλα δεν γεννιούνται εκεί όπου υπάρχουν αυστηροί έλεγχοι. Γεννιούνται εκεί όπου η συγκέντρωση εξουσίας προηγείται της συγκρότησης των μηχανισμών λογοδοσίας και διαφάνειας. Όχι κατ' ανάγκην επειδή κάποιοι σχεδιάζουν την κατάχρηση.

Αλλά επειδή οι θεσμοί αρχίζουν να θεωρούν φυσικό αυτό που αρχικά παρουσιαζόταν ως έκτακτη εξαίρεση. Κανένας δεν ισχυρίζεται ότι το ΤΕΕ σήμερα είναι χώρος σκανδάλων.

Αξίζει όμως να αναρωτηθεί κανείς αν διαμορφώνονται ευνοϊκές οι συνθήκες ώστε ένας τέτοιος κίνδυνος να καταστεί αύριο θεσμικά πιθανός.

Διότι όταν ένας επιστημονικός οργανισμός διαχειρίζεται δεκάδες εκατομμύρια, όταν αναθέτει συμβάσεις, όταν λειτουργεί ως φορέας υλοποίησης, όταν συμμετέχει ταυτόχρονα στον σχεδιασμό, στην παρακολούθηση και στην εκτέλεση συναφών πολιτικών, τότε η συζήτηση παύει να αφορά τις προθέσεις των προσώπων. Αφορά την αρχιτεκτονική της εξουσίας.

Και καμία δημοκρατία δεν μπορεί να αισθάνεται άνετα όταν η εξουσία συσσωρεύεται ταχύτερα από τους μηχανισμούς που την ελέγχουν. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν το ΤΕΕ έχει αλλάξει. Αυτό είναι ήδη προφανές.

Το ερώτημα είναι αν η μεταμόρφωση αυτή του ΤΕΕ αποτελεί προσωρινή παρέκκλιση που υπαγορεύτηκε από τις ανάγκες μιας έκτακτης συγκυρίας ή αν βρισκόμαστε μπροστά στη γέννηση ενός νέου υβριδικού οργανισμού: ούτε ακριβώς επιστημονικού, ούτε ακριβώς συνδικαλιστικού, ούτε ακριβώς δημόσιου φορέα.

Αν αθόρυβα αλλά σταθερά, μετατρέπεται σε κάτι εντελώς διαφορετικό: έναν υπερσυγκεντρωτικό μηχανισμό δημοσίων συμβάσεων με επιστημονικό μανδύα και με εξουσίες που αυξάνονται ταχύτερα από τους μηχανισμούς που τις ελέγχουν.

Ενός οργανισμού, που έχοντας απομακρυνθεί εμφανέστατα πλέον, από τις καταστατικές του αφετηρίες, κινδυνεύει να καταλήξει σε κάτι πολύ διαφορετικό από εκείνο που οραματίστηκαν οι ιδρυτές του πριν από έναν αιώνα. Και κυρίως οι δεκάδες χιλιάδες διπλωματούχοι μηχανικοί μέλη του, των οποίων τα επαγγελματικά δικαιώματα είναι αμφίβολο κατά πόσο υπερασπίζεται πλέον.

Και η Ιστορία, όταν παρατηρεί τέτοιες μεταμορφώσεις που αναθρέφουν πανίσχυρα και τεχνητά τέρατα «Λεβιάθαν», συνήθως δεν αναρωτιέται ποιοι τις πραγματοποίησαν. Αναρωτιέται ποιοι τις επέτρεψαν. Και αυτό από μόνο του πλέον θα είναι ένα μέγιστο σκάνδαλο, όταν θα είναι πια αργά.

(*) Ο κ. Κωστής Ε. Μαυρικάκης είναι Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ.