Ένα άλμα πιο γρήγορο κι από τη φθορά

Του Κωστή Ε. Μαυρικάκη 

«Πήδα γιαγιά, θα σε πιάσω!» Η επιτακτική προτροπή της περασμένης βδομάδας, από το νεαρό ντιλιβερά κάτω από το παραδομένο στις φλόγες διαμέρισμα του πρώτου ορόφου της Καλλιθέας στην ηλικιωμένη που σε δευτερόλεπτα θα την εξαΰλωναν οι φλόγες, είναι αναμφίβολα και συγκλονιστική. Στιγμές που ακινητοποιείται ο χρόνος και που ο κάθε άνθρωπος ταυτίζεται με το μεγαλείο μιας  κρυμμένης,  άγνωστης γενναιότητας. Την προτροπή του ντιλιβερά την άκουσαν και άλλοι, κι άλλοι που μαζεύονταν συνεχώς.
Και όλοι αυτοί δεν πρόλαβαν να συστηθούν. Δεν ρώτησαν όνομα, ηλικία, επάγγελμα, πολιτικές πεποιθήσεις ή καταγωγή. Δεν σκέφτηκαν ποιος θα αναλάβει την ευθύνη, ούτε περίμεναν να φτάσει κάποιος οργανωμένοςκρατικός φορέας.Κοίταζαν και άπλωσαν τα χέρια προς τον ουρανό. Γιατί ακριβώς Άνθρωπος θα πει αυτό το μεγαλειώδες «άνω θρώσκω».
Σε μια γειτονιά της Καλλιθέας, μια ηλικιωμένη γυναίκα στεκόταν εγκλωβισμένη στο μπαλκόνι του φλεγόμενου σπιτιού της. Οι φλόγες είχαν ήδη καταπιεί το διαμέρισμα, τα τζάμια θρυμματίζονταν από τη θερμότητα και ο χρόνος μετρούσε ανάποδα. Από κάτω άρχισε να συγκεντρώνεται κόσμος. Κανείς δεν είχε εκπαιδευτεί γι' αυτό, σε καμιά ομάδα διάσωσης. Κανείς δεν είχε δώσει όρκο. Κι όμως όλοι έκαναν το ίδιο: ύψωσαν τα χέρια σε στάση δέησης προς τον ουρανό σχηματίζοντας διατεταγμένα ελατήρια, ένα δίχτυ σωτηρίας και μια πελώρια αγκαλιά, που θα κατατρόπωνε το νόμο της βαρύτητας. Κι όλοι μαζί της φώναζαν να πέσει. Η ζωή έπρεπε να νικήσει τις φλόγες. Πάντα η ζωή είναι για να νικά το θάνατο, ακόμη κι αν στα ακροσύνορά τους αυτά συναντιούνται.
Κι εκείνη τόλμησε. Πήδηξε στο κενό έχοντας εμπιστοσύνη στο ανθρώπινο δίχτυ σωτηρίας. Κι εκείνοι την κράτησαν.
Αργότερα, στις φωτογραφίες όλοι είδαμε, μέσα στον πανικό της διαφυγής, η ηλικιωμένη είχε πάρει μαζί της και την ελληνική σημαία που βρισκόταν στο σπίτι της. Έτσι όπως έκαναν οι παππούδες μας Σμυρνιοί στον ξεριζωμό,όταν παίρνανε ό,τι θεωρούσαν σαν ιερό κειμήλιο. 
Αν αυτό αποτυπώνει πράγματι τις τελευταίες στιγμές πριν από το άλμα, τότε η εικόνα αποκτά μια συγκλονιστική ποιητική δύναμη: Ένας κύκλος άγνωστων ανθρώπων σώζει μια γυναίκα, κι εκείνη προσπαθεί να διασώσει ένα σύμβολο που για την ίδια συμπύκνωνε τη μνήμη και την ταυτότητά της. Η σημαία δεν έσωσε τη ζωή της.Η αλληλεγγύη των ανθρώπων το έκανε. Όμως η επιλογή της να μη την εγκαταλείψει μαρτυρεί ότι, στις μεγάλες δοκιμασίες και συμφορές, ο άνθρωπος κρατιέται όχι μόνο από ό,τι τον προστατεύει, αλλά και από ό,τι του δίνει νόημα.
 

Image

Εδώ δεν πρωταγωνιστεί ένας ήρωας.Πρωταγωνιστεί μια ανθρώπινη κοινότητα. Πρωταγωνιστεί ο ανώνυμος Έλληνας.
Αυτό που ο Χρήστος Γιανναράς περιέγραφε ως υπέρβαση του ατόμου μέσα στη σχέση δεν είναι μια αφηρημένη φιλοσοφική ιδέα. Γίνεται πράξη τη στιγμή που ο άγνωστος θεωρεί αυτονόητο ότι η ζωή του άλλου, αφορά και τη δική του. Ο Ίων Δραγούμης αναγνώριζε σε αυτή τη σκηνή την παλιά δύναμη της ελληνικής κοινότητας: Ανθρώπους που δεν χρειάζονται εντολή για να γίνουν «εμείς». Και ο υπαρξιακός στοχασμός του Νίκου Καζαντζάκη θα αναγνώριζε την ίδια στιγμή ως μια νίκη απέναντι στο φόβο. Εκεί που ο άνθρωπος αρνείται να κλειστεί στο ασφαλές κουκούλι του εαυτού του.
Η ιστορία όλων των λαών είναι γεμάτη από τέτοιες πράξεις γενναιότητας. Ο ηρωισμός και η αυτοθυσία δεν έχουν πατρίδα, έχουνμόνο πρόσωπο. Κάθε κοινωνία γεννά ανθρώπους που σώζουν αγνώστους, πολλές φορές με κίνδυνο της δικής τους ζωής.
Ίσως όμως αυτό που συγκινεί ιδιαίτερα σε τέτοιες ελληνικές σκηνές δεν είναι μόνο η διάσωση. Είναι ότι μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα μια γειτονιά μετατρέπεται ξανά σε μια ισχυρή κοινότητα αλληλεγγύης. Άγνωστοι γίνονται πλησίον. Χέρια που πριν κρατούσαν σακούλες με ψώνια, τιμόνια ή κράνη μηχανής γίνονται δίχτυ σωτηρίας της ζωής.
Εκείνη τη στιγμή δεν υπάρχουν επαγγέλματα ούτε κοινωνικές τάξεις.
Υπάρχει μόνο ο άνθρωπος που αντικρίζει το θάνατο.
Και Άνθρωποι που αρνούνται να αφήσουν το συνάνθρωπο να συντριβεί.

Image

Εκείνο το μεσημέρι στην Καλλιθέα, η ηλικιωμένη γυναίκα έκανε το γενναίο άλμα της πριν την καταπιούν οι φλόγες. Και οι άγνωστοι που άπλωσαν τα χέρια τους έκαναν το δικό τους άλμα: πιο γρήγορο από το φόβο, πιο γρήγορο από την αδιαφορία, πιο γρήγορο από κάθεδεύτερη ανασταλτική σκέψη.
Το άλμα της ηλικιωμένης γυναίκας δεν ήταν προς το κενό. Ήταν προς τα χέρια μιας Ελληνικής ανθρώπινης κοινότητας που, για λίγα δευτερόλεπτα, ξαναθυμήθηκε ότι η ανθρώπινη ζωή έχει αξία μόνο όταν οι άνθρωποι γίνονται ο ένας η ελπίδα του άλλου.
Εκείνο το μεσημέρι δεν έπεσε μόνο μια γυναίκα από ένα φλεγόμενο μπαλκόνι. Υψώθηκε μια ολόκληρη γειτονιά. Ανυψώθηκε ο ανώνυμος Έλληνας. Και ίσως, χωρίς να το γνωρίζουν, γιαγιά, γείτονες και περαστικοί, πραγματοποίησαν εκείνο το άλμα που ο Ελύτης είχε ζητήσει από όλους μας να κάνουμε στη σημερινή Ελλάδα: «πιο γρήγορο κι από τη φθορά».

Φωτογραφίες επιφυλλίδας: Κωστής Μαυρικάκης, από την εικαστική παρέμβαση του ΚώσταΤσόκλη «Εσύ ο τελευταίος λεπρός» (2012) στην οχυρή νησίδα Σπιναλόγκας.