Ανακύκλωση: Ποιες συσκευασίες ακριβαίνουν και πώς θα παίρνετε τα χρήματά σας πίσω

Η εφαρμογή του συστήματος εγγυοδοσίας συσκευασιών (Deposit Return System – DRS) συνιστά μία από τις μεγαλύτερες δομικές αλλαγές που καλείται να υλοποιήσει η ελληνική αγορά τα επόμενα χρόνια. 

Πρόκειται για ευρωπαϊκή υποχρέωση που εντάσσεται στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας και της ενίσχυσης της ανακύκλωσης, με στόχο τη συλλογή τουλάχιστον του 90% των πλαστικών φιαλών έως το 2029. 

Ωστόσο, πέρα από τον περιβαλλοντικό του χαρακτήρα, το DRS αναμένεται να επηρεάσει βαθιά τη λειτουργία της αγοράς ποτών, τη ρευστότητα των επιχειρήσεων και τελικά τις τιμές στο ράφι.

Πώς λειτουργεί το σύστημα και ποιες συσκευασίες αφορά

Η βασική αρχή του συστήματος είναι απλή: ο καταναλωτής πληρώνει μια μικρή εγγύηση κατά την αγορά ενός προϊόντος και την ανακτά όταν επιστρέψει την άδεια συσκευασία σε ειδικό σημείο συλλογής. Στην πράξη, όμως, η εφαρμογή του δημιουργεί ένα νέο, σύνθετο οικοσύστημα υποχρεώσεων, επενδύσεων και χρηματοροών.

Στο αρχικό στάδιο, το DRS θα καλύπτει:

• Πλαστικές φιάλες (PET) για νερό, αναψυκτικά και χυμούς.
• Μεταλλικά κουτιά αλουμινίου.

Οι γυάλινες φιάλες μίας χρήσης αναμένεται να ενταχθούν σε επόμενη φάση, ενώ εκτός μένουν προς το παρόν το γάλα, το κρασί, τα οινοπνευματώδη και οι χάρτινες σύνθετες συσκευασίες. Η εγγύηση εκτιμάται ότι θα κυμαίνεται μεταξύ 0,10 και 0,20 ευρώ ανά τεμάχιο.

Οι επιφυλάξεις της αγοράς και ο κίνδυνος ανατιμήσεων

Το ερώτημα, ωστόσο, είναι ποιος θα επωμιστεί το συνολικό λειτουργικό κόστος: εγκατάσταση μηχανημάτων, μεταφορές, διαλογή, πληροφοριακά συστήματα, συντήρηση και διοικητική διαχείριση. Σε μια περίοδο έντονων πληθωριστικών πιέσεων, η ανησυχία ότι μέρος του κόστους θα μετακυλιστεί στις τιμές είναι έντονη.

Σαφείς επιφυλάξεις διατυπώνει ο Γιάννης Μαρλαφέκας, Αντιπρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της Λουξ, ο οποίος κάνει λόγο για ένα μέτρο που, όπως υποστηρίζει, βρίσκει τους φορείς που καλούνται να υπηρετήσουν το εγχείρημα (Πολιτεία, Δήμοι κ.λπ.) «εντελώς απροετοίμαστους».

Όπως σημειώνει, το DRS «αποτελεί τεράστιο πρόβλημα για την ελληνική επιχείρηση και για τον τελικό καταναλωτή», προειδοποιώντας ότι βασικά αγαθά, με πρώτο το νερό, μπορεί να δουν την τιμή τους να διπλασιάζεται. Ο ίδιος χαρακτηρίζει «εντελώς ανέφικτο» τον στόχο για 90% εφαρμογή από την 1η Ιουνίου, επισημαίνοντας ότι ο φορέας διαχείρισης του συστήματος δεν έχει ακόμη συσταθεί, γεγονός που –κατά τον ίδιο– καταδεικνύει την έλλειψη οργανωτικής ετοιμότητας.

Διεθνής εμπειρία και ελληνικές ιδιαιτερότητες

Παράλληλα, επισημαίνει ότι χώρες με ανεπτυγμένες αγορές, όπως η Γαλλία, η Ιταλία και το Βέλγιο, δεν έχουν ακόμη προχωρήσει σε πλήρη εφαρμογή του συστήματος, ενώ σε άλλες, όπως η Ολλανδία, το DRS εφαρμόζεται μερικώς. Σημειώνεται επίσης ότι η Αυστρία έχει νομοθετήσει την εφαρμογή του συστήματος, με πλήρη ενεργοποίηση από το 2025.

Επιπλέον, όπως αναφέρουν παράγοντες της αγοράς, το γεωγραφικό ανάγλυφο της Ελλάδας δεν επιτρέπει εύκολα την καθολική και αποτελεσματική εφαρμογή του μέτρου. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις νησιωτικές περιοχές και στον έντονο τουριστικό χαρακτήρα της χώρας, με το ερώτημα να τίθεται ρητορικά: «οι τουρίστες το καλοκαίρι θα μαζεύουν τις συσκευασίες;».

Προβλήματα υποδομών και χρηματοπιστωτική ασφυξία

Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στο ζήτημα των υποδομών. Όπως υποστηρίζει ο Γ. Μαρλαφέκας, δεν θα υπάρχει επαρκής αριθμός κάδων και σημείων επιστροφής, με αποτέλεσμα ο καταναλωτής να δυσκολεύεται να βρει πού θα επιστρέψει τις συσκευασίες για να λάβει το αντίτιμο της εγγύησης. Παράλληλα, θεωρεί πρακτικά αδύνατο οι πολίτες να διατηρούν τις συσκευασίες σε άριστη κατάσταση μέχρι να εντοπίσουν διαθέσιμο σημείο.

Πέρα από το λειτουργικό σκέλος, σοβαρές ανησυχίες εκφράζονται για τη ρευστότητα των επιχειρήσεων. Οι παραγωγοί και οι εισαγωγείς καλούνται να χρηματοδοτήσουν τη λειτουργία του συστήματος, ενώ διαχειρίζονται παράλληλα τις εγγυήσεις που εισπράττονται και αποδίδονται. Παράλληλα τονίζεται ότι πολλές επιχειρήσεις ενδέχεται να αναγκαστούν να προσφύγουν σε τραπεζικό δανεισμό για να καλύψουν τις νέες ανάγκες, χωρίς καμία διασφάλιση ευνοϊκών όρων. Όπως προειδοποιεί, υπάρχει κίνδυνος «απόλυτης χρηματοπιστωτικής ασφυξίας», ιδίως για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις.

Κοινωνικό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα

Η εικόνα είναι ιδιαίτερα σύνθετη για μικρά καταστήματα, περίπτερα και επιχειρήσεις σε νησιωτικές ή τουριστικές περιοχές, όπου ο χώρος είναι περιορισμένος. Αντίθετα, οι μεγάλες αλυσίδες διαθέτουν οργανωμένες υποδομές και μεγαλύτερη δυνατότητα απορρόφησης του κόστους.

Την ίδια στιγμή, οι επερχόμενες επιβαρύνσεις έρχονται σε μια συγκυρία κατά την οποία η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών δοκιμάζεται ήδη από την ακρίβεια σε ενέργεια και τρόφιμα. Στον αντίποδα, τα περιβαλλοντικά οφέλη είναι σαφή για χώρες που έχουν εφαρμόσει το DRS, όπως η Γερμανία, η Σουηδία και η Δανία, με τα ποσοστά συλλογής να ξεπερνούν το 85%–90%.

Για την Ελλάδα, η επιτυχία του συστήματος συνδέεται και με την αποφυγή ευρωπαϊκών κυρώσεων. Το κρίσιμο στοίχημα, τελικά, αφορά τον τρόπο και τον ρυθμό εφαρμογής. Χωρίς επαρκή προετοιμασία, σαφές θεσμικό πλαίσιο και ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα, το DRS κινδυνεύει να μετατραπεί από εργαλείο περιβαλλοντικής προόδου σε παράγοντα οικονομικής πίεσης για επιχειρήσεις και καταναλωτές.