«Η Παγίδα της Επιλεκτικής Μνήμης»

Αγαπητό Cretalive,

Η συμμετοχή της Ελλάδας στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο αποτέλεσε μια από τις πιο ένδοξες αλλά και τις πιο επώδυνες σελίδες της νεότερης ιστορίας μας. Η χώρα πλήρωσε έναν από τους βαρύτερους φόρους αίματος αναλογικά με τον πληθυσμό της, χάνοντας περίπου το 10% των κατοίκων της.

Η αρχή έγινε με  τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο. Οι Έλληνες στρατιώτες αντιμετώπισαν όχι μόνο τον εχθρό, αλλά και τις ακραίες καιρικές συνθήκες των βουνών της Πίνδου. Περίπου 13.000–15.000 νεκροί και πάνω από 40.000 τραυματίες. Αξιοσημείωτο είναι ότι πολλοί έχασαν τη ζωή τους ή υπέστησαν ακρωτηριασμούς λόγω κρυοπαγημάτων.

Γερμανική Εισβολή (Απρίλιος 1941): Στη «Μάχη των Οχυρών» και την υποχώρηση, οι απώλειες ανήλθαν σε περίπου 2.500 νεκρούς.

Μάχη της Κρήτης (Μάιος 1941): Μια από τις πιο αιματηρές συγκρούσεις, με περίπου 450 νεκρούς του τακτικού στρατού και χιλιάδες νεκρούς από τον άμαχο πληθυσμό που συμμετείχε αυθόρμητα στην άμυνα του νησιού.

Ίσως η πιο τραγική πτυχή της Κατοχής υπήρξε ο λιμός. Η δέσμευση των τροφίμων από τις δυνάμεις του Άξονα και ο ναυτικός αποκλεισμός οδήγησαν σε μια ανθρωπιστική καταστροφή, κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα όπως η Αθήνα και ο Πειραιάς. Υπολογίζεται ότι 300.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από την πείνα και τις ασθένειες που σχετίζονται με τον υποσιτισμό κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Η Ελλάδα είχε ένα από τα ισχυρότερα κινήματα αντίστασης στην Ευρώπη (ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ κ.α.), γεγονός που οδήγησε τους Γερμανούς, Ιταλούς και Βουλγάρους σε σκληρά αντίποινα κατά αμάχων.

Εκτελέσεις και Ολοκαυτώματα: Πάνω από 50.000 άμαχοι εκτελέστηκαν σε ομαδικές σφαγές σε «μαρτυρικά χωριά». Χαρακτηριστικά παραδείγματα: Καλάβρυτα, Δίστομο, Βιάννος, Κοντομαρί, Κομμένο Άρτας.

Απώλειες Αντιστασιακών: Χιλιάδες μαχητές έπεσαν σε μάχες ή εκτελέστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης (π.χ. Σκοπευτήριο Καισαριανής, Χαϊδάρι).

Το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα υπήρξε σχεδόν ολοκληρωτικό. Οι γερμανικές δυνάμεις εκτόπισαν την πλειονότητα των Εβραίων πολιτών στα στρατόπεδα θανάτου (Άουσβιτς-Μπιρκενάου). Περίπου το 80-90% της εβραϊκής κοινότητας εξοντώθηκε. Συνολικοί θάνατοι: Περίπου 60.000–70.000 άτομα, με τη Θεσσαλονίκη να χάνει σχεδόν το σύνολο του εβραϊκού πληθυσμού της.

Κατά προσέγγιση 500.000-600.000 χιλιάδες Έλληνες πέθαναν εκείνη την περίοδο.

Σήμερα δεν μνημονεύουμε απλώς αριθμούς, αλλά ανθρώπους. Δεν μετράμε απώλειες σε στατιστικές, αλλά σε κενές καρέκλες γύρω από το ελληνικό τραπέζι. Η δεκαετία του '40 δεν ήταν για την Ελλάδα μια σειρά από ξεχωριστά επεισόδια, αλλά ένας συλλογικός Γολγοθάς, όπου ο πόνος δεν έκανε διακρίσεις και ο θάνατος είχε το ίδιο βάρος, είτε συνέβαινε στα χιονισμένα οχυρά, είτε στα σοκάκια της πείνας, είτε μπροστά στα εκτελεστικά αποσπάσματα.

Από τον Έβρο μέχρι την Κρήτη και από τα Επτάνησα μέχρι τα Δωδεκάνησα, η Ελλάδα υπέφερε ως ένα σώμα. 

Ο στρατιώτης στην Πίνδο που άφησε την τελευταία του πνοή στο χιόνι, υπερασπιζόμενος την ελευθερία, είναι αδελφός με τον εργάτη της Αθήνας που λύγισε από την πείνα στον Μεγάλο Λιμό. Η μάνα στο Δίστομο, στην Βιάννο, στα Καλάβρυτα και σε τόσα άλλα μέρη σε όλη την Ελλάδα, που είδε το σπίτι της να γίνεται παρανάλωμα, μοιράζεται την ίδια τραγωδία με τον Έλληνα Εβραίο της Θεσσαλονίκης που οδηγήθηκε στα τρένα χωρίς επιστροφή. Ο αγωνιστής της Αντίστασης που έπεσε στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής έχει την ίδια εθνική βαρύτητα με τον ανώνυμο χωρικό που εκτελέστηκε ως αντίποινα σε ένα απομακρυσμένο χωριό.

Δεν υπάρχουν «πρωταγωνιστές» και «κομπάρσοι» σε αυτή την εθνική τραγωδία. Κάθε ζωή που χάθηκε ήταν ένας κόσμος που έσβησε, μια ελπίδα που κόπηκε πρόωρα. Η σφαίρα του κατακτητή, η πείνα του αποκλεισμού και το κρύο του μετώπου ήταν τα διαφορετικά πρόσωπα του ίδιου εχθρού. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι —ανεξάρτητα από την ηλικία, το θρήσκευμα ή την καταγωγή τους— υπήρξαν οι κρίκοι μιας αλυσίδας που κράτησε την Ελλάδα όρθια. Η θυσία τους έχει την ίδια ακριβώς σημασία, γιατί όλοι τους πλήρωσαν το τίμημα της ίδιας άρνησης: της άρνησης να υποταχθούν. 

Η προσπάθεια εργαλειοποίησης των νεκρών για κομματικό, ιδεολογικό ή παραταξιακό όφελος δεν είναι απλώς μια ιστορική ανακρίβεια· είναι μια βαθιά προσβολή στη μνήμη εκείνων που έχασαν τη ζωή τους. Όταν επιχειρούμε να «χρωματίσουμε» τις θυσίες, ουσιαστικά διαιρούμε εκ των υστέρων έναν λαό που, στην πλειονότητά του, υπέφερε ενιαία κάτω από την μπότα του κατακτητή. 

Συχνά, διαφορετικές πλευρές επιλέγουν να αναδείξουν μόνο ένα κομμάτι της τραγωδίας: Άλλοι εστιάζουν αποκλειστικά στους ένοπλους αγωνιστές της Αντίστασης, παραγνωρίζοντας τη σιωπηλή θυσία των αμάχων που πέθαναν από την πείνα. Άλλοι προβάλλουν μόνο το ηρωικό μέτωπο του '40, υποβαθμίζοντας τη σημασία των λαϊκών κινητοποιήσεων στις πόλεις. Η αλήθεια όμως είναι αδιάσπαστη: Η ελευθερία δεν ήρθε από μία παράταξη ή μία ομάδα, αλλά από το άθροισμα όλων αυτών των απωλειών. 

Η προσπάθεια να παρουσιαστεί μια θυσία ως «ανώτερη» από μια άλλη επειδή εξυπηρετεί ένα σύγχρονο πολιτικό αφήγημα, αποτελεί ηθική έκπτωση. Η σφαίρα στο εκτελεστικό απόσπασμα δεν ρωτούσε την ιδεολογία του μελλοθάνατου πριν τον χτυπήσει. Η πείνα του '41 δεν έκανε κοινωνικές ή κομματικές διακρίσεις. Ο θάνατος ενός παιδιού από υποσιτισμό στην Αθήνα έχει την ίδια τραγική βαρύτητα με τον θάνατο ενός αντάρτη στα βουνά. 

Η κομματική ή όποια άλλη εκμετάλλευση των νεκρών κρατά ζωντανά τα πάθη του παρελθόντος (όπως αυτά του Εμφυλίου που ακολούθησε). Αντί οι θυσίες του '40 να αποτελούν σημείο ένωσης και διδάγματος για το μέλλον, μετατρέπονται σε «πολεμοφόδια» για σύγχρονες πολιτικές αντιπαραθέσεις. Αυτό στερεί από τις νεότερες γενιές την ευκαιρία να δουν το μέγεθος της συνολικής εθνικής υπέρβασης.

Οι νεκροί του Β' Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα ανήκουν στην Ιστορία και στο Έθνος, όχι σε κόμματα. Κάθε προσπάθεια να τους οικειοποιηθεί μια παράταξη, τους στερεί την καθολικότητα της θυσίας τους. Σήμερα, η μνήμη μας τους αγκαλιάζει όλους μαζί. Τους τιμούμε ως μια ενιαία γενιά που θυσιάστηκε για να μπορούμε εμείς να υπάρχουμε. Το αίμα τους πότισε το ίδιο χώμα και η σιωπή τους μας υπενθυμίζει την αξία της ανθρώπινης ζωής και της αξιοπρέπειας.

Δεν τους ξεχωρίζουμε. Τους θυμόμαστε ως τους εκατοντάδες χιλιάδες που έγιναν το θεμέλιο της ελευθερίας μας.

«Για περαιτέρω έρευνα»

1.Το αρχείο της δημόσιας τηλεόρασης διαθέτει ανεκτίμητα ντοκουμέντα:

«Το Χρονικό της Εθνικής Αντίστασης»: Η εμβληματική σειρά ντοκιμαντέρ που καλύπτει όλες τις πτυχές, από το αλβανικό μέτωπο έως την απελευθέρωση.

«Εκπομπές που αγάπησα - Ο Λιμός στην Κατοχή»: Αφιέρωμα του Φρέντυ Γερμανού με συγκλονιστικές μαρτυρίες ανθρώπων που επέζησαν από την πείνα της Αθήνας.

«Μαρτυρικά Χωριά»: Μικρά αφιερώματα σε τόπους όπως τα Καλάβρυτα, το Δίστομο και ο Χορτιάτης.

2. Ντοκιμαντέρ & Κινηματογράφος

«Το Φιλί του Κατακτητή» (The Kiss of the Conqueror): Εστιάζει στη βουλγαρική κατοχή στη Μακεδονία και τη Θράκη, μια πτυχή που συχνά παραλείπεται.

«Kisses to the Children» (Φιλιά εις τα παιδιά): Ένα ντοκιμαντέρ του Βασίλη Λουλέ για τα «κρυμμένα παιδιά» των Εβραίων στην Ελλάδα κατά την Κατοχή.

«Ο Μεγάλος Λιμός» (The Great Famine): Ντοκιμαντέρ που αναλύει τις οικονομικές αιτίες και τις κοινωνικές επιπτώσεις της πείνας του '41-'42.

3. Διαδικτυακές Βάσεις Δεδομένων & Χάρτες

Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών: Μια επίσημη καταγραφή όλων των σημείων που υπέστησαν ομαδικές εκτελέσεις και καταστροφές.

Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος (Ψηφιακές Συλλογές): Πλούσιο υλικό για την ιστορία και την απώλεια των εβραϊκών κοινοτήτων.

Askardamos: Μια διαδραστική πλατφόρμα που χαρτογραφεί τις γερμανικές θηριωδίες στην Ελλάδα.

Επίσημοι Σύνδεσμοι Τεκμηρίωσης

Αρχείο ΕΡΤ - Το Χρονικό της Εθνικής Αντίστασης: https://archive.ert.gr/category/istoria/v-pagkosmios-polemos-ethniki-antistasi/

Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος (Ολοκαύτωμα): https://www.jewishmuseum.gr/to-olokaytoma/

Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών: https://www.mixanitouxronou.gr/lista-me-ola-ta-choria-opoy-eginan-omadikes-ekteleseis-kai-olokaytomata-stin-katochi-to-atimorito-egklima-tis-vermacht-stin-ellada/

Μουσείο Μπενάκη - Ιστορικά Αρχεία (1940-1944): https://www.benaki.org/index.php?option=com_collections&view=collection&id=45&Itemid=550&lang=el

Μανόλης Χουρσανίδης