Από τις Εθνικές γαίες στην κλιματική κρίση - Γιατί η Ελλάδα χρειάζεται σήμερα μια νέα αγροτική πολιτική εκπροσώπηση

Του Απόστολου Λουλουδάκη 

Στην ιστορία του νεοελληνικού κράτους, το αγροτικό ζήτημα δεν υπήρξε ποτέ ένα περιφερειακό πρόβλημα. Υπήρξε πάντοτε κεντρικό πολιτικό και κοινωνικό ζήτημα, άρρηκτα δεμένο με τη συγκρότηση του κράτους, τη δημογραφία, την οικονομία και τη συνοχή της χώρας. Από τις εθνικές γαίες του 19ου αιώνα έως τη σημερινή Κοινή Αγροτική Πολιτική, ο αγροτικός κόσμος αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία οικοδομήθηκαν εθνικές στρατηγικές, χωρίς όμως ποτέ να αποκτήσει αυτόνομη πολιτική φωνή.

Σήμερα, στις αρχές του 2026, η ελληνική γεωργία βρίσκεται μπροστά σε μια πολυεπίπεδη κρίση: παραγωγική, δημογραφική, περιβαλλοντική και θεσμική. Η κλιματική αλλαγή, η έλλειψη νερού, η γήρανση και η ερήμωση της υπαίθρου, η πίεση των διεθνών αγορών και οι ασύμμετροι όροι του παγκόσμιου εμπορίου δεν αποτελούν μεμονωμένες απειλές. Συνθέτουν ένα νέο ιστορικό πλαίσιο, στο οποίο η απουσία συγκροτημένης αγροτικής πολιτικής εκπροσώπησης καθίσταται πλέον υπαρξιακό πρόβλημα.

Ι. Από τις εθνικές γαίες στη διανομή του 1871: η χαμένη ευκαιρία της γης

Με τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, τα εδάφη που ανήκαν προηγουμένως στους Οθωμανούς ανακηρύχθηκαν «εθνικές γαίες». Το κράτος αναδείχθηκε στον μεγαλύτερο γαιοκτήμονα, κατέχοντας έως και το μισό των καλλιεργήσιμων εκτάσεων. Ωστόσο, αντί να λειτουργήσει ως ενεργός διαχειριστής και να αποδώσει τη γη στους καλλιεργητές, επέλεξε ένα μεταβατικό καθεστώς μίσθωσης, που μετέθεσε το πρόβλημα στο μέλλον.

Η επιλογή αυτή δεν ήταν ουδέτερη. Δημιούργησε χαμηλή παραγωγικότητα, θεσμική σύγχυση και δημοσιονομικά αδιέξοδα. Οι αγρότες πλήρωναν στο κράτος σχεδόν το ένα τέταρτο της ακαθάριστης παραγωγής τους χωρίς να έχουν κίνητρο επένδυσης ή βελτίωσης. Το αγροτικό ζήτημα παρέμεινε άλυτο μέχρι τη διανομή του 1871, η οποία, αν και αναγκαία, ήρθε καθυστερημένα και χωρίς συνοδευτική στρατηγική.

Η διανομή της γης ανέδειξε μια βασική ιστορική αλήθεια: χωρίς ιδιοκτησία και θεσμική ασφάλεια, δεν υπάρχει βιώσιμη γεωργία. Η αλήθεια αυτή παραμένει επίκαιρη έως σήμερα, με άλλους όρους.

ΙΙ. Η σταφιδική κρίση: όταν η μονοκαλλιέργεια γίνεται εθνικό πρόβλημα

Η ανάπτυξη της σταφιδοκαλλιέργειας στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα φαινόταν αρχικά ως επιτυχία. Η Ελλάδα μετατράπηκε σε μονοεξαγωγική χώρα, με τη σταφίδα να καλύπτει πάνω από το 50% της αξίας των εξαγωγών. Όμως η εξάρτηση από μία καλλιέργεια και από μία βασική αγορά αποδείχθηκε καταστροφική.

Η κρίση του 1892–1893 δεν συγκλόνισε μόνο τους παραγωγούς· ανέδειξε την ευαλωτότητα ενός οικονομικού μοντέλου χωρίς διαφοροποίηση και θεσμική προστασία. Η πτώχευση του κράτους, η μετανάστευση, η εσωτερική μετακίνηση πληθυσμών και η κοινωνική αποδιάρθρωση της υπαίθρου δεν ήταν τυχαία φαινόμενα.

Η σταφιδική κρίση αποτελεί ιστορικό μάθημα: όταν η αγροτική παραγωγή υποτάσσεται πλήρως στις διεθνείς αγορές χωρίς εθνική στρατηγική, το κόστος το πληρώνει ολόκληρη η κοινωνία.

ΙΙΙ. Θεσσαλία και Κιλελέρ: το κράτος απέναντι στη γη

Η προσάρτηση της Θεσσαλίας αποκάλυψε μια ακόμη βαθύτερη αντίφαση. Το ελληνικό κράτος, αντί να αξιοποιήσει τα δικαιώματα που είχε ως διάδοχο του οθωμανικού, προστάτευσε τη μεγάλη ιδιοκτησία. Οι καλλιεργητές μετατράπηκαν σε κολίγους, στερημένοι από δικαιώματα που προηγουμένως απολάμβαναν.

Η εξέγερση του Κιλελέρ δεν ήταν μια στιγμιαία έκρηξη. Ήταν αποτέλεσμα δεκαετιών πολιτικής επιλογής υπέρ του κεφαλαίου εις βάρος της κοινωνικής δικαιοσύνης. Το αγροτικό κίνημα της Θεσσαλίας απέδειξε ότι όταν η γη αποκόπτεται από τον άνθρωπο που τη δουλεύει, γεννιούνται κοινωνικές συγκρούσεις.

ΙV. Μεσοπόλεμος: το αγροτικό θαύμα και τα όριά του

Η περίοδος του Μεσοπολέμου έδειξε ότι το κράτος μπορεί να διαδραματίσει θετικό ρόλο. Η αγροτική μεταρρύθμιση, η εγκατάσταση των προσφύγων, οι συνεταιρισμοί, οι τράπεζες και τα εγγειοβελτιωτικά έργα δημιούργησαν μια νέα δυναμική. Η γεωργία έγινε πυλώνας ανάπτυξης και εξαγωγών.

Όμως το μοντέλο αυτό δεν εδραιώθηκε μακροπρόθεσμα. Μετά τον πόλεμο, η γεωργία υποβαθμίστηκε σε συμπληρωματικό τομέα της εκβιομηχάνισης. Το αποτέλεσμα ήταν η μαζική έξοδος πληθυσμού από την ύπαιθρο και η δημογραφική γήρανση που βιώνουμε σήμερα.

V. Δημογραφικό και ύπαιθρος: μια αθέατη κρίση εθνικής σημασίας

Η εγκατάλειψη της υπαίθρου δεν είναι μόνο οικονομικό πρόβλημα. Είναι δημογραφικό και εθνικό ζήτημα. Περιοχές ολόκληρες γερνούν, αδειάζουν και χάνουν τη δυνατότητα αναπαραγωγής τους. Χωρίς ενεργό αγροτικό πληθυσμό, δεν υπάρχει ούτε περιβαλλοντική διαχείριση ούτε κοινωνική συνοχή.

Η γεωργία δεν αφορά μόνο την παραγωγή τροφίμων. Αφορά:

τη διατήρηση του πληθυσμού στην περιφέρεια,

τη φύλαξη του χώρου,

τη μεταβίβαση γνώσης και πολιτισμού.

VI. Κλιματική αλλαγή, φύση και νερό: το νέο αγροτικό μέτωπο

Η κλιματική κρίση επαναφέρει τη φύση στο κέντρο της πολιτικής. Η ελληνική γεωργία εξαρτάται άμεσα από το νερό, το έδαφος και τη βιοποικιλότητα. Οι πλημμύρες και οι ξηρασίες δείχνουν ότι το παλιό μοντέλο διαχείρισης έχει εξαντληθεί.

Η εξοικονόμηση νερού, τα εγγειοβελτιωτικά έργα, η αλλαγή καλλιεργειών και η προστασία των οικοσυστημάτων δεν είναι πολυτέλεια. Είναι όρος επιβίωσης.

VII. ΚΑΠ, Mercosur και διεθνές περιβάλλον

Η Κοινή Αγροτική Πολιτική προσφέρει πόρους, αλλά δεν υποκαθιστά την εθνική στρατηγική. Οι συμφωνίες όπως η Mercosur απειλούν να υπονομεύσουν την ευρωπαϊκή γεωργία αν δεν εφαρμοστούν κανόνες ισοδυναμίας.

Η Ελλάδα οφείλει να υπερασπιστεί:

τα προϊόντα ποιότητας,

την αγροτική της ταυτότητα,

την επιβίωση των μικρών και μεσαίων εκμεταλλεύσεων.

VIII. Επανίδρυση Αγροτικής Τράπεζας – Θεσμικό εργαλείο επιβίωσης

Κεντρικός πυλώνας μιας νέας αγροτικής πολιτικής αποτελεί η δημιουργία σύγχρονης Αγροτικής Αναπτυξιακής Τράπεζας, πλήρως συμβατής με το ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο.

Η νέα Αγροτική Τράπεζα δεν θα επαναλάβει τα λάθη του παρελθόντος. Δεν θα λειτουργεί ως μηχανισμός πελατειακής πολιτικής ή κάλυψης ζημιών, αλλά ως:

 ▪︎ φορέας χρηματοδότησης βιώσιμων επενδύσεων,

 ▪︎ μηχανισμός εγγυήσεων για νέους αγρότες,

 ▪︎ εργαλείο υλοποίησης της ΚΑΠ,

 ▪︎ μοχλός πράσινης και υδατικής μετάβασης.

Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί:

 ▪︎ στην εξοικονόμηση και επαναχρησιμοποίηση νερού,

 ▪︎ σε υποδομές άρδευσης χαμηλής κατανάλωσης,

 ▪︎ σε καλλιέργειες προσαρμοσμένες στην κλιματική αλλαγή,

 ▪︎ στη μεταποίηση, εξαγωγή και την προστιθέμενη αξία.

Η τράπεζα αυτή αποτελεί θεσμικό όρο επιβίωσης της υπαίθρου.

IX. Η ανάγκη πολιτικής αγροτικής εκπροσώπησης

Η ιστορία δείχνει ότι όταν το αγροτικό ζήτημα αφήνεται χωρίς πολιτική φωνή, οδηγεί σε κρίσεις. Σήμερα απαιτείται ένας νέος πολιτικός φορέας που:

θα ενώνει αγρότες, επιστήμονες και περιφέρεια,

θα μιλά για παραγωγή, φύση και κοινωνία,

θα υπερασπίζεται το μέλλον της υπαίθρου.

Το αγροτικό ζήτημα δεν επιστρέφει σήμερα ως νοσταλγία του παρελθόντος. Επιστρέφει ως ερώτημα επιβίωσης.

Σε μια εποχή κλιματικής αστάθειας, γεωπολιτικών ανατροπών και διατροφικής ανασφάλειας, η χώρα που δεν μπορεί να διαχειριστεί τη γη, το νερό και τον πληθυσμό της, χάνει σταδιακά την κυριαρχία της – ακόμη κι αν διατηρεί τα σύνορά της.

Η ελληνική ύπαιθρος δεν εγκαταλείφθηκε τυχαία. Εγκαταλείφθηκε πολιτικά. Χωρίς σταθερή εκπροσώπηση, χωρίς στρατηγική, χωρίς θεσμούς που να υπηρετούν τον παραγωγό, τη φύση και την κοινωνία μαζί.

Σήμερα, αν δεν υπάρξει ένα νέο πολιτικό αγροτικό ρεύμα, ικανό να ενώσει την ιστορική εμπειρία με τις σύγχρονες προκλήσεις, το αγροτικό ζήτημα δεν θα λυθεί. Θα εξαφανιστεί μαζί με τους ανθρώπους που το ενσάρκωναν.

Η επιλογή είναι πλέον σαφής:

είτε μια Ελλάδα που παράγει, διαχειρίζεται τους φυσικούς της πόρους και κρατά τον πληθυσμό της στον τόπο του,

είτε μια Ελλάδα εξαρτημένη, δημογραφικά συρρικνωμένη και περιβαλλοντικά ευάλωτη.

Από τις εθνικές γαίες του 19ου αιώνα έως την κλιματική κρίση του 21ου, το αγροτικό ζήτημα υπήρξε καθρέφτης των συλλογικών μας επιλογών.

Η συγκρότηση σύγχρονης αγροτικής πολιτικής εκπροσώπησης δεν είναι ιδεολογική πολυτέλεια. Είναι ιστορική ευθύνη.

Χωρίς αγροτική πολιτική, η Ελλάδα δεν χάνει απλώς παραγωγή — χάνει χρόνο, χώρο και ανθρώπους.