Αστερούσια: Το ΜΦΙΚ στη μάχη κατά ερημοποίησης και υπερβόσκησης
Τι λέει στο Cretalive ο επιστήμονας του Μουσείου, Παναγιώτης Γεωργιακάκης.
Τα Αστερούσια είναι ένα μέρος μαγικό με απόκοσμη ομορφιά.
Το φυσικό του περιβάλλον, ωστόσο, δέχεται απειλές, όπως είναι η ερημοποίηση και η υπερβόσκηση.
Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης του Πανεπιστημίου Κρήτης (ΜΦΙΚ-ΠΚ) συμμετέχει από το φθινόπωρο του 2025 στην υλοποίηση του Ευρωπαϊκού προγράμματος LIFE24-NAT-ES-NewLIFE4BioIslands.
Το έργο NewLIFE4BioIslands στοχεύει στην αποκατάσταση υποβαθμισμένων τοπίων σε πέντε περιοχές - Γκραν Κανάρια και Βαρκελώνη στην Ισπανία, Κρήτη και Παγγαίο στην Ελλάδα και Λάτσιο στην Ιταλία - προς όφελος των άγριων επικονιαστών. Υλοποιώντας στοχευμένες παρεμβάσεις σε μικρές, στρατηγικά επιλεγμένες περιοχές, το έργο επιδιώκει να ενεργοποιήσει φυσικές διαδικασίες αναγέννησης σε τοπία όπου οι παραδοσιακές μέθοδοι αποκατάστασης είναι πολύ δαπανηρές ή μη πρακτικές. Μέσω της δημιουργίας «νησιών βιοποικιλότητας» - περιοχών υψηλής βιοποικιλότητας εντός οικολογικά υποβαθμισμένων περιβαλλόντων - το NewLIFE4BioIslands αποσκοπεί στην ενίσχυση της λειτουργίας, της συνδεσιμότητας και της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων.
Στην Κρήτη, το ΜΦΙΚ-ΠΚ έχει αναλάβει, μεταξύ άλλων, την υλοποίηση δράσεων αποκατάστασης του τοπίου στα Αστερούσια Όρη.
Αστερούσια: Ένας τόπος, πολλά κρυμμένα μυστικά- η Κρήτη της γαλήνης, της κατάνυξης και της απόκοσμης ομορφιάς
Σε συνέντευξή του στο Cretalive ο συσχετιζόμενος επιστήμονας στις Εφορίες Σπονδυλωτών και Οικολογίας και Διαχείρισης Περιβάλλοντος, Παναγιώτης Γεωργιακάκης, μιλάει για τις δράσεις που υλοποιούνται και τα αποτελέσματα που αναμένεται να έχουν.
Το κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:
Ποιο είναι το μεγαλύτερο περιβαλλοντικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν σήμερα τα Αστερούσια και πού οφείλεται;
«Το μεγαλύτερο περιβαλλοντικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν τα Αστερούσια είναι η ερημοποίηση που σε ορισμένες, παραδοσιακά άδεντρες θέσεις, εκδηλώνεται με την ακραία μορφή της πλήρους εξαφάνισης της βλάστησης και της απομάκρυνσης του εδάφους.
Πέραν της πρόδηλης αυτής υποβάθμισης, σε μεγαλύτερη κλίμακα παρατηρούμε μείωση της βιομάζας και της ποικιλότητας τόσο των φυτικών όσο και των ζωικών οργανισμών. Ειδικά η μείωση των επικονιαστών είναι ανησυχητική λόγω της σημασίας τους στην εύρυθμη λειτουργία των φυσικών οικοσυστημάτων και απασχολεί τους επιστήμονες διαχείρισης της φύσης παγκοσμίως.
Η εμφάνιση και διόγκωση του προβλήματος είναι αποτέλεσμα πολύχρονων διεργασιών που επέδρασαν στην ήδη ξερική φυσιογνωμία των Αστερουσίων. Η μακρόχρονη και ενίοτε υπερβολικά έντονη και αδιάκοπη βόσκηση οδήγησε στην εξαφάνιση της χαμηλής βλάστησης και την καθήλωση των νεαρών δέντρων σε θαμνώδη κατάσταση. Οι ραγδαίες βροχοπτώσεις, όταν συμβαίνουν, απομακρύνουν το γυμνό έδαφος, ενώ οι δρόμοι λειτουργούν ως κοίτες χειμάρρων συγκεντρώνοντας το νερό της βροχής μέχρι αυτό να διαφύγει στο έδαφος ανοίγοντας χαντάκια. Ο περιορισμός της γεωργίας και των οικιακών μποστανιών μειώνει ακόμα περισσότερο την τροφή των επικονιαστών, ενώ η κλιματική αλλαγή με τη συρρίκνωση της υγρής περιόδου και τις λίγες, συχνά ραγδαίες βροχές επιτείνει το πρόβλημα ακόμα περισσότερο.»
Ποιες παρεμβάσεις σχεδιάζετε και πώς θα αλλάξουν την εικόνα της περιοχής;
«Στο πρώτο στάδιο του έργου NewLIFE4Bioislands, σε όλες τις χώρες και περιοχές υλοποίησης, θα γίνει απογραφή της κατάστασης των φυσικών οικοσυστημάτων (έδαφος, χλωρίδα, επικονιαστές και λοιπή πανίδα) και θα σχεδιαστούν οι παρεμβάσεις σε συνεννόηση με τους σχετιζόμενους κοινωνικούς εταίρους (κτηνοτρόφοι, δασικές υπηρεσίες κ.α.).
Οι παρεμβάσεις που θα υλοποιηθούν περιστρέφονται γύρω από την προσέγγιση των Βιονησίδων, δηλαδή προστατευμένων μικρών εκτάσεων με πλούσια βλάστηση, οι οποίες λειτουργούν ως πυρήνες αναγέννησης της φύσης προσφέροντας τροφή στους επικονιαστές (έντομα όπως οι άγριες και ημέρες μέλισσες, οι πεταλούδες και τα δίπτερα) αλλά και φυτικό υλικό για τον εποικισμό των γύρω περιοχών.
Σε συνεννόηση με τους ιδιοκτήτες γης (Δημόσιο και ιδιώτες) θα γίνουν περιφράξεις συνολικής έκτασης 20 στρεμμάτων και εντός τους θα φυτευτούν νέα αλλά και θα φροντιστούν υφιστάμενα αυτοφυή φυτά, τόσο ποώδη - ετήσια, όσο και θάμνοι και δέντρα. Επιπλέον, θα γίνουν εργασίες διαμόρφωσης του ανάγλυφου με σκοπό τη συγκράτηση του εδάφους και θα κατασκευαστούν μικρά φράγματα ανάσχεσης του νερού σε επιλεγμένους χείμαρρους.
Στις εκτάσεις αυτές θα εφαρμοστούν τα σχέδια βόσκησης που θα καταρτιστούν, ενώ στις μεταξύ τους αποστάσεις θα γίνουν παρόμοιες εργασίες μικρότερης έκτασης (κυρίως φυτεύσεις νέων ή συντήρηση υφιστάμενων δέντρων) για να καθιστούν δυνατή την λειτουργική σύνδεση των Βιονησίδων.»
Πόσο σημαντική είναι η συνεργασία με τους κτηνοτρόφους για την επιτυχία του προγράμματος;
«Η συνεργασία με τους κτηνοτρόφους, όπως και τους μελισσοκόμους και όλους τους επαγγελματίες της υπαίθρου είναι απαραίτητη συνθήκη για την επιτυχία του προγράμματος για διάφορους ηθικούς και πρακτικούς λόγους.
Ο πρωτογενής τομέας είναι βασικό συστατικό της φυσιογνωμίας της Μεσογείου και αυτό δεν σκοπεύουμε να το αλλάξουμε ούτε να το αγνοήσουμε. Από την άλλη, οι επαγγελματίες του πρωτογενούς τομέα είναι καθημερινά παρόντες στην ύπαιθρο και δεν μπορούν να είναι απόντες από ό,τι γίνεται στην περιοχή τους. Αντιθέτως, χρειάζεται να υποστηρίξουν τις προσπάθειές μας και να τις τροφοδοτήσουν με τις γνώσεις και την οπτική τους. Σε όλους είναι πια αντιληπτές οι συνέπειες του υφιστάμενου παραγωγικού μοντέλου, καθώς η τροφή για τα ζώα είναι όλο και λιγότερη και οι καταστροφές στην περιουσία τους από την ερημοποίηση όλο και περισσότερες.
Στο NewLIFE4Bioislands σχεδιάζουμε δράσεις που θα ωφελήσουν τόσο τους επαγγελματίες των Αστερουσίων όσο και τον υπόλοιπο πληθυσμό μέσω της αποκατάστασης των υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων. Για τους παραπάνω λόγους, έχει προβλεφθεί μια σειρά από δράσεις ενημέρωσης, διαβούλευσης και συνεργασίας με τους επαγγελματίες της περιοχής.»
Πότε αναμένετε να φανούν τα πρώτα μετρήσιμα αποτελέσματα;
«Οι Βιονησίδες και οι άλλες παρεμβάσεις στην ύπαιθρο των Αστερουσίων θα ξεκινήσουν το 2027, οπότε τα πρώτα δειλά αποτελέσματα θα εμφανιστούν το 2028. Καθ' όλη τη διάρκεια του έργου θα παρακολουθούμε την αποτελεσματικότητα των δράσεων αυτών και θα παρεμβαίνουμε διορθωτικά όπου χρειαστεί.
Θα πρέπει όμως να γίνει σαφές ότι πρόκειται για μια πειραματική και επιδεικτική διαδικασία η οποία δεν φιλοδοξεί να λύσει στο σύνολό του το πρόβλημα της ερημοποίησης. Δείκτης επιτυχίας θα αποτελέσει και η συμμετοχή των σχετιζόμενων κοινωνικών εταίρων αλλά και η ευαισθητοποίηση του ευρύτερου κοινού.»
Προσαρμογή των Αστερουσίων στην Κλιματική Αλλαγή με δενδροφυτεύσεις
Πώς θα διασφαλιστεί ότι οι παρεμβάσεις θα έχουν μόνιμο και όχι προσωρινό αποτέλεσμα;
«Οι παρεμβάσεις σχεδιάζονται έτσι ώστε να έχουν μόνιμο χαρακτήρα, καθώς περιλαμβάνουν περιφράξεις που θα παραμείνουν και μετά το τέλος του έργου, φυτεύσεις πολυετών φυτών αλλά και ετήσιων κ.α.
Προκειμένου να αντέξουν αυτά στο χρόνο, σε συνεργασία με τις δασικές υπηρεσίες, θα επιλεχθούν σημεία σε δημόσια γη όπου δραστηριοποιούνται κτηνοτρόφοι και άλλοι επαγγελματίες σύμμαχοί μας σε αυτή την προσπάθεια. Για τις παρεμβάσεις σε ιδιωτικές εκτάσεις τα πράγματα είναι πιο απλά καθώς οι ίδιοι οι ιδιοκτήτες, συμμεριζόμενοι τους στόχους μας, θα φυλάσσουν και θα παρακολουθούν τις Βιονησίδες.
Με άλλα λόγια, η σύναψη συμμαχιών με τοπικούς επαγγελματίες και η επιλογή των κατάλληλων θέσεων παίζει καθοριστικό ρόλο στη διασφάλιση της μακροχρόνιας επιτυχίας του έργου.»
Διαβάστε περισσότερες ειδήσεις από την Κρήτη και το Ηράκλειο
- Ο καιρός στην Κρήτη την Τετάρτη (19-08)
- Εκδήλωση μνήμης για τους ήρωες που έπεσαν στην μάχη στο Τραχήλι
- Η Κατερίνα Καινούργιου επισκέφτηκε με την κόρη της τον πνευματικό της στα Χανιά
