ΚΡΗΤΗ
1950: Όταν το Ηράκλειο φόρεσε τα αποκριάτικά του: Το καρναβάλι που άλλαξε την πόλη
Ο ιστορικός Σπύρος Δημανόπουλος μιλά στο Cretalive για τις οργανωμένες αποκριάτικες εκδηλώσεις της δεκαετίας του ’50 και όσα αποκάλυψε η έρευνά του για τον ρόλο τους στη μεταπολεμική κοινωνική συνοχή και τον τουρισμό
Στο πλαίσιο της έρευνάς του για την ανάπτυξη του τουρισμού στην ανατολική Κρήτη, ο ιστορικός Σπύρος Δημανόπουλος «σκόνταψε» -όπως λέει- πάνω στις αποκριάτικες εκδηλώσεις του Ηρακλείου στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Εκδηλώσεις που, όπως προκύπτει, δεν ήταν απλώς γιορτές, αλλά εργαλεία κοινωνικής πολιτικής, τουριστικής στρατηγικής και πολιτισμικής ενοποίησης, σε μια εποχή που η τοπική κοινωνία προσπαθούσε να επουλώσει τις πληγές της Κατοχής και του Εμφυλίου.
Από τις σποραδικές γιορτές στον θεσμοθετημένο εορτασμό
Προπολεμικά, οι Απόκριες στο Ηράκλειο γιορτάζονταν με έναν πιο αυθόρμητο και κοινωνικά «διαχωρισμένο» τρόπο. Οι ανώτερες τάξεις προτιμούσαν ιδιωτικούς χορούς σε σπίτια και σαλόνια ή βραδιές σε κέντρα διασκέδασης, ενώ τα λαϊκά στρώματα διασκέδαζαν στον δημόσιο χώρο: στις γειτονιές, στους δρόμους και στα συνοικιακά καφενεία. Οι εορτασμοί, χωρίς κεντρικό συντονισμό, είχαν έντονο στοιχείο σάτιρας και παρέμβασης, ιδίως από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα.
Αυτό όμως αλλάζει στις αρχές της δεκαετίας του ’50. Από το 1952 και έπειτα, ξεκινά μια συντονισμένη προσπάθεια οργάνωσης των Αποκριών. Δημιουργούνται επιτροπές όπως οι «Ημέρες Χαράς» και η «Κεντρική Επιτροπή Καστρινών Τουριστικών Εκδηλώσεων» (1954), οι οποίες αναλαμβάνουν πλήρως τον σχεδιασμό του καρναβαλιού: την επιλογή των χώρων, την κατάρτιση προγράμματος, την ανεύρεση χορηγών, τη συνεργασία με τις αρχές για την τήρηση της τάξης. Το μέγεθος της οργάνωσης αποτυπώνεται και στη στελέχωση: οι επιτροπές αυτές αριθμούν 100- 150 μέλη.
Κοινωνική ανάγκη και ιστορικό πλαίσιο
Γιατί όμως να γίνει μια τέτοια οργανωμένη προσπάθεια; Ο κ. Δημανόπουλος, Δρ. Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρητης, απαντά πως η γέννηση του «επίσημου» καρναβαλιού στο Ηράκλειο οφείλεται σε δύο κρίσιμες συνθήκες. Η πρώτη είναι η βαθιά κοινωνική και πολιτική πόλωση που επικράτησε στην πόλη μεταξύ 1945 και 1947 - μια λιγότερο γνωστή περίοδος, με έντονη συνδικαλιστική δράση, διαδηλώσεις, απεργίες και τη δολοφονία τριών συνδικαλιστών. Η δεύτερη έχει να κάνει με τους ανταγωνισμούς των τοπικών οικονομικών συμφερόντων για τον έλεγχο της αμερικανικής βοήθειας και των κρατικών πιστώσεων, κυρίως στον τομέα της αμπελουργίας και της μεταποίησης.
Μέσα σε αυτό το ταραγμένο τοπίο, οι Αποκριές προσφέρουν έναν τρόπο για να καλλιεργηθεί ξανά η κοινωνική συνοχή. Η ανάγκη για ενίσχυση των δεσμών της τοπικής κοινωνίας γίνεται κεντρικό ζητούμενο, και το καρναβάλι εμφανίζεται ως μια χαμηλού κόστους αλλά υψηλής κοινωνικής αποδοχής λύση.
Ταυτόχρονα, υπάρχει η παράλληλη ανάγκη τόνωσης της οικονομίας μέσα από τον τουρισμό. Η δεκαετία του ’50 είναι η εποχή που γίνεται προσπάθεια επανεκκίνησης της τουριστικής ταυτότητας του Ηρακλείου, μιας πόλης που γνώρισε αξιόλογη περιηγητική κίνηση τη δεκαετία του 1930. Ο Σπύρος Δημανόπουλος σημειώνει ότι το οργανωμένο καρναβάλι γίνεται εργαλείο διαφήμισης της πόλης στο εσωτερικό της χώρας και προσπάθεια να μπει ξανά το Ηράκλειο στον χάρτη των τουριστικών ρευμάτων - κυρίως της κρουαζιέρας, αλλά και του εγχώριου τουρισμού.
Από την αυθόρμητη σάτιρα στην επιμελημένη “χαρά”
Αν και θεωρητικά πρόκειται για μια κοινή γιορτή, η μορφή της οργανωμένης Αποκριάς περιλαμβάνει περιορισμούς και «φίλτρα». Οι μάσκες, για παράδειγμα, απαγορεύονται - επειδή θεωρείται ότι επιτρέπουν την ανωνυμία και ανεξέλεγκτες πράξεις ή λόγια. Το στυλ των εκδηλώσεων πλέον δεν επιτρέπει τη σκληρή πολιτική ή κοινωνική σάτιρα, ούτε τα «βρομόλογα» που χαρακτήριζαν τις προπολεμικές γιορτές του λαού. Η λαϊκή κουλτούρα συνεχίζει να υπάρχει στο νέο καρναβάλι, αλλά μόνο στα σημεία εκείνα που συμβαδίζουν με το αφήγημα των διοργανωτών: εργατικότητα, παραδοσιακή βιοτεχνία, πολιτισμός της υπαίθρου, ηθική τάξη.
Ο κ. Δημανόπουλος τονίζει: «Τα καρναβάλια δεν ήταν η μόνη επιλογή, αλλά ήταν μια άμεση και εφαρμόσιμη λύση για ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Ήταν κοινή πολιτισμική κληρονομιά, που μπορούσε να λειτουργήσει ως ενοποιητικό στοιχείο. Όμως, δεν επιτρεπόταν "τα πάντα". Οι οργανωτές επέλεξαν τι επιτρέπεται, τι προβάλλεται, τι μένει απέξω».
Έτσι, οι οργανωμένες παρελάσεις μιμούνται μεν τις «λαϊκές νύχτες» του δρόμου, αλλά παρουσιάζουν ένα πιο «ανώδυνο» χιούμορ, απαλλαγμένο από αιχμές ή σατυρικές προκλήσεις. Το καρναβάλι γίνεται μια πολιτισμική πλατφόρμα ελεγχόμενης έκφρασης, μια γιορτή «εκ των άνω», που διαχειρίζεται το λαϊκό με εργαλείο την παράδοση.
Ένα φαινόμενο με ημερομηνία λήξης
Παρά την επιτυχία και τον πλούτο υλικού που άφησαν πίσω τους οι οργανωμένες Αποκριές των αρχών του ’50, η προσπάθεια δεν μακροημέρευσε. Ο καθηγητής του Πανεπιστήμιου Κρήτης κ. Δημανόπουλος, που έχει μελετήσει το θέμα σε βάθος, σημειώνει πως οι οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες δεν ευνόησαν τη σταθεροποίηση του θεσμού. Παρόλα αυτά, οι εκδηλώσεις εκείνες αποτελούν σήμερα έναν πολύτιμο φακό μέσα από τον οποίο μπορούμε να δούμε τις επιδιώξεις, τις αγωνίες και τα οράματα μιας πόλης που προσπαθούσε να ξανασταθεί στα πόδια της.
