Το Ολοκαύτωμα των Ανωγείων και η επικαιρότητα της Αντίστασης

«Ήρθαν τσ’ Αιγύπτου τα πουλιά για να παραθερίσουν, στ’ Ανώγεια δεν εβρήκανε τοίχους, φωλιές να χτίσουν». (Ειρήνη Αναγνωστάκη - Αρνογιάννενα).

Στις 13 Αυγούστου 1944 η ναζιστική Γερμανία διέπραξε το Ολοκαύτωμα των Ανωγείων, το τρίτο στη μακραίωνη ιστορία του ηρωικού αυτού τόπου. Ως ένδειξη τιμής και ευγνωμοσύνης στην Αντίσταση και τη θυσία του λαού μας θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας τρεις κορυφαίες ιστορίες της αδάμαστης ψυχής των Ανωγειανών, που στέλνουν διαχρονικά μηνύματα Ελευθερίας και Αξιοπρέπειας, σε πείσμα όσων στη θέση της Αντίστασης στη βαρβαρότητα προκρίνουν τη συνεργασία με τους ισχυρούς ως τη σοφή και αναίμακτη επιλογή που αποφέρει, μάλιστα, προνόμια...

1. Η ατρόμητη Ανωγειανή[1] 

«Μια σημαντική μορφή ήταν η Καλλιόπη Ξυλούρη-Σκουλά, γυναίκα του Παπαγιάννη Σκουλά, πρωτεργάτη της Αντίστασης στ' Ανώγεια και αδελφή του αρχηγού των Ανταρτικών Ομάδων Ανωγείων Χριστομιχάλη Ξυλούρη. Κατά την απαγωγή του στρατηγού Κράιπε, ο Πάτρικ Λη Φέρμορ προσπαθεί να ξεφύγει από τους διώκτες του. Ντυμένος με στολή Γερμανού αξιωματικού πλησιάζει το σπίτι του Παπαγιάννη Σκουλά, ο οποίος όμως λείπει. Η γυναίκα του, Καλλιόπη Ξυλούρη-Σκουλά, ανυποψίαστη ανοίγει την πόρτα και μόλις βλέπει μπροστά της τον Γερμανό αξιωματικό τον φτύνει στο πρόσωπο!

Ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, συγκλονισμένος από τη μνημειώδη αντιστασιακή πράξη της ανυπότακτης Ανωγειανής, της εξηγεί ποιος είναι, την αγκαλιάζει και τη φιλά. Ο Βρετανός μέχρι το τέλος της ζωής του μνημόνευε συνεχώς αυτό το μοναδικό παράδειγμα θάρρους και υπερηφάνειας».

2. «Έπεσε το σπίτι! Έπεσε το σπίτι!»

Όπως σημειώνει ο Γιώργος Καλογεράκης[2], «το σπίτι του Μύρωνα Πασπαράκη ή Αλμπατομύρου ήταν στην γειτονιά Μεϊντάνι των Ανωγείων. Ο ίδιος μετείχε ενεργά της Εθνικής Αντίστασης και είχε διαφύγει από τον γερμανικό κλοιό. Οι Γερμανοί, είχαν οδηγήσει τα γυναικόπαιδα στον Μυλοπόταμο. Τις ημέρες της καταστροφής, κάποιοι Ανωγειανοί με κίνδυνο της ζωής τους επέστρεψαν στον Ψηλορείτη και παρακολουθούσαν την πυρπόληση του χωριού. Διαδόθηκε τότε από στόμα σε στόμα αλλά και όπως διαπίστωναν καθημερινά οι κάτοικοι, ότι οι Γερμανοί δεν γκρεμίζουν όλα τα σπίτια του χωριού.

Κάθε μέρα, λοιπόν, ο Μύρωνας Πασπαράκης ή Αλμπατομύρος παρατηρούσε από μια κορφή τι γίνεται στο χωριό. Το απόγευμα επέστρεφε στενοχωρημένος. Ούτε κι αυτήν την ημέρα χαλάστηκε, έλεγε. Τα παιδιά τον έβλεπαν να κάνει το σταυρό του και να παρακαλεί να χαλαστεί το σπίτι από τους Γερμανούς. Κακές σκέψεις περνούσαν από το μυαλό του. Σκέφτονταν πως, αν δεν γκρεμίζονταν το σπίτι του, θα θεωρούνταν από τους συγχωριανούς του γκεσταμπίτης.

Ώσπου μια μέρα, οι δικοί του άνθρωποι, τον είδαν να επιστρέφει χορεύοντας και φωνάζοντας δυνατά: Έπεσε το σπίτι! Έπεσε το σπίτι! Είχε παρακολουθήσει από το βουνό την ανατίναξη του σπιτιού του.

Μοναδικός, πράγματι, στον κόσμο ο πολιτισμός της Κρήτης, ο πολιτισμός της Ελλάδας. Γνωρίζετε, άραγε, άλλον λαό, όπου οι κατακτητές γκρεμίζουν τα σπίτια των κατακτημένων κι αυτοί αντί να θρηνούν χορεύουν και γελούν; Ένας πολιτισμός συνυφασμένος με την ύπαρξη του Κρητικού, που είναι ταυτισμένη με τον αγώνα για Ελευθερία!».

3. Η μνημειώδης επιστολή του Στεφανογιάννη στους Κρήτες στις 31.12.1943[3]

Στις 31.12.1943 ο Αρχηγός της Ανεξάρτητης Ομάδας Ανωγείων Ιωάννης Δραμουντάνης (Στεφανογιάννης) απέστειλε ένα συγκλονιστικό  μήνυμα  στους  συναγωνιστές  του  κι ευρύτερα στον λαό της Κρήτης. Πρόκειται για ένα ιστορικό ντοκουμέντο, που αποτυπώνει ανάγλυφα το ηθικό μεγαλείο ενός από τους κορυφαίους Αντιστασιακούς σ’ ολόκληρη την Ελλάδα, το μεγαλείο της Εθνικής Αντίστασης της πατρίδας μας.  Σε  μια  περίοδο  όπου  «…το  σφαδάζον  τέρας  του  Ναζισμού…»,  όπως  γράφει στο  μήνυμά  του,  δέχεται  «…το  τελειωτικόν  κτύπημα…», ο Αρχηγός απευθύνεται  σε  όλους   τους  Κρητικούς για να τους στείλει το ελπιδοφόρο μήνυμα της Ανάστασης του Γένους και όλης της Ανθρωπότητας, που θα φέρει ο ηρωικός αγώνας και οι θυσίες των Ηνωμένων Εθνών απέναντι στον φασιστικό ‘Άξονα. Όπως προκύπτει από τα γεγονότα, οι  Γερμανοί - και ιδίως ο διαβόητος σφαγέας, Διοικητής του Φρουρίου Κρήτης, Φρίντριχ Βίλχελμ Μίλλερ - ενοχλήθηκαν  αφάνταστα  από  την κίνηση αυτή του Στεφανογιάννη και σαράντα τέσσερις ημέρες μετά, στις 13  Φεβρουαρίου  1944, ο σπουδαίος αυτός αγωνιστής θα βρει το θάνατο από το γερμανικό στρατό κατοχής, που τον είχε επικηρύξει από τον Σεπτέμβριο του 1941 για την συμμετοχή του στη Μάχη της Κρήτης.  

Ο λόγος του Στεφανογιάννη αναδεικνύει την ευγένεια της ψυχής, τον βαθύτατο ανθρωπισμό, την ανιδιοτέλεια και τη σεμνότητα του μεγάλου Αντιστασιακού. Αποκαλύπτει, επίσης, τον φιλειρηνικό χαρακτήρα και την απέχθεια προς τον πόλεμο ενός μπαρουτοκαπνισμένου πολεμιστή, που πολέμησε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στη Μικρασιατική Εκστρατεία, στη Μάχη της Κρήτης και ανέβηκε από τους πρώτους στο βουνό για να πολεμήσει τους Γερμανούς κατακτητές αλλά δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει βαθιά στην Ειρήνη, την οποία και θεωρούσε απαραίτητη για την ευημερία και την πρόοδο των λαών.

Η οπτική του Στεφανογιάννη ήταν ενωτική, πατριωτική, γενναιόψυχη, απαλλαγμένη από κάθε μικρόψυχη και διχαστική λογική. Σεβόταν, συνεργαζόταν και έδινε και τη ζωή του ακόμη για κάθε αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης, ανεξαρτήτως ιδεολογικής και πολιτικής προέλευσης. Διαλαλούσε με χαρά τα επιτεύγματα των Συμμάχων -Αμερικανών, Βρετανών και Σοβιετικών -, χωρίς να έχει δεύτερες σκέψεις και προτιμήσεις: το μόνο που τον ένοιαζε ήταν η απελευθέρωση και η λύτρωση της Ελλάδας κι ολόκληρου του κόσμου από τον φασισμό. Ήταν ένας από τους σπουδαίους εκφραστές και ακαταπόνητους εργάτες για τη δημιουργία ενός κόσμου Ειρήνης, Ανθρωπιάς, Κοινωνικής Δικαιοσύνης στον αντίποδα της βαρβαρότητας του ναζισμού.

Συνολικά, εκατόν είκοσι δύο Ανωγειανοί έπεσαν νεκροί στη Μάχη της Κρήτης και στη διάρκεια της Κατοχής. Το όμορφο χωριό έγινε
σωρός ερειπίων και οι Ανωγειανοί πρόσφυγες στο Ηράκλειο και αλλού. Με αγώνα, πείσμα, ενότητα και συλλογικότητα αναστήλωσαν κι έκαναν ακόμη πιο όμορφο τον τόπο τους, έχοντας την υπερηφάνεια ότι συνέβαλαν ουσιαστικά στη συντιβή του φασισμού και την απελευθέρωση της Ελλάδας.

Για τους Ανωγειανούς, τους Κρητικούς, τους Έλληνες δίλημμα δεν υπήρξε: η Αντίσταση στους φασίστες εισβολείς και κατακτητές ήταν αυτονόητη! Όποιο κι αν ήταν το τίμημα... Για τους Ανωγειανούς και συνολικά τον ελληνικό λαό αλλά και κάθε λαό που εμφορείται από δημοκρατικά ιδεώδη και
ανθρωπιστικές αξίες, η Αντίσταση δεν ήταν μόνο το χρέος τους απέναντι στην Ιστορία του τόπου τους, αλλά και η μοναδική επιλογή! Επιλογή τιμής και υπερηφάνειας, επιλογή ευθύνης και αξιοπρέπειας.

Σήμερα, η αντίσταση του ελληνικού λαού στο δίκαιο των ισχυρών συνεχίζεται μέσα από τον αγώνα για Μνήμη και Δικαιοσύνη, Δικαιοσύνη κι Αποζημίωση, που συνιστά, παράλληλα, αγώνα για την πλήρη δικαίωση της Εθνικής μας Αντίστασης.  Όπως σημειώνει ο Διονύσης Δρόσος, Ομότιμος Καθηγητής Ηθικής Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ, «δεν νοείται εξόφληση οποιασδήποτε ηθικής οφειλής με μια φραστική συγγνώμη, η οποία κι αυτή ακόμα μικρόψυχα παραχωρείται. Το απολύτως ελάχιστο προαπαιτούμενο για να γίνει αποδεκτή η συγγνώμη είναι η μέχρι κεραίας εξόφληση των ζημιών. Αυτό αποτελεί υποχρέωση του θύτη. «Ὁ τρώσας καὶ ἰάσεται». Πανάρχαιη αρχή του πολιτισμού μας. Ο τρώσας πρέπει να επιβαρυνθεί με το κόστος της ίασης. Τίποτα λιγότερο δεν επιτρέπεται να θεωρηθεί ως ισοδύναμο ηθικής δικαίωσης».

Και ο αγώνας αυτός είναι εξαιρετικά επίκαιρος καθώς αποτελεί απάντηση στην αυθαιρεσία και τη βαρβαρότητα των ισχυρών, που κουρελιάζουν το Διεθνές Δίκαιο και διαπράττουν, χωρίς δισταγμό, εγκλήματα κατά της ειρήνης, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Διότι ο μόνος τρόπος πρόληψης της τέλεσης νέων εγκλημάτων είναι να γνωρίζουν οι επίδοξοι σφαγείς ότι ακόμη κι αν χρειαστεί να περάσουν δεκαετίες θα έλθει η στιγμή που θα κληθούν να πληρώσουν τις συνέπειες των πράξεών τους!

Εν κατακλείδι: τ' Ανώγεια, η Κρήτη κι ολόκληρη η Ελλάδα επέλεξαν το φως και όχι το σκοτάδι, την Ελευθερία και όχι τη δουλεία, την Υπερηφάνεια και όχι την υποτέλεια, τη Δημοκρατία και όχι την τυραννία, την Αντίσταση και όχι την Υποταγή. Παρέχοντας σε όλους μας ένα φωτεινό παράδειγμα αξιοπρέπειας και αγώνα σε μία σκοτεινή εποχή!

Κι όπως γλαφυρά το λέει ο Γιαλάφτης με την μαντινάδα του, που σκάρωσε τέτοιες μέρες πριν λίγα χρόνια: «Την ιστορία του χωριού θα πω με λίγα λόγια, ότι το ’κάψαν τρεις φορές μα πάλι είναι Ανώγεια».

[1]Αριστομένης Συγγελάκης, Ιστορίες μεγαλείου της Κρητική Αντίστασης. ΕΦΣΥΝ, 8.6.2017.

[2]Γιώργος Καλογεράκης, Έπεσε το σπίτι! Έπεσε το σπίτι! (Μύρωνας Πασπαράκης-Αλμπατομύρος). Εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ, 4.1.2021.

[3]Αριστομένης Συγγελάκης, «…το τελειωτικόν κτύπημα εις το σφαδάζον τέρας του Ναζισμού»: Το ιστορικό Μήνυμα του Ιωάννη Δραμουντάνη –Στεφανογιάννη την 31η Δεκεμβρίου 1943. Εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ, 30.8.2024.