Φωτορύπανση και στις θάλασσες της Κρήτης: Πότε ο φωτισμός γίνεται απειλή για το οικοσύστημα

Για τους ρομαντικούς, μία βόλτα σε ένα λιμάνι υπό το φως του φεγγαριού μπορεί να είναι το ιδανικό ραντεβού.

Όταν όμως το φυσικό φως αντικαθίσταται ή ενισχύεται από τεχνητές πηγές, ακόμη και μέσα στη θάλασσα, οι επιστήμονες μιλούν για ένα φαινόμενο που αποκτά ολοένα μεγαλύτερο ενδιαφέρον: τη φωτορύπανση.

Με αφορμή τις ανησυχίες που έχουν εκφράσει αναγνώστες του Cretalive για υποβρύχιο φωτισμό σε τουριστικές και παράκτιες περιοχές της Κρήτης, η Κλεονίκη (Νίκη) Κεκλίκογλου, Θαλάσσιος Βιολόγος και Συνεργαζόμενη Ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Θαλάσσιας Βιολογίας, Βιοτεχνολογίας και Υδατοκαλλιεργειών του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), εξηγεί πώς το τεχνητό φως μπορεί να επηρεάσει τους θαλάσσιους οργανισμούς και πού βρίσκεται η «χρυσή τομή» ανάμεσα στην ανάπτυξη των παράκτιων περιοχών και την προστασία του οικοσυστήματος.

Η συνέντευξη έχει ως εξής:

Παρατηρούμε ότι σε κάποιες τουριστικές και παράκτιες περιοχές της Κρήτης υπάρχει υποβρύχιος φωτισμός. Πρόκειται για κάτι επιβαρυντικό για το θαλάσσιο περιβάλλον;
“Οι θαλάσσιοι οργανισμοί -όπως και οι χερσαίοι- χρησιμοποιούν τους φυσικούς κύκλους του ηλιακού και του σεληνιακού φωτός (φωτοπερίοδος) για να ρυθμίζουν τη συμπεριφορά και τις λειτουργίες τους. Για παράδειγμα, το σεληνιακό φως συμβάλλει στον συγχρονισμό της αναπαραγωγής ορισμένων κοραλλιών, ενώ η ένταση του φωτός επηρεάζει την ημερονύκτια κατακόρυφη μετανάστευση του ζωοπλαγκτού, δηλαδή τις καθημερινές μετακινήσεις του ζωοπλαγκτού προς την επιφάνεια και τα βαθύτερα νερά. Έτσι, λοιπόν, η φωτοπερίοδος επηρεάζει το βιολογικό «ρολόι» πολλών οργανισμών, όπως συμβαίνει και στον άνθρωπο.
Επομένως, ναι, ο υποβρύχιος φωτισμός μπορεί να επιβαρύνει το θαλάσσιο περιβάλλον, επειδή αλλοιώνει τα φυσικά φωτεινά ερεθίσματα. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να επηρεάσει τη μετακίνηση, την αναπαραγωγή και τη διατροφή των οργανισμών, αλλά και τη σχέση μεταξύ θηρευτών και θηραμάτων.
Η επίδραση, όμως, δεν είναι ίδια σε όλες τις περιπτώσεις. Εξαρτάται από την ένταση, το φάσμα εκπομπής (το χρώμα δηλαδή του φωτός), την κατεύθυνση και τη διάρκεια λειτουργίας του φωτισμού, καθώς και από τα είδη που ζουν στην περιοχή. Τα λευκά LED, για παράδειγμα, είναι ενεργειακά αποδοτικά, αλλά εκπέμπουν φως σε μεγαλύτερο εύρος χρωμάτων από ορισμένους παλαιότερους λαμπτήρες. Έτσι, μπορούν να γίνονται αντιληπτά από περισσότερους οργανισμούς και να επηρεάζουν εντονότερα ορισμένα φωτοευαίσθητα είδη.”

Οι επιστήμονες αναφέρετε πλέον συχνά τη λέξη “φωτορύπανση”. Τι ακριβώς σημαίνει;
“Η φωτορύπανση, ορίζεται ως η τεχνητή μεταβολή των επιπέδων και διάρκειας του φωτός στο εξωτερικό περιβάλλον εξαιτίας της παρουσίας διαφόρων πηγών φωτός. Πηγές του νυχτερινού τεχνητού φωτός στα θαλάσσια οικοσυστήματα αποτελούν τα αστικά φώτα πόλεων, λιμανιών, τα φώτα πλοίων, τα αλιευτικά σκάφη, φάροι, πλατφόρμες εξόρυξης πετρελαίου ή φυσικού αερίου, κ.α. Μέρος αυτού του φωτός εισέρχεται απευθείας στο νερό, ενώ ένα άλλο μέρος διαχέεται στην ατμόσφαιρα και δημιουργεί τη χαρακτηριστική φωτεινή λάμψη πάνω από τις πόλεις, γνωστή ως «φωταύγεια του ουρανού» ή skyglow. Η λάμψη αυτή μπορεί να γίνει εντονότερη με την παρουσία νεφών και να επεκτείνει την επίδραση του τεχνητού φωτισμού πολύ πέρα από την αρχική πηγή του.  Έχει βρεθεί ότι αυτή η φωταύγεια μπορεί να επηρεάσει χερσαίους οργανισμούς σε απόσταση δεκάδων, ακόμα και εκατοντάδων χιλιομέτρων.  Μπορεί για τον άνθρωπο η ένταση αυτού του φωτός να μην φαίνεται πολύ μεγάλη, αλλά φανταστείτε τα νυκτόβια ζώα που λειτουργούν σε απόλυτο σκοτάδι, πόσο διαφορετικό γίνεται το περιβάλλον τους, και μάλιστα καθημερινά!”

Πώς επηρεάζει τους θαλάσσιους οργανισμούς; Τι κινδύνους κρύβει σε βάθος χρόνου;
“Το τεχνητό φως μπορεί να προσελκύει κάποιους οργανισμούς και να απομακρύνει άλλους. Παράλληλα, μπορεί να διαταράσσει το βιολογικό τους «ρολόι» και να επηρεάζει την επικοινωνία, τη μετακίνηση, την αναπαραγωγή, την αναζήτηση τροφής και την αποφυγή των θηρευτών. Ένα γνωστό παράδειγμα είναι οι νεοσσοί των θαλάσσιων χελωνών, οι οποίοι μπορεί να αποπροσανατολιστούν από τα παράκτια φώτα και να κινηθούν προς τη στεριά αντί προς τη θάλασσα. Επιπτώσεις έχουν επίσης καταγραφεί σε ψάρια, θαλασσοπούλια, ζωοπλαγκτό, κοράλλια και θαλάσσια ασπόνδυλα.
Οι μακροχρόνιες συνέπειες δεν έχουν ακόμη μελετηθεί επαρκώς, ιδιαίτερα στο επίπεδο ολόκληρων θαλάσσιων κοινοτήτων. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει κίνδυνος. Εάν η έκθεση είναι έντονη και συνεχής, οι αλλαγές στη συμπεριφορά ορισμένων ειδών μπορεί σταδιακά να επηρεάσουν τις τροφικές σχέσεις, τη σύνθεση των βιοκοινοτήτων και τελικά τη λειτουργία του οικοσυστήματος. Χρειάζεται, επομένως, περισσότερη έρευνα σε αυτό το πεδίο.”

Πώς μπορεί να συνδυαστεί η προστασία των θαλασσίων οργανισμών με την ανάπτυξη των παράκτιων περιοχών; Ποια είναι η χρυσή τομή;
“Η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος δεν προϋποθέτει την κατάργηση κάθε μορφής φωτισμού. Χρειάζεται, όμως, καλύτερος σχεδιασμός, ώστε να χρησιμοποιείται μόνο όσο φως είναι πραγματικά αναγκαίο, στο κατάλληλο σημείο και για όσο χρόνο χρειάζεται.
Η χρυσή τομή μπορεί να επιτευχθεί με συγκεκριμένα μέτρα: περιορισμό της έντασης και της διάρκειας λειτουργίας, αποφυγή της διάχυσής του προς τη θάλασσα και επιλογή κατάλληλου χρώματος φωτισμού. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στο μπλε φως, επειδή διεισδύει βαθύτερα μέσα στο νερό και μπορεί να επηρεάζει μεγαλύτερη θαλάσσια περιοχή. Ο καθαρά διακοσμητικός υποβρύχιος φωτισμός θα ήταν καλό να αποφεύγεται, κυρίως κοντά σε προστατευόμενες περιοχές, λιβάδια Ποσειδωνίας, περιοχές ωοτοκίας και άλλα ευαίσθητα οικοσυστήματα.
Απαραίτητη είναι επίσης η συνεργασία των αρμόδιων υπηρεσιών, των δήμων, των μελετητών φωτισμού, των επιχειρήσεων και των επιστημόνων ήδη από το στάδιο του σχεδιασμού και της αδειοδότησης. Δεν υπάρχει ακόμη ένα ολοκληρωμένο και εξειδικευμένο θεσμικό πλαίσιο που να αντιμετωπίζει όλες τις επιπτώσεις της θαλάσσιας φωτορύπανσης. Γι’ αυτό χρειάζονται περιβαλλοντικές μελέτες, παρακολούθηση των επιπτώσεων και σαφείς προδιαγραφές για τον παράκτιο και τον υποβρύχιο φωτισμό.
Το φυσικό σκοτάδι δεν είναι απλώς η απουσία φωτός. Θα πρέπει να θεωρείται μορφή δημόσιου αγαθού, το οποίο δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο κανενός και θα πρέπει να προστατεύεται κάτω από ένα θεσμοθετημένο πλαίσιο.”