Στον αστερισμό των μελετών από «Εταιρείες Λαϊκής Βάσης»

Πριν από αρκετά χρόνια, το 1996, σε μια Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) ενός μεγάλου έργου υποδομών της Κρήτης, στο κεφάλαιο για την περιγραφή του φυσικού περιβάλλοντος, υπήρχε μια εκπληκτική επιστημονική αποκάλυψη: «Στην ευρύτερη περιοχή του έργου» έγραφε, «απαντώνται πληθυσμοί της καφέ αρκούδας»!
Κοντεύουν να κλείσουν σχεδόν τέσσερις δεκαετίας που η υποχρεωτική σύνταξη ΜΠΕ για τη θέσπιση περιβαλλοντικών όρων κατασκευής και λειτουργίας μικρών και μεγάλων έργων, έγινε υποχρεωτικό περιεχόμενο για την αδειοδότησή τους. 
Από τότε μέχρι και σήμερα όσοι δοκιμάζουν τις πνευματικές αντοχές τους στην ανάγνωση, κατανόηση και πέψη των ΜΠΕ, σίγουρα υποφέρουν από εγκεφαλικές διακυμάνσεις.
Σχεδόν σαράντα χρόνια παράγονται χιλιάδες σελίδες περιβαλλοντικής σοφίας. Τόνοι χαρτιού. Εκατομμύρια λέξεις. Χάρτες, πίνακες, ραβδογράμματα, παραρτήματα, βιβλιογραφίες, οριζοντιογραφίες, τομές, τεχνικές εκθέσεις, οικολογικές αξιολογήσεις, υδρολογικά μοντέλα, εκθέσεις γεωλογικής καταλληλότητας, ορνιθολογικές καταγραφές, πίνακες χλωρίδας και πανίδας.
Έχει δημιουργηθεί ένα ολόκληρο λογοτεχνικό είδος, εκείνο του ΜΠΕϊκού νατουραλιστικού συμβολισμού.Ένα είδος γραφής όπου η πραγματικότητα δεν περιγράφεται ακριβώς όπως είναι, αλλά όπως θα ήταν ευκταίο να φαίνεται ότι είναι. Οι ΜΠΕ έχουν πλέον αποκτήσει και κατακτήσει, κάτι από το χαρακτήρα του ελληνικού Συντάγματος. Όλοι γνωρίζουν ότι υπάρχει.Όλοι το επικαλούνται, ελάχιστοι το διαβάζουν. Και ακόμη λιγότεροι το εφαρμόζουν. Ή, ακριβέστερα, το εφαρμόζουν alacarte.
Παίρνουμε από τη ΜΠΕ ό,τι μας χρειάζεται, αφήνουμε στην άκρη ό,τι μας ενοχλεί -αν είναι γραμμένο-και, όταν χρειαστεί, επικαλούμαστε τους «εγκεκριμένους περιβαλλοντικούς όρους» με την ευλάβεια πιστού που ανοίγει το Ευαγγέλιο μόνο και μόνο για να βρει μια παράγραφο που τον βολεύει. Ή γράφουμε ασυναρτησίες και ανακρίβειες γνωρίζοντας πολύ καλά, ότι κανένας δεν τις διαβάζει. Έτσι, η ΜΠΕ καταλήγει να είναι το απαραίτητο συνοδευτικό «χαρτί»της αδειοδότησης. Σαν το πιστοποιητικό που πρέπει να υπάρχει στο φάκελο. Τι γίνεται όμως όταν τεράστια έργα υποδομών κρίνονται από τέτοιου είδους πλημμυρίδας από επιστημονική σοφία;
Έτυχε να αναζητήσουμεστον ιστότοπο της Περιφέρειας Κρήτης μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μελέτη με πλούσια ιστορία για ένα πονεμένο και πολύπαθο έργο σε μια εμβληματική τουριστική περιοχή της Κρήτης. Εκείνη της επικαιροποίησης της παράκαμψης των οικισμών της Ελούντας. Μια μελέτη ενός παρακαμπτήριου δρόμου μήκους μόλις 3 χλμ. που διέρχεται όμως μέσα από μια έντονα και άναρχα οικιστικά και τουριστικά ανεπτυγμένη παράκτια πεδινή και λοφώδη περιοχή με τεράστιες πιέσεις αστικοποίησης, χωρίς δημόσιες υποδομές και με ασφυκτικά χωροταξικά και πολεοδομικά προβλήματα και αντιφατικές χρήσεις γης. Η μελέτη επικαιροποιήθηκε πρόσφατα από την εταιρεία «ΔΑΙΔΑΛΟΣ ΑΕ» των ΟΤΑ της Κρήτης. Δεν χρειάζεται και πολύ για να διαπιστώσει κάποιος ότι η αναπτυξιακή αυτή εταιρεία, που ζήλεψε το όνομα του κατασκευαστή του μινωικού λαβύρινθου, αφοράμια μελετητική εταιρεία θα λέγαμε «Λαϊκής Βάσης» που δημιούργησε ο Λαός της Κρήτης, το «Κοινόν των Κρητών» δηλαδή, όπως κάποτε τις Μινωικές Γραμμές, πριν έρθει ο Γκριμάλντιγια να τους διδάξει τους κανόνες της ελεύθερης, ανταγωνιστικής και ανοιχτής οικονομίας, αφού πριν είχε καταρρεύσει το σοσιαλιστικό ιδεώδες του κοινού-συνεταιριστικού πορτοφολιού.
Η «ΔΑΙΔΑΛΟΣ AE»,κατά τις διακηρύξεις της, είναι ένας αναπτυξιακός οργανισμός της Τοπικής Αυτοδιοίκησης που τον συγκροτούν η Περιφέρεια Κρήτης και κάποιοι (όχι όλοι) Δήμοι του νησιού. Είναι ένας ειδικού σκοπού αναπτυξιακός οργανισμός με έδρα τις Αρχάνεςπου δημιουργήθηκε για την «εφαρμογή αναπτυξιακής πολιτικής προς όφελος των τοπικών κοινωνιών και την προώθηση επιχειρηματικής, οικονομικής και γενικότερα βιώσιμης ανάπτυξης τηςΚρήτης»(sic). Ένας Οργανισμός για να μπορούν οι Δήμοι και η Περιφέρεια να σχεδιάζουν, να ωριμάζουν, να χρηματοδοτούν και να υλοποιούν έργα τα οποία ενδεχομένως δεν θα μπορούσαν να διαχειριστούν από μόνοι τους. Ο βασικός λόγος ύπαρξής της είναι να λειτουργεί ως τεχνικός, επιστημονικός και διοικητικός βραχίονας των ΟΤΑ. Και για να το πούμε πιο κατανοητά, είναι ένα σύγχρονο «μελετητικό κολχόζ» της αυτοδιοίκησης της Κρήτης. Μέχρι εδώ καλά. 

Image

Η επιλογή του κυκλικού κόμβου στην αρχή του έργου, μπορεί να είναι σωστή κυκλοφοριακή λύση όμως αποκόπτει την προσπέλαση σε προϋπάρχοντες δημοτικούς δρόμους και δημιουργεί ήδη ορύγματα μεγάλου μεγέθους που θα έχουν μόνιμες αρνητικές συνέπειες στο παράκτιο τοπίο.

Δεν σχολιάζουμε τους τεχνικούς-υποστηρικτικούς μηχανισμούς και τον τρόπο που απασχολεί το τεχνικό ανθρώπινο δυναμικό σε σχέση με τη νομοθεσία για τις δημόσιες συμβάσεις και τους τρόπους διαφάνειας στις αναθέσεις μελετών. Αυτά ίσως είναι λεπτομέρειες που αφορούν ενδεχομένως την Ανεξάρτητη Αρχή Διαφάνειας αν αποφασίσει κάποια στιγμή να προγραμματίσει μια βόλτα από τις πανέμορφες φθινοπωρινές Αρχάνες.
Ανταποκρινόμενος λοιπόν κάποιος στην πρόσκληση για συμμετοχή στην Ανοιχτή Διαβούλευση της ήδη θεωρημένης από τη Δ/νση Τεχνικών Έργων και Υποδομών της Αντιπεριφέρειας Λασιθίου, Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) για το έργοτης επικαιροποίησηςαυτής της μελέτης παράκαμψης, βρίσκεται αντιμέτωπος με μια πληθώρα ανακριβειών, παραλείψεων, αντιφάσεων, αοριστιών και σφαλμάτων, τόσο σε σχέδια, όσο σε υπολογισμούς και σε τεύχη.  

Η επικαιροποίηση της πολύπαθης μελέτηςτου έργου, ήταν αναγκαία αφού η κατασκευή του παραπαίει για πάνω από μια εικοσαετίααπό δικαστήριο σε δικαστήριο μετά από προσφυγές πολιτών. 
Μάλιστα αυτή την εικοσαετία,ο δρόμος παραμένει ένα από τα άγνωστα «νεκροταφεία έργων» της Περιφέρειας Κρήτης, -από αυτά που επιμελώς αποκρύπτονται από τα πολυδιαφημισμένα οράματά της- με προφανείς  και πολυποίκιλες πολιτικές ευθύνες με ονοματεπώνυμα, που δεν είναι όμως της παρούσης. 

Μια λεπτομερής παρατήρηση του συνόλου των σχεδίων και των τευχών της μελέτης, είναι ικανή να αναδείξει το μέγεθος εκτός των παραλήψεων και της απόκλισης από την υποχρεωτική τήρηση των ίδιων των τεχνικών προδιαγραφών σύνταξης των επιμέρους τεχνικών μελετών εφαρμογής. Για παράδειγμα η μη επίγεια τοπογραφική αποτύπωση, αλλά η υιοθέτηση ψηφιακών μοντέλων από ορθοφωτοχάρτες του κτηματολογίου, δημιουργεί ασάφεια και εσφαλμένη απόδοση, με πολλές φορές παράλειψη υπαρχόντων καθοριστικών κτισμάτων-κατασκευών που δεν απεικονίζονται/αποτυπώνονται στηνκρίσιμη ζώνη μελέτης και παραπλανούν τον ενδιαφερόμενο παρατηρητή ή την οποιαδήποτε Αρχή γνωμοδότησης ή έγκρισης. 

Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Σε μια τέτοια παράκτια περιοχή υψηλών και έντονων τουριστικών δραστηριοτήτων, με ασφυκτικές πιέσεις, υιοθετούνται εσφαλμένες λύσεις κυκλοφοριακής σύνδεσης με τους υπάρχοντες κεντρικούς δρόμους και παραλείπονται αναγκαίες συνδέσεις με μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες που έχουν αδειοδοτηθεί σε προϋπάρχοντες δημοτικούς δρόμους.

Δεν προβλέπονται επιβεβλημένοι, αναγκαίοι κυκλικοί κόμβοι όπως π.χ. στη συμβολή του με την πρωτεύουσα επαρχιακή οδό προς Πλάκα στην παραλία των οικισμών Σχίσματος-Μαυρικιανό, τη στιγμή που αντίθετα υιοθετείται η λύση του κυκλικού κόμβου στην περιοχή έναρξης της κατάντιτου γηπέδου της Ελούντας, αποκόπτοντας όμως την πρόσβαση σε προϋπάρχοντες άλλους δρόμους.
Η μη δημιουργία κυκλικού κόμβου στη συμβολή προς την Πλάκα -μια περιοχή με τεράστια ανάπτυξη και κυκλοφοριακό φόρτο με συνεχώς αυξανόμενες κλίνες λόγω και Σπιναλόγκας-, με την επίκληση αστήρικτων δικαιολογιών λόγω αιγιαλού στο σχολιασμό της ΜΠΕ, είναι από μόνη της εγκληματική παράλειψη και είναι εντελώς βέβαιο ότι θα δημιουργήσει τεράστια κυκλοφοριακά προβλήματα στους χρήστες του έργου με ό,τι αυτό θα συνεπάγεται στην οδική ασφάλεια στο μέλλον. Το πιο ατυχές είναι όμως, ότι ήδη στην αρχή του παρακαμπτηρίου, δημιουργούνται τεράστια ορύγματα ύψους μέχρι και 14~15 μ. γεγονός που υποδηλώνει μια τεράστια μόνιμη περιβαλλοντική και τοπιακή επιβάρυνση σε μια ευαίσθητη παράκτια περιοχή που ασφαλώς, επιτάσσουν και υπαγορεύουν την απόρριψη της ΜΠΕ. Το οξύμωρο είναι ότι ενώ αναγνωρίζει την ύπαρξη μεγάλων ορυγμάτων, τους αποδίδει προσωρινή διάρκεια στο σχετικό πίνακα αξιολόγησης.

Αλλά είναι χαρακτηριστική και η μεγάλη διαφορά στο ισοζύγιο ορυγμάτων και επιχώσεων. Προβλέπονται συνολικές εκσκαφές 178 χιλιάδες κμ. έναντι 61 χιλιάδων κμ. επιχώσεων, χωρίς να υπάρχει συγκεκριμένη πρόβλεψη για την προγραμματισμένη εκ των προτέρων και οργανωμένη απόθεση της περίσσιας των 117 χιλιάδων κμ. που θα προκύψουν. Δεν μπορείς να μιλάς με αοριστολογίες για ένα τέτοιας σπουδαιότητας και κρισιμότητας έργο όταν δεν ξέρεις που θα αποθέσεις μια περίσσια περίπου 7,5 έως 8 χιλιάδες μεγάλα εργοταξιακά φορτηγά με βραχώδεις εκσκαφές.

Όμως το πιο προκλητικό είναι η αστήρικτη υδρολογική-υδραυλική αντιμετώπιση της λύσης στη συμβολή του νέου δρόμου με το περίφημο μεγάλο ρέμα της Λαγκάδας στη χ.θ. 0+993,56, το πιο μεγάλο υδατόρεμα της περιοχής 

Image

Η μη δημιουργία κυκλικού κόμβου στη συμβολή του νέου παρακαμπτηρίου με τον πρωτεύοντα επαρχιακό δρόμο προς Πλάκα, με αστήρικτες δικαιολογίες, είναι μια εγκληματική παράλειψη, που μόνον αυτή συνηγορεί στην απόρριψη της μελέτης.

To 2017 η Δημοτική Αρχή Αγίου Νικολάου επιχείρησε με αδιανόητους τρόπους λαθροχειρίας για δημόσια Αρχή, στα πλαίσια της αναθεώρησης του ΣΧΟΟΑΠ με (ομόφωνη) απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου,αποκρύπτοντας την αληθινή επιφάνεια απορροής να το αποχαρακτηρίσει από την επίσημη καταγραφή του ως ρέμα στο ΣΧΟΟΑΠ. Είναι γνωστή η προσπάθεια της τότε δημοτικής αρχής να υποεκτιμήσει τη λεκάνη απορροής του ρέματος σε έκταση μόλις 953 στρέμματα, έτσι ώστε θεωρώντας το ως μισγάγγεια με λεκάνη απορροής< 1 km2, να πετύχει τον αποχαρακτηρισμό του στο ΣΧΟΟΑΠ. Η υδραυλική μελέτη αναφέρει τη δημιουργία στη θέση αυτή κιβωτοειδούς οχετού 5Χ5 λαμβάνοντας ως συνολική επιφάνεια λεκανών απορροής 580 στρέμματα γεγονός που δεν είναι αληθές, αφού η πραγματική έκταση της λεκάνης απορροής που αποχετεύει το συγκεκριμένο μεγάλο υδατόρεμα είναι πάνω από 1 τετρ. χιλιόμετρο, και συγκεκριμένα 1240στρέμματα. Συνεπώς η κιβωτοειδής διατομή πρέπει να επανυπολογιστεί εκ νέου για μεγαλύτερη λεκάνη απορροής και με νέα υδρολογικά δεδομένα και με περίοδο επαναφοράς όχι τα 25, αλλά τα 50 και τα 100 έτη.
Αυτή η επίμαχη περιοχή(που ο ίδιος ο Δήμος Αγ. Νικολάου επιχείρησε να αποχαρακτηρίσει πριν λίγα χρόνια από το εγκεκριμένο ΣΧΟΑΑΠ) δεν αντιμετωπίζεται επαρκώς αφού τα σχέδια της οριζοντιογραφίας δεν συμφωνούν με τις τομές στο επίμαχο σημείο της συμβολής με το μεγάλο ρέμα, (που όπως συμβαίνει πάντα στην Ελλάδα έχει μετατραπεί στην πράξη …σε ασφαλτοστρωμένο δρόμο). 
Δεν είναι όμως μόνον αυτά. Υπάρχει πληθώρα παραλείψεων που αν εγκριθεί αυτή η ελλιπής και ανεπαρκής μελέτη, το έργο αναμένεται να δημιουργήσει μεγαλύτερα προβλήματα από αυτά που καλείται να λύσει! Είναι χαρακτηριστικό ότι λίγο πριν το πέρας της παράκαμψης, ο δρόμος στη συμβολή του με την κεντρική δημοτική οδό Ο. Ελύτη στη χ.θ. 3+107,03 που είναι η κύρια και καθημερινή οδός προσπέλασης εκατοντάδων γονιών, μαθητών και κατοίκων προς το Δημοτικό Σχολείο, το νηπιαγωγείο Ελούντας και τον οικισμό Μαυρικιανό, δεν δημιουργείται πλακοσκεπής κιβωτοειδής διατομή κάτω διάβασης πεζών και οχημάτων, σε αντίθεση με την αρχική άρτια μελέτη (Πατεράκης Νίκος, 2007). Σύμφωνα με την οριζοντιογραφία ο υπάρχων δρόμος αποκόπτεται εντελώς με τοίχο αντιστήριξης πρανούς μέσου ύψους 1,50 μ. ενώστο κείμενο της ΜΠΕ καταγράφεται κιβωτοειδής οχετός με διαστάσεις 2Χ1,διατομήπου δεν εξυπηρετείστοιχειωδώς την κυκλοφορία με οχήματα και πεζούς προς τα σχολεία και τον οικισμό. 
Χαρακτηριστική είναι ακόμη η οριστική αποκοπή της σύνδεσης του οικισμού Κάτω Ελούντας από τη ΝΑ πλευρά του οικισμού, που ενώ υπάρχει ελεύθερη ζώνη σχεδιασμού ένεκα της διαθεσιμότητας εύρους της ζώνης απαλλοτρίωσης, δεν επιλύεται η συνέχιση σύνδεσης του οικισμού αυτού στη χ.θ. 2+753,00με τον οικισμό Σχίσμα με τη δημιουργία κάτω διάβασης με πλακοσκεπή οχετό για οχήματα και πεζούς. Επικρέμεται έτσι μια ασαφής και νεφελώδης εικόνα της μελέτης εφαρμογής που βρίθει αντιφάσεων, ανακριβειώνκαι αοριστιών και αποκόπτει εντελώς τη λειτουργική επικοινωνίαμεταξύ των οικισμών όπως υπάρχει σήμερα!
Κάποιες από τις δεικτικές αντιφάσεις, ανακρίβειες και λάθητου κειμένου της ΜΠΕ όπως «η περιοχή του έργου δεν εμπίπτει σε ΣΧΟΟΑΠ» ή «δεν εντοπίζεται κάποιος κηρυγμένος, οριοθετημένος αρχαιολογικός χώρος ή μνημείο στην άμεση περιοχή του υπό μελέτη οδικού δικτύου» (σ. 276) αποτελούν και την επιτομή της αξιοπιστίας και της εγκυρότητας της μελέτης της «Εταιρείας Λαϊκής Βάσης» της Περιφέρειας και των (λιγοστών) ΟΤΑ της Κρήτης. 
Και προφανώς μετά από όλα αυτά το ερώτημα αναδύεται αυθόρμητα: Ποιοι ελέγχουν την πληρότητα και την ποιότητα τέτοιων στην κυριολεξία εξαιρετικά σημαντικών μελετών; Εξαντλεί η επιβλέπουσα υπηρεσία της αντιπεριφέρειας Λασιθίου όλο της το ενδιαφέρον της ή τα αφήνουμε όλα στον αυτόματο; Καλές είναι οι φωτογραφίες, τα χαμόγελα, οι δημόσιες σχέσεις  και οι προβολές πολιτικής επιβίωσης, αλλά το να κάνουμε ουσιαστική δουλειά στις υπηρεσίες που εποπτεύουμε σαν πολιτικοί προϊστάμενοι είναι το πρώτιστο. Αλλά το θέμα της ποιότητας των μελετών είναι δομικό και ουσιώδες που τον κύριο λόγο τον έχει το ΤΕΕ/ΤΑΚ που συνήθως,-καιπερισσότερο εσχάτως-, πάσχει από βαριά αφωνία.
Οι ΜΠΕ μέχρι σήμερα, -έτσι έχει συνηθίσει το Κράτος- αντί να αποτελούν ένα ζωντανό εργαλείο περιβαλλοντικού ελέγχου, συχνά μετατρέπονται σε ένα είδος διοικητικού τελετουργικού. Πρέπει να γίνουν, να υποβληθούν, να ελεγχθούν, και να εγκριθούν περιβαλλοντικοί όροι.
Και μετά αρχίζει η πραγματική ζωή. Το εργοτάξιο θα ανοίξει. Ο δρόμοςθα (επανα)χαραχτεί. Τα μηχανήματα θα (ξανα)μπούν. Τα χωματουργικά θα ξεκινήσουν,  οι αερόσφυρες θα κτυπάνε ασύστολα και τα φορτηγά θα πηγαινοέρχονται. Οι αποθέσεις θα γίνονται εκεί όπου συνήθως «βολεύει». Τα ρέματα θα αποκτήσουν μυστηριωδώς νέα γεωμετρία. Η (όποια) βλάστηση θα αντιμετωπιστεί ως εμπόδιο. Οι περιβαλλοντικοί όροι θαμετατραπούν σε υποσημειώσεις και η ΜΠΕ, αφού επιτελέσει τον διοικητικό της ρόλο, θα (ξανα)επιστρέψει στο ράφι της Περιφέρειας.Εκεί όπου, άλλωστε, βρίσκεται η φυσική της θέση.Δίπλα στις προηγούμενες ΜΠΕ.
Σε ένα ράφι γεμάτο επιστημονική αλήθεια, διοικητική σοβαρότητα και, ενίοτε,  καφέ αρκούδες.Γι' αυτό και η καφέ αρκούδα στη ΜΠΕ του 1996 δεν ήταν απλώς ένα αστείο λάθος. Ήτανένα σύμβολο, που μας ακολουθεί και μας στοιχειώνει.

(*) Ο κ. Κωστής Ε. Μαυρικάκης είναι Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ.