Η βία στο σχολείο και η κοινωνία στον καθρέφτη

Ο τραγικός θάνατος της εκπαιδευτικού Σοφίας Χρηστίδου επανέφερε στο προσκήνιο ένα ζήτημα που η ελληνική κοινωνία συχνά αποφεύγει να αντιμετωπίσει με νηφαλιότητα. Αφορά τη σχέση ανάμεσα στις κοινωνικές συνθήκες που διαμορφώνουν τη βία και την ατομική ευθύνη εκείνων που την ασκούν. Το γεγονός προκάλεσε συγκίνηση, οργή και έντονη δημόσια συζήτηση. Όπως συμβαίνει συχνά σε τέτοιες περιπτώσεις, ο διάλογος κινήθηκε γρήγορα προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις, από τη μία πλευρά προς την καταγγελία της κοινωνίας που γεννά την επιθετικότητα, από την άλλη προς την αυστηρή επίκληση της ατομικής ευθύνης των μαθητών και των οικογενειών τους. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη από αυτό το απλουστευτικό δίπολο.

Το σχολείο δεν είναι ένας κλειστός, απομονωμένος χώρος. Είναι ένας κοινωνικός μικρόκοσμος. Οι μαθητές δεν φέρνουν στην τάξη μόνο τις σχολικές τους τσάντες, φέρνουν μαζί τους και τον κόσμο μέσα στον οποίο μεγαλώνουν, τις εντάσεις της οικογένειας, τις αντιφάσεις της δημόσιας ζωής, τη γλώσσα των μέσων ενημέρωσης και των κοινωνικών δικτύων, τις μορφές βίας που κυκλοφορούν στον δημόσιο λόγο. Σε μια κοινωνία όπου η επιθετικότητα συχνά νομιμοποιείται ως δυναμισμός, όπου η δημόσια αντιπαράθεση γίνεται όλο και πιο τοξική και όπου η περιφρόνηση του άλλου προβάλλεται ως ένδειξη ισχύος, δεν είναι παράδοξο ότι αυτές οι στάσεις μεταφέρονται και στο σχολείο. Οι έφηβοι δεν ζουν σε κενό αέρος, απορροφούν και αναπαράγουν τα πρότυπα που συναντούν γύρω τους.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το άτομο παύει να είναι υπεύθυνο για τις πράξεις του. Η κοινωνική ερμηνεία ενός φαινομένου δεν ισοδυναμεί με ηθική αθώωση. Η σύγχρονη φιλοσοφία έχει επισημάνει επανειλημμένως ότι το ανθρώπινο υποκείμενο συγκροτείται μέσα σε ένα πλέγμα σχέσεων, κανόνων και λόγων που προϋπάρχουν του ίδιου. Ωστόσο η διαπίστωση αυτή δεν αναιρεί την ευθύνη του να λογοδοτήσει για τον εαυτό του. Όπως υπογραμμίζει η Judith Butler, το γεγονός ότι διαμορφωνόμαστε μέσα σε κοινωνικές συνθήκες δεν μας απαλλάσσει από την υποχρέωση να αναλάβουμε τις συνέπειες των πράξεών μας. Αντίθετα, η ηθική αρχίζει ακριβώς εκεί όπου το υποκείμενο καλείται να απαντήσει για τον τρόπο με τον οποίο ενεργεί μέσα σε αυτές τις συνθήκες.

Το σχολείο κινείται ακριβώς ανάμεσα στην κατανόηση και την ευθύνη. Από τη μία πλευρά οφείλει να αναγνωρίζει τις κοινωνικές και ψυχολογικές συνθήκες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά των μαθητών. Από την άλλη δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς όρια, κανόνες και συνέπειες. Η εκπαίδευση δεν είναι μόνο μετάδοση γνώσεων, είναι και διαδικασία κοινωνικοποίησης. Στην τάξη οι νέοι άνθρωποι μαθαίνουν όχι μόνο να σκέφτονται, αλλά και να συνυπάρχουν, να σέβονται τον άλλον, να αναγνωρίζουν ότι η ελευθερία τους συναντά τα δικαιώματα των υπολοίπων. Όταν αυτή η διάσταση ατονεί, το σχολείο παύει να είναι χώρος παιδείας και μετατρέπεται σε χώρο σύγκρουσης.

Ταυτόχρονα δεν μπορεί να αγνοηθεί ότι οι εκπαιδευτικοί συχνά καλούνται να διαχειριστούν αυτές τις καταστάσεις χωρίς ουσιαστική θεσμική υποστήριξη. Μεγάλα τμήματα, ελλείψεις σε ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς, συνεχείς διοικητικές αλλαγές και αυξημένες απαιτήσεις δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο ο δάσκαλος καλείται να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως παιδαγωγός, διαμεσολαβητής συγκρούσεων και διαχειριστής κρίσεων. Όταν το σχολείο αφήνεται μόνο του να αντιμετωπίσει κοινωνικά προβλήματα που υπερβαίνουν τις δυνατότητές του, η ένταση μεταφέρεται αναπόφευκτα στην καθημερινή σχολική ζωή.

Η τραγική απώλεια της Σοφίας Χρηστίδου δεν πρέπει να γίνει αφορμή για εύκολες ερμηνείες ή για έναν ακόμη γύρο αλληλοκατηγοριών. Αντίθετα μπορεί να λειτουργήσει ως υπενθύμιση ότι η εκπαίδευση αποτελεί έναν από τους βασικούς χώρους όπου η κοινωνία δοκιμάζει τις αξίες της. Εκεί συναντώνται οι αντιφάσεις της δημόσιας ζωής, οι προσδοκίες των οικογενειών, οι πολιτικές επιλογές της πολιτείας και οι προσωπικές ευθύνες των ατόμων.
Η αναζήτηση λύσεων προϋποθέτει πριν από οτιδήποτε άλλο μια ουσιαστική και ειλικρινή διερεύνηση του προβλήματος. Η βία στο σχολείο δεν είναι ούτε απλώς προϊόν κοινωνικών συνθηκών ούτε αποκλειστικά ζήτημα ατομικής ανευθυνότητας. Είναι ένα σύνθετο φαινόμενο που διαμορφώνεται εκεί όπου το κοινωνικό περιβάλλον συναντά τις προσωπικές επιλογές. Γι’ αυτό και η αντιμετώπισή του απαιτεί τόσο κοινωνικές παρεμβάσεις όσο και σαφή παιδαγωγικά όρια.

Η τραγική απώλεια της Σοφίας Χρηστίδου δεν μπορεί να μείνει άλλη μια συγκινησιακή στιγμή που θα ξεχαστεί μέσα στον επόμενο κύκλο ειδήσεων. Αν πράγματι θέλουμε να μιλήσουμε σοβαρά για το σχολείο, τότε πρέπει να παραδεχτούμε κάτι που συχνά αποφεύγουμε. Το σχολείο δεν μπορεί να λειτουργεί ούτε ως αποθήκη κοινωνικών προβλημάτων ούτε ως χώρος όπου όλα επιτρέπονται στο όνομα μιας παρεξηγημένης ανεκτικότητας. Χρειάζεται μια νέα συμφωνία ευθύνης ανάμεσα στην κοινωνία, την πολιτεία και τους ίδιους τους μαθητές.

Αυτό σημαίνει πρώτα απ’ όλα πραγματική στήριξη των εκπαιδευτικών, με μικρότερα τμήματα, μόνιμη παρουσία ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών και ουσιαστική παιδαγωγική επιμόρφωση για τη διαχείριση δύσκολων καταστάσεων μέσα στην τάξη. Σημαίνει όμως και κάτι ακόμη που συχνά αποφεύγεται να ειπωθεί, ότι το σχολείο χρειάζεται σαφείς κανόνες και συνέπειες όταν αυτοί παραβιάζονται. Η παιδεία δεν είναι μόνο κατανόηση, είναι και όρια. Χωρίς αυτά, η έννοια της ευθύνης χάνεται και μαζί της χάνεται και το κύρος του ίδιου του σχολείου.

Ταυτόχρονα η κοινωνία οφείλει να αναρωτηθεί τι ακριβώς μεταδίδει στους νέους ανθρώπους. Δεν μπορεί να καταγγέλλει τη βία στο σχολείο και ταυτόχρονα να την ανέχεται, να την επιβραβεύει ή να την εξωραΐζει στον δημόσιο λόγο, στην πολιτική αντιπαράθεση, στα μέσα ενημέρωσης και στη δημοφιλή κουλτούρα. Το σχολείο δεν μπορεί να διδάσκει τον σεβασμό όταν ο κόσμος έξω από αυτό λειτουργεί συχνά με τη λογική της περιφρόνησης και της επιβολής.
Ίσως η πιο δύσκολη αλήθεια είναι ότι καμία μεταρρύθμιση δεν θα πετύχει αν δεν αποκατασταθεί η έννοια της ευθύνης σε όλα τα επίπεδα. Ευθύνη της πολιτείας που χαράσσει την εκπαιδευτική πολιτική. Ευθύνη της κοινωνίας που διαμορφώνει τα πρότυπα των νέων. Ευθύνη των γονέων που οφείλουν να συνεργάζονται με το σχολείο. Και, τελικά, ευθύνη των ίδιων των μαθητών που καλούνται να μάθουν ότι η ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς σεβασμό προς τον άλλον.

Αν δεν τολμήσουμε να πούμε αυτά τα πράγματα καθαρά, τότε θα συνεχίσουμε να θρηνούμε περιστατικά και να επαναλαμβάνουμε τις ίδιες συζητήσεις κάθε φορά που η βία θα επιστρέφει στην τάξη. Και τότε το πρόβλημα δεν θα είναι μόνο το σχολείο. Θα είναι η ίδια η κοινωνία που αδυνατεί να υπερασπιστεί τις αξίες πάνω στις οποίες υποτίθεται ότι στηρίζεται.