Το παράλογο του πολέμου

Του Γιάννη Γ. Τσερεβελάκη

Κάθε επιθετικός πόλεμος είναι πόλεμος παράλογος. Και εξηγούμαι: ο άνθρωπος, ως ένα από τα ζώντα όντα στη γη, έχει τα ένστικτα, δηλαδή τις «έμφυτες, βιολογικά καθορισμένες παρορμήσεις, που οδηγούν τους ζωντανούς οργανισμούς σε συγκεκριμένες, σταθερές συμπεριφορές, απαραίτητες για την επιβίωση και την αναπαραγωγή», όπως διαβάζουμε στο διαδίκτυο. Τα ένστικτα υπαγορεύουν στον άνθρωπο αυτόματες αντιδράσεις σε ερεθίσματα του περιβάλλοντος, που τον κάνουν να δρα αυτόματα και χωρίς σκέψη, δηλαδή ασυνείδητα, αφού, κατά τον Φρόιντ, τα ένστικτα περιέχονται στο  «αυτό» (id), δηλαδή στην περιοχή του ασυνειδήτου. Ένας επιθετικός πόλεμος, όσο κι αν έχει μια λογικοφανή αιτία, δεν παύει να υποκύπτει στη δύναμη του ασυνειδήτου, αφού εκλύει και απελευθερώνει όλα τα ενστικτώδη, δηλαδή ζωώδη, ορμέμφυτα του ανθρώπου, που συνδέονται με την αρπαγή, τον θάνατο και τις καταστροφές, χωρίς συμπόνια και έλεος για τους «κακούς άλλους».

Ωστόσο, ο άνθρωπος δεν έχει μόνο ένστικτα ούτε και λειτουργεί μόνο υπό τον έλεγχο των ενστίκτων, δηλαδή των ασυνειδήτων δυνάμεων και ροπών. Έχει και λόγο, ενδιάθετο και έναρθρο (προφορικό και γραπτό), είναι ον κοινωνικό και διαμορφώνει κανόνες δικαίου και ηθικής, με τους οποίους προσπαθεί να ελέγξει τα ένστικτα, δημιουργώντας κοινωνίες και πολιτισμό. Με τον ενδιάθετο λόγο, δηλαδή την σκέψη και τη νόηση, μπορεί να κρίνει και λαμβάνει αποφάσεις, ενώ με τον έναρθρο μπορεί να διαλέγεται με τους άλλους και να λύνει τα προβλήματά του με ειρηνικό τρόπο. Ο διάλογος είναι το κατεξοχήν όργανο που έχει στη διάθεσή του ο πολιτισμένος άνθρωπος, για να μπορεί να συμβιώνει αρμονικά με τους συνανθρώπους του. Αντίθετα, ο άνθρωπος που εγκρίνει τη βία ως λύση των προβλημάτων, το μόνο που κατορθώνει είναι να βυθίζει τους συνανθρώπους του στο βάλτο του θανάτου, της καταστροφής και του ανείπωτου πόνου, ενώ ο ίδιος αποκτηνώνεται όλο και περισσότερο, επειδή ελέγχεται από τα ένστικτα και οι μόνες «αξίες» που διέπουν τη ζωή του είναι αυτές της ισχύος των όπλων και του χρήματος. Ο άνθρωπος, το «φύσει πολιτικόν ζώον» του Αριστοτέλη, λειτουργεί τότε ως  «άπολις και ανέστιος», πράγμα που σημαίνει καταστροφή της κοινωνικής του φύσης, οπότε παύει να είναι αληθινός άνθρωπος. Εξάλλου, όπως λέει και πάλι ο Αριστοτέλης, «ὁ λόγος ἐπὶ τῷ δηλοῦν ἐστι τὸ συμφέρον καὶ βλαβερόν, ὥστε καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον‧ τοῦτο γὰρ πρὸς τὰ ἄλλα ζῶα τοῖς ἀνθρώποις ἴδιον, τὸ μόνον ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καὶ τῶν ἄλλων αἴσθησιν ἔχειν» (Πολιτικά, 1253a). Δηλαδή: Ο λόγος υπάρχει για να φανερώνει αυτό που συμφέρει και αυτό που βλάπτει, επομένως και το δίκαιο και το άδικο‧ διότι αυτό είναι το ξεχωριστό χαρακτηριστικό του ανθρώπου σε σχέση με τα άλλα ζώα, ότι δηλαδή ο άνθρωπος είναι ο μοναδικός ζωντανός οργανισμός που έχει την αίσθηση του καλού και του κακού και του δικαίου και του άδικου και των υπολοίπων».

Βεβαίως, η λογική δεν αρκεί για να λάβει κανείς σωστές αποφάσεις, επειδή πάντοτε τα ένστικτα ελλοχεύουν, λειτουργώντας ανασχετικά για τον ορθό λόγο. Καμιά λογική δεν μπορεί να λειτουργήσει με γνώμονα το πραγματικό συμφέρον, καμιά λογική δεν μπορεί να περιορίσει τη βία, αν αυτή δεν λαμβάνει υπόψιν το ήθος και δεν περιορίζεται από ηθικούς κανόνες, κανόνες που υπαγορεύονται από υψηλές αξίες και βαθύ ανθρωπισμό. Η αρχαία Ελλάδα, με τους φιλοσόφους και διανοητές της, διδάσκει ότι, όταν η γνώση χωριστεί από το ήθος της αρετής, γίνεται πανουργία και παύει να είναι σοφία. Αυτό σημαίνει ότι και σήμερα χρειαζόμαστε σοφούς ανθρώπους, δηλαδή ανθρώπους που συνδυάζουν τη γνώση με την αρετή. Στη συνέχεια, ο Χριστιανισμός, με το κήρυγμα της αγάπης και της συγχώρησης, οδήγησε τα πράγματα ακόμη πιο πέρα κι έδωσε το μήνυμα του σεβασμού απέναντι στον άνθρωπο και το περιβάλλον. Οι Πατέρες της Εκκλησίας μίλησαν για την ανάγκη θεραπείας και κάθαρσης του νοός. Γράφει ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «καθαρθῆναι δεῖ πρῶτον, εἶτα καθᾶραι‧ σοφισθῆναι καὶ εἶτα σοφίσαι‧ γενέσθαι φῶς καὶ φωτίσαι». Δηλαδή: πρέπει να καθαριστείς πρώτα κι έπειτα να καθαρίσεις άλλους, να γίνεις σοφός κι έπειτα να κάμεις άλλους σοφούς, να γίνεις φως και τότε να φωτίσεις άλλους. Ο λόγος-νους, βέβαια, δεν καθαρίζεται από μόνος του, αλλά μόνο όταν σημείο αναφοράς του έχει τον ένσαρκο Λόγο.

Αλλά και στα νεότερα χρόνια πολλοί λογοτέχνες και άνθρωποι της σκέψης και της τέχνης αγωνίστηκαν και αγωνίζονται να περάσουν αυτό το μήνυμα του σεβασμού και της αγάπης στον κόσμο, υψώνοντας τη φωνή τους απέναντι  στον παραλογισμό του πολέμου και της βίας και διδάσκοντας ότι δεν φτάνει η λογική και η γνώση, για να αποτραπεί η βία και ο πόλεμος. Οι στρατιωτικοί του Ναζισμού και μορφωμένοι ήταν και τη μουσική αγαπούσαν, αλλά αυτό δεν τους εμπόδισε να γίνουν εγκληματίες πολέμου.

Έκανα αυτή την κάπως μακρά εισαγωγή, για να τη συσχετίσω με τους δυο μεγάλους επιθετικούς πολέμους που λαμβάνουν χώρα στις μέρες μας. Επιμένω στο «επιθετικούς», επειδή οι αμυντικοί πόλεμοι γίνονται με σκοπό όχι την αρπαγή και την καταστροφή, αλλά την υπεράσπιση της πατρίδας, της ελευθερίας, της ιδιοπροσωπίας, του πολιτισμού   και της ίδιας της ύπαρξης ενός έθνους κι ενός λαού (αμυντικούς πολέμους έκανε για παράδειγμα το Βυζάντιο). Αναφέρομαι στον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας και των ΗΠΑ κατά του Ιράν. Δυο υπερδυνάμεις επιτίθενται και δυο μικρότερα κράτη αμύνονται με όσες δυνάμεις έχουν. Όπως σε όλους τους πολέμους, έτσι και σ’  αυτούς πρέπει, χρησιμοποιώντας την ορολογία του Θουκυδίδη, να διακρίνουμε «τὰς ἐς τὸ φανερὸν λεγομένας αἰτίας» από την «ἀληθεστάτην πρόφασιν», δηλαδή τις δικαιολογίες που λέγονται φανερά για την έναρξη ενός πολέμου από την αληθινή αιτία, που προφανώς δεν λέγεται. Δικαιολογίες υπάρχουν πολλές, για να κηρυχθεί ένας πόλεμος, ενώ η αληθινή αιτία είναι μία κι αυτή είναι η αύξηση της δύναμης των ισχυρών με την αρπαγή και τη λεηλασία των οικονομικών πόρων των αδυνάτων. Οι δικαιολογίες άλλο δεν κάνουν παρά να εκλογικεύουν και να παρουσιάζουν με λογικοφανή τρόπο την τάχα αναγκαιότητα του επιθετικού πολέμου. Στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι φανερό ότι τόσο η Ουκρανία όσο και το Ιράν είναι χώρες με μεγάλο πλούτο, στον οποίο στοχεύουν οι υπερδυνάμεις.

Στους δύο αυτούς πολέμους ο παραλογισμός είναι ολοφάνερος. Δύναμη, ισχύς, επιβολή, καταστροφές, θάνατος και στο βάθος το πετρέλαιο, οι πλουτοπαραγωγικές πηγές, ο ζωτικός χώρος. Οι αντίπαλοι, με ευθύνη των ισχυρών, βυθίζονται στον παραλογισμό, τα ένστικτα του θανάτου κυριαρχούν, νέοι άνθρωποι χάνονται στα πεδία των μαχών, άμαχοι όλων των ηλικιών θυσιάζονται στον Μολώχ του πολέμου. Οι αξίες της ζωής, της ελευθερίας, της αυτοδιάθεσης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων περιφρονούνται στο όνομα του χρήματος και της ισχύος. Οι άνθρωποι αποκτηνώνονται, ο σεβασμός της ζωής εκλείπει, τα πρόσωπα γίνονται ψυχροί αριθμοί και αντικείμενο της στατιστικής.

  Και ο μεν μονοκράτορας της Ρωσίας από την αρχή διακήρυξε με ψυχρό τρόπο τα επιθετικά σχέδιά του, ο δε Πρόεδρος των ΗΠΑ, με τις αλλοπρόσαλλες δηλώσεις του, αποκάλυψε έτι περισσότερο το παράλογο του πολέμου. Μεγαλομανία, ναρκισσισμός, αλλεπάλληλα ψεύδη, φαντασιώσεις δύναμης χωρίς όρια, αποθέωση εαυτού, όλα χρησιμοποιούνται με στόχο το χρήμα, την αυτοπροβολή, την προβολή της ισχύος. Η περίπτωσή του είναι μοναδική: ένας πρόεδρος με άγνοια κινδύνου, αφιλοσόφητος και ανιστόρητος, είναι έτοιμος να βυθίσει όλο τον κόσμο στην οικονομική καταστροφή, ακόμη και την ίδια τη χώρα του. Αποτέλεσμα είναι το αμυνόμενο Ιράν να γίνεται συμπαθές, παρόλο που η πλειονότητα δεν συμπαθεί το σκληρό και συχνά απάνθρωπο (για τους δυτικούς τουλάχιστον) καθεστώς του.

Θα αντιλέξει κανείς ότι όλα αυτά είναι μέσα στο παιχνίδι του πολέμου. Ωστόσο, αν δεχθούμε τη λογική του επιθετικού πολέμου, τότε η ανθρωπότητα θα βυθίζεται διαρκώς στη δίνη των πολέμων, χωρίς ελπίδα λύτρωσης. Εξάλλου, όλες οι διεθνείς οργανώσεις, όπως ο ΟΗΕ, έχουν δημιουργηθεί ακριβώς για να αποτρέπουν τον επιθετικό πόλεμο, αναγνωρίζοντας τις καταστροφικές του συνέπειες τόσο για τα κράτη όσο και για τους λαούς και τα άτομα. Ο κόσμος πρέπει να επιστρέψει στη λογική του σεβασμού των πανανθρώπινων αξιών, αυτών που έχουν διακηρυχθεί από τον ΟΗΕ. Αλλιώς θα συμβεί αυτό που είχε  πει ο Άγγλος φιλόσοφος Τόμας Χομπς, ο οποίος χαρακτήρισε τον άνθρωπο λύκο για τον συνάνθρωπό του (homo homini lupus est). Κι αν συμβαίνει αυτό, τότε το μέλλον δεν μπορεί να είναι αισιόδοξο. Ο άνθρωπος φέρει μέσα του την εικόνα του Θεού και ως τέτοιος είναι στην ουσία του καλός. Αρκεί να το ανακαλύψει, για να συμβεί αυτό που είπε ο αρχαίος ποιητής Μένανδρος: «Ὡς χαρίεν ἔστ’ ἄνθρωπος, ἄν ἄνθρωπος ᾖ».  Δηλαδή: Πόσο ευχάριστος, ευγενής και ηθικός είναι ο άνθρωπος, όταν έχει ανθρωπιά!