Μια θέση δίπλα στον Καβάφη

Στην έκτη γυμνασίου (στο εξατάξιο γυμνάσιο) η φιλόλογος που μας δίδασκε Νέα Ελληνικά ήταν φαν (όπως θα λέγαμε σήμερα) του Διονυσίου Σολωμού. Επί ένα εξάμηνο μας δίδασκε «Ελεύθερους Πολιορκημένους». Πρέπει να ήταν και φαν της Άννας Συνοδινού, της μεγάλης τραγωδού, γιατί έπαιρνε το ύφος της όταν διάβαζε τους στίχους του εθνικού μας ποιητή. Ήταν της Σχολής του Εθνικού (θεάτρου) και διάβαζε με στόμφο. Το ύφος της μας τρομοκρατούσε.

Δεν θυμάμαι σε ποια τάξη το ανθολόγιο των Νέων Ελληνικών είχε δυο ποιήματα του Καβάφη. Τις «Θερμοπύλες» και την «Ιθάκη». Θυμάμαι όμως τον φιλόλογο που μας έκανε την ανάλυση. Θυμάμαι ακόμα ότι αγόρασα μετά από αυτό από τον Καραβία δερματόδετα τα δημοσιευμένα ποιήματα του Καβάφη. Μετά από χρόνια εκδόθηκαν και τα άλλα που δεν περιλαμβάνονταν στην επίσημη συλλογή με επιμέλεια του Γιώργου Σαββίδη.

Ήταν η εποχή που ο σπουδαίος γεωμέτρης Γιάννης Ιωαννίδης, του Πολυτεχνείου, μας προέτρεπε μετά τα μεσάνυχτα να διαβάζουμε ποίηση κι εμείς χασκογελούσαμε.

Κάποια χρονιά αργότερα ένας «ανήσυχος» φίλος καταστηματάρχης μου ζήτησε να του γράψω μια πρωτότυπη πρωτοχρονιάτικη ευχή για την κάρτα που θα έστελνε στους πελάτες του. Πως μου κατέβηκε και του πρότεινα «Σαν βγεις στον πηγεμό για την Ιθάκη να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος σου, γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις» αντί «χρόνια πολλά, καλή χρονιά». «Τι είναι αυτό;» μου είπε. Του εξήγησα. Το υιοθέτησε και το έστειλε ως ευχητήρια κάρτα για να εισπράξει πολλά συγχαρητήρια χωρίς όμως να αποκαλύψει τον δημιουργό της.

Η επόμενη «συνάντησή» μου με τον Καβάφη ήταν στην Αλεξάνδρεια. Σε ένα περιβάλλον που τόσα χρόνια μετά τον Μεγαλέξανδρο και τους Πτολεμαίους θυμίζει ακόμα Ελλάδα. Η νέα βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, ο αδριάντας του Μεγαλέξανδρου και το σπίτι του Καβάφη στην κακόφημη συνοικία. Η καρέκλα του, το γραφείο του, η κρεβατοκάμαρά του …

Κατόπιν ήταν το βιβλίο διηγημάτων του Μένη Κομανταρέα «Το σόου είναι των Ελλήνων». Σε ένα από τα διηγήματα της συλλογής περιγράφει την παραμονή του Καβάφη στην Αθήνα. Στο σπίτι της οδού Φιλελλήνων όπου ο ποιητής καλεσμένος του ιδιοκτήτη τον Οκτώβριο του 1932 άκουσε τον σπουδαίο συνθέτη Δημήτρη Μητρόπουλο να παίζει στο πιάνο και να τραγουδά ο ίδιος 14 ερωτικά ποιήματά του.

Η πρώτη παρουσίαση είχε γίνει τον Ιούνιο του 1927 και είχε προκαλέσει σάλο στην Αθήνα με το καινοτόμο πνεύμα τους σε ό,τι αφορά τη μουσική και το «τολμηρό» ποιητικό περιεχόμενό τους. «Οι κριτικοί έκαναν λόγο για δείγματα ‘αισθητικής ψυχοπάθειας’ που μαρτυρούν ‘την κατιούσαν εξέλιξιν του συνθέτου των’ και, σε άλλη περίπτωση, για ‘ένα από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα “ανήθικης μουσικής”, βασισμένο σε ‘άρρυθμα πεζολογήματα της ακατονόμαστης  ποιήσεως του Καβάφη» (ΤΟ ΒΗΜΑ, 23-02-2010).

Ο Κουμανταρέας μεταφέρει το κλίμα στο διήγημά του «… Θα μας ξυπνήσει από το λήθαργο ευθύς αμέσως το χειροκρότημα της οικοδέσποινας:“Δημητράκη, μπράβο!”. Κι ακολουθούν καθυστερημένα, νωθρά στην αρχή, ζωηρότερα έπειτα, τα χειροκροτήματα των άλλων. Ίσως και να ξεχάστηκαν, όπως πολλές φορές οι άνθρωποι ξεχνιούνται λίγο πριν ή λίγο αφότου τους πάρει ο ύπνος. Κι αν υποθέσουμε ότι δεν τους άρεσε αυτή η μουσική, που τόνισε τόσο ατονικά τον στίχο, όμως ένα είναι βέβαιο: νιώθουν κι αυτοί, όπως κι εμείς, υποταγμένοι. (…) Αυτός ο γαλανομάτης [ο Μητρόπουλος] μόνο με υπνωτιστή μπορεί να συγκριθεί. Κι ακόμα, αισθάνονται πως πρέπει να τιμήσουν και τους δύο: ποιητή και συνθέτη».

Σήμερα ή ποίηση του Καβάφη έχει αναγνωριστεί ως η σημαντικότερη μετά τον Σαίξπηρ παγκοσμίως. 

Ο ίδιος έγραψε για την επίσκεψή του στην Αθήνα πως «Επήγα στας Αθήνας –ωσάν να επήγαινα σε μία Μέκκα– αποφασισμένος να μ' αρέσει, κι εκράτησα τον λόγο μου».

Η Αθήνα και η Ελλάδα του το χρωστούσε και ήρθε το πλήρωμα του χρόνου. Πριν από λίγες μέρες, 29 Απριλίου, επέτειο της γέννησης και του θανάτου του, έγιναν τα αποκαλυπτήρια ενός γλυπτού του ποιητή της «Ιθάκης» και των «Θερμοπυλών» σε ένα από τα ωραιότερα σημεία της Αθήνας: στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου.

Ένα γλυπτό του Τηνιακού γλύπτη και Καθηγητή Πραξιτέλη Τζανουλίνου προσφορά του ιδρύματος Ωνάση, μπροστά από την ομώνυμη βιβλιοθήκη του Ιδρύματος.

Εντυπωσιακής ζωντάνιας το γλυπτό τον αναπαριστά να κάθεται σε ένα παγκάκι, γέρνοντας ελαφρά στο πλάι, κρατώντας το χαρακτηριστικό καπέλο του στο χέρι – στάση εμπνευσμένη από φωτογραφία του αρχείου Καβάφη, ζωντανεύει, συμβολικά, τη μορφή και κυρίως το πνεύμα του. Είναι φιλοτεχνημένο έτσι ώστε να εντάσσεται απολύτως φυσικά και αρμονικά στο συγκεκριμένο σημείο που στήθηκε και να αποτελεί ζωντανό κομμάτι της. Να «συνομιλεί» με τον κόσμο που περνά από εκεί καθημερινά και έχει την ευκαιρία να καθίσει στο παγκάκι, δίπλα στον Καβάφη. 

Στην τελετή των αποκαλυπτηρίων, από την οποία απουσίαζε εκκωφαντικά ο Δουξ των Αθηνών, ο πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση μεταξύ άλλων ανέφερε ότι «Για το Ίδρυμα Ωνάση όλα είναι πολιτισμός – και σίγουρα ο πολιτισμός δεν περιορίζεται στους θεσμικούς χώρους. Αντιθέτως, αποτελεί μέρος της καθημερινής ζωής στον δρόμο, στον αστικό ιστό, στον χώρο των κοινών εμπειριών. Με το πνεύμα αυτό παραδίδουμε στην ήδη αναπλασμένη Διονυσίου Αρεοπαγίτου το γλυπτό έργο του Πραξιτέλη Τζανουλίνου που απεικονίζει τον Κ. Π. Καβάφη. Θυμίζοντας τον πολιτισμό της καθημερινότητας και εντάσσοντας την ποίηση στις καθημερινές διαδρομές μας».

Αν περάσετε από την Αθήνα κάντε μια βόλτα από την Διονυσίου Αρεοπαγίτου, καθίστε δίπλα στον μεγάλο Αλεξανδρινό και αποθανατίστε τη σκηνή, θα το θυμάστε για πάντα. Αν κατόπιν ανατρέξετε και στην ποίησή του καλό δικό σας.