Γιατί νιώθουμε ενοχές όταν ξεκουραζόμαστε

Μήπως δυσκολεύεστε να καθίσετε ήσυχοι χωρίς να απαντάτε σε μηνύματα, χωρίς να δουλεύετε, χωρίς να οργανώνετε την επόμενη υποχρέωση; Μήπως ακόμη και η ξεκούραση σάς δημιουργεί άγχος; Πολλοί άνθρωποι σήμερα νιώθουν ότι πρέπει διαρκώς να είναι χρήσιμοι, παραγωγικοί και διαθέσιμοι. Σαν η αξία τους να μετριέται με το πόσα προλαβαίνουν μέσα στη μέρα. Και έτσι, ακόμη και λίγες ώρες ξεκούρασης τούς δημιουργούν ενοχές.

Για να μην παρεξηγηθούμε, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν την πολυτέλεια να κάνουν «παύσεις». Χωρίς δουλειά δεν πληρώνονται λογαριασμοί, τα δάνεια, τα φροντιστήρια. Δε συνεχίζεται εύκολα η ζωή. Ίσως όμως κάτι δεν πάει καλά όταν νιώθουμε ενοχές επειδή έχουμε εξαντληθεί.

«Να μην πράττεις τίποτα ώστε να γίνουν όλα»

Στο «Εγκώμιο της απραξίας» του Φρανσουά Ζυλιέν, σε μετάφραση Θάνου Σαμαρτζή, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, περιγράφεται μια διαφορετική αντίληψη για την αποτελεσματικότητα και τη δράση. Στη Δύση έχουμε μάθει να θαυμάζουμε την πράξη, την ένταση, την προσπάθεια και τον άνθρωπο που παλεύει διαρκώς να επιβληθεί στα πράγματα, γράφει ο Ζυλιέν, ένας από τους σημαντικότερους σινολόγους της εποχής μας.

Στην κινεζική παράδοση όμως, η αποτελεσματικότητα δεν συνδέεται απαραίτητα με τη συνεχή δράση. Η έννοια της «απραξίας» δεν σημαίνει παθητικότητα ή αδιαφορία, όπως συχνά πιστεύουμε, αλλά μια διαφορετική σχέση με τον χρόνο, τη ροή και τη ζωή. «Να μην πράττεις τίποτα ώστε να γίνουν όλα», γράφει χαρακτηριστικά.

Δεν χρειάζεται πάντα να πιέζουμε ασφυκτικά τη ζωή για να υπάρξει αποτέλεσμα. Ίσως γιατί, όσο περισσότερο προσπαθούμε να ελέγξουμε τα πάντα, τόσο περισσότερο μεγαλώνει μέσα μας η αίσθηση όσων δεν προλάβαμε, όσων δεν κάναμε, όσων δεν πετύχαμε.

Η εποχή της συνεχούς παραγωγικότητας

Για τους ανθρώπους που βιοπορίζονται, η καθημερινότητα συχνά μοιάζει με έναν ατελείωτο αγώνα δρόμου. Δουλειά, παιδιά, λογαριασμοί, μετακινήσεις, υποχρεώσεις, τηλέφωνα, μηνύματα. Ακόμη και ο ελεύθερος χρόνος συχνά γεμίζει με την πίεση ότι πρέπει να είναι «αξιοποιημένος».

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί άνθρωποι νιώθουν ενοχές όταν περνούν μια μέρα χωρίς πρόγραμμα ή χωρίς να έχουν κάνει κάτι «παραγωγικό». Όμως αυτή η συνεχής πίεση έχει κόστος. Η εξουθένωση δεν έρχεται ξαφνικά. Χτίζεται σιγά σιγά μέσα από την αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς κάτι να κάνουμε.

Η ξεκούραση δεν είναι τεμπελιά

Πολλοί άνθρωποι αντιμετωπίζουν ακόμη την ξεκούραση σαν πολυτέλεια ή σαν ένδειξη αδυναμίας. Όμως η ξεκούραση είναι βασική ανάγκη του σώματος και του εγκεφάλου. Όπως ένα κινητό δεν μπορεί να λειτουργήσει με άδεια μπαταρία, έτσι δεν μπορεί να λειτουργήσει διαρκώς ούτε ο άνθρωπος. Η ξεκούραση δεν σημαίνει απαραίτητα αδράνεια. Μπορεί να είναι ένας περίπατος χωρίς κινητό, μια συζήτηση με φίλους, ένα βιβλίο, ένα… τίποτα. Και πολλές φορές, ακριβώς τότε επιστρέφει η δημιουργικότητα, η καθαρή σκέψη και η ενέργεια.

Τι σημαίνει πραγματικά «παραγωγικός»

Ίσως χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει παραγωγικότητα. Να μη τη συνδέουμε μόνο με τη δουλειά, τα χρήματα ή την επιτυχία αλλά και με πράγματα που γεμίζουν συναισθηματικά έναν άνθρωπο. Η φροντίδα των σχέσεων, η άσκηση, η τέχνη, η επαφή με τη φύση, ο ύπνος, δεν είναι χαμένος χρόνος. Αντιθέτως, φαίνεται ότι προστατεύουν την ψυχική υγεία και βοηθούν τελικά και την ίδια την απόδοση.

Έρευνες δείχνουν ότι η εξουθένωση, η κοινωνική απομόνωση και τα καταθλιπτικά συμπτώματα συνδέονται με χαμηλότερη παραγωγικότητα και δυσκολία στη συγκέντρωση. Δηλαδή, όταν ο άνθρωπος αδειάζει εντελώς, εξαντλείται, και σταματάει να αποδίδει.

Οι ενοχές δεν είναι πάντα «δικές μας»

Κάθε φορά που νιώθουμε ενοχές επειδή ξεκουραζόμαστε, ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε από πού έρχεται πραγματικά αυτό το συναίσθημα. Γιατί μια κοινωνία συνδέει την αξία του ανθρώπου σύμφωνα με ότι παράγει;

Κάποιες φορές λοιπόν, το πιο δύσκολο πράγμα δεν είναι να δουλέψουμε περισσότερο. Είναι να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να σταματήσει.