Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος στην Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης

Της Γεωργίας Τσατσάνη

Φέτος συμπληρώνονται δέκα χρόνια, όταν στην Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης έγινε επιτυχώς η Πανορθόδοξη Σύνοδος, με τη συμμετοχή 350 αντιπροσώπων από τις Ορθόδοξες Εκκλησίες στις 16-25 Ιουνίου 2016. Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος Κρήτης είναι το ιστορικό γεγονός της χριστιανοσύνης για τον 21ο αιώνα έως σήμερα, καθώς συνεχίζει τη συνοδική παράδοση αιώνων, που παρά την ατόνηση, επιτέλους επανέρχεται δυναμικά. Η εκκλησιαστική ιστορία καταγράφει τη νέα σύνοδο ως αναγκαία για την καίρια παρέμβαση της Ορθοδοξίας σε νεότερα ζητήματα, όπως η μετανάστευση, το αυτοκέφαλο, το εκκλησιαστικό ημερολόγιο, ο γάμος, η νηστεία και η κοινή δέσμευση για την ειρήνη και τη δικαιοσύνη στον πλανήτη, χωρίς μισαλλοδοξίες ή διακρίσεις. Στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο Κρήτης υπογράφηκαν συνολικά τα εξής κείμενα: η Εγκύκλιος, το Μήνυμα και οι έξι αποφάσεις της συνόδου για την αποστολή της Εκκλησίας στο σύγχρονο κόσμο, το μυστήριο του γάμου, την Ορθόδοξη Διασπορά, την εκκλησιαστική αυτονομία, τις σχέσεις της Ορθόδοξη Εκκλησίας με τον χριστιανικό κόσμο και τη σπουδαιότητα της νηστείας σήμερα.

Image

Η αποστολή της Ορθοδόξου Εκκλησίας

Το ιερό κείμενο με τίτλο «Η αποστολή της ορθοδόξου Εκκλησίας εις τον σύγχρονον κόσμον» είναι μία από τις αποφάσεις που υπογράφηκαν στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο Κρήτης (2016). Πρόκειται για ένα δεκασέλιδο κείμενο, όπου σε έξι επιμέρους παραγράφους, εύστοχα αναλύεται η σύγχρονη θέση της Ορθοδοξίας έναντι της ανθρωπότητας με έμφαση στην τελευταία αναλυτική παράγραφο στην προσφυγική κρίση, στην οικονομική κρίση, τις εμπόλεμες συγκρούσεις, την μάστιγα της κατανάλωσης, την οικολογική καταστροφή, την αλαζονεία στην επιστήμη και την κρίση στην πνευματικότητα. Η ορθόδοξη σύναξη καταγράφει τις πολλαπλές κρίσεις για τη σύγχρονη πραγματικότητα και μέσα σε ένα παγιοποιημένο παγκόσμιο γίγνεσθαι δίνει προτάσεις και σταθερές θέσεις.          

Σύμφωνα με την εισαγωγή στο κείμενο της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου, η Εκκλησία δεν αδιαφορεί για τα ανθρώπινα ζητήματα, αλλά έχει ως ιερή αποστολή την ειρήνη, την καταλλαγή και την αγάπη προς το συνάνθρωπο, με ταπεινοφροσύνη και κυρίως σεβασμό. Ο άνθρωπος ως κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού ενσαρκώνει το θείο Λόγο, επομένως οι ορθόδοξοι ως «Θεού συνεργοί» σύμφωνα με τον απόστολο Παύλο, πάντοτε είμαστε σε συνεργασία και κοινωνική διακονία για την αξία του ανθρωπίνου προσώπου (Α΄). Ως ύψιστο θείο δώρο, η ελευθερία και η ευθύνη παραμένουν ατόφιες, καθώς σε διαφορετική περίπτωση το ανθρώπινο πρόσωπο αποδυναμώνεται, όταν η ελευθερία μετατρέπεται σε ασυδοσία (Β΄). Αναμφίβολα, η ειρήνη και η δικαιοσύνη ευαγγελίζονται το θείο πρόσωπο ως υποχρέωση της Ορθόδοξης Εκκλησίας και εμείς οι άνθρωποι γινόμαστε οι φορείς της συναλληλίας αποτάσσοντας την αμαρτία (Γ΄). Γιατί η Ορθοδοξία αποκηρύσσει κάθε πόλεμο και κάθε εθνική σύρραξη ή εθνοκάθαρση με τις επαχθείς συνέπειες που όλες φέρουν, ενώ παράλληλα καταπολεμεί το φανατισμό και τους εκπατρισμούς (Δ΄). Ανέκαθεν η χριστιανοσύνη εναντιώνεται στη μισαλλοδοξία και η Ορθόδοξος Εκκλησία απέναντι σε διακρίσεις χρώματος, θρησκείας, φυλής, φύλου, εθνικότητας ή γλώσσας είναι επικριτική και σήμερα άλλωστε η εκκλησιαστική παράδοση μετατρέπει το δημόσιο χώρο σε χριστιανική διδασκαλία (Ε΄). Καταληκτικά, οι άγιοι πατέρες επισημαίνουν την ιερή αποστολή της Ορθοδοξίας, προς τούτο η τελευταία παράγραφος είναι πιο εκτενής, γιατί εμπλέκει τις κοινωνικές συνθήκες σε όλη την οικουμένη (ΣΤ΄).                    

Πιο αναλυτικά, η έκτη παράγραφος, έχοντας τον τίτλο για την αποστολή της Ορθοδόξου Εκκλησίας ως μαρτυρία αγάπης εν διακονία, συνολικά αποτελείται από δεκαπέντε εδάφια. Σε κοινωνικό επίπεδο, η Ορθοδοξία δυνάμει συνεργάζεται με όλους τους φορείς εμπράκτως για την αρωγή των υπερηλίκων, των προσφύγων, των θυμάτων βίας και όσων χρήζουν φροντίδας ή άμεσης κοινωνικής προστασίας (§1). Στη συνέχεια οι άγιοι πατέρες υπογραμμίζουν τις υποπεριπτώσεις για όλο τον πλανήτη με τις εχθροπραξίες να δημιουργούν προσφυγικές ροές για λόγους εθνικούς, θρησκευτικούς ή/και κοινωνικούς (§2). Η Ορθοδοξία ουδέποτε αδιαφορεί, αλλά μεριμνά για την οικονομική αδυναμία της ανθρωπότητας, σύμφωνα με τις επιταγές των ιερών πατέρων, όπως ο Απόστολος Παύλος και ο Μέγας Βασίλειος (§3).

Αναμφίλεκτα, η οικονομική ψαλίδα έχει διευρυνθεί με την κερδοσκοπία ν’ ευνοεί την ανάπτυξη της φτώχειας, με την παράλληλη συγκέντρωση υπερκέρδους από τους ολίγους, και γι’ αυτό η διεθνής οικονομία χρειάζεται δικαιοσύνη και συναλληλία ώστε να γίνει βιώσιμη (§4). Προς τούτο, μέσα σε μία παγκοσμιοποιημένη οικονομία σε ύφεση, ο ρόλος της Ορθοδοξίας είναι καίριος για την έμπρακτη καθημερινή εξασφάλιση της πνευματικής τροφής (§5). Η Ορθοδοξία προωθεί την ειρήνη και την αλληλεγγύη, μαζί με τη συνεργασία των εθνών παγκοσμίως (§6).    

Ανάμεσα σε άλλους κινδύνους, η Ορθοδοξία ανησυχεί για την αυξανόμενη καταναλωτική μανία, εντός της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας, που οδηγεί αναμφίβολα και με γεωμετρική πρόοδο στην αποπνευματικοποίηση της καθημερινής ζωής και στην ανερμάτιστη πορεία του βίου (§7). Η χειραγώγηση των ανθρώπων είναι μαζική σε παγκόσμια κλίμακα και η προπαγάνδα τελείται με δίαυλο τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και τη φιλελεύθερη ιδεολογία. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η Εκκλησία προστατεύει με το να προειδοποιεί (§8).  Ο ρόλος της Εκκλησίας σήμερα δεν είναι μόνο ενημερωτικός, αλλά ανοίγεται στην κοινωνία με την εκκοσμίκευση του μηνύματος της προς όλους και όλες (§9). Η άλογη κατανάλωση εξαντλεί τους φυσικούς πόρους στον πλανήτη και επιφέρει μια οικολογική ανισορροπία, αυτή η οικολογική κρίση, όπως και η κλιματική αλλαγή, σήμερα προοιωνίζουν ένα δύσκολο κληροδότημα στις επερχόμενες γενεές  (§10).     

Αναλογικά, η επιστήμη αν και είναι το θείο δώρο προς τον άνθρωπο, πάντοτε μας υποστηρίζει, αρκεί η έρευνα να μην παραβιάζει τους κανόνες της ηθικής τάξης – η Εκκλησία επομένως θέτει τα όρια της επιστημονικής έρευνας ως προς τη βιοηθική (§11). Ο άνθρωπος είναι κατ’ εικόνα του Θεού και οι βιοεπιστήμες, όπως και η βιοτεχνολογία, λαμβάνουν υπόψη τους το θείο Λόγο (§12).   

Η πνευματική κρίση μαστίζει την κουλτούρα της καθημερινότητας και η Ορθοδοξία αποτελεί τη γεφύρωση του ηθικού χάσματος με την παράδοση και την αγιοσύνη (§13). Συνεπώς, η ποιμαντική επιμόρφωση της νέας γενιάς ορθοδόξων κρίνεται αναγκαία όσο πολύτιμη, καθώς οι νέοι άνθρωποι χρειάζονται σωστά θεμέλια και τη θεία καθοδήγηση (§14). Στο σύγχρονο κόσμο, ο χριστιανικός Λόγος είναι λύτρωση και δρόμος για την επίτευξη στην ειρήνη, τη δικαιοσύνη, την ελευθερία και την αλληλεγγύη – ο Χριστός είναι Αγάπη και αιώνια ζωή (§15).   

Ορθοδοξία και Μετανάστευση

Η τελευταία έκτη ενότητα της ιερής απόφασης «Η αποστολή της ορθοδόξου Εκκλησίας εις τον σύγχρονον κόσμον» στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο Κρήτης εγκιβωτίζει μια συνολική επισκόπηση για τη συζήτηση των ανοιχτών θεμάτων σήμερα παγκοσμίως. Οι προβληματικές που τίθενται στην ατζέντα της εκκλησίας είναι κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές προεκτάσεις του σύγχρονου κόσμου. Οι πολίτες ανά την υφήλιο αντιμετωπίζουν προκλήσεις υψηλού ρίσκου και χωρίς βέβαιη έκβαση. Η αναζωπύρωση στη Μέση Ανατολή αυξάνει τις προσφυγικές ροές προς τη Δύση και η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται ν’ αντιμετωπίσει ζητήματα υποδοχής, διαχείρισης και απορρόφησης των εκπατρισμένων ανθρώπων στα ευρωπαϊκά κράτη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ωστόσο αδυνατεί να διαχειριστεί με επιτυχία τους εκπατρισμένους πληθυσμούς που έρχονται από μουσουλμανικές περιοχές σε πόλεμο και η μη-λύση είναι μία: η επαναπροώθηση.

Η Κρήτη για παράδειγμα στο σταυροδρόμι των τριών ηπείρων υποδέχεται καθημερινά εκατοντάδες πρόσφυγες από την Ασία και την Αφρική. Η Ελλάδα εξάλλου είναι η πρώτη χώρα στην Ευρώπη που δέχεται πρόσφυγες από την εμπόλεμη ζώνη της Ανατολής. Η Μεγαλόνησος όμως αποτελεί τη ναυαρχίδα του ελληνικού τουρισμού με εκατομμύρια επισκέπτες κάθε καλοκαίρι, στο βόρειο τμήμα κυρίως, με αποτέλεσμα οι προσφυγικές ροές να στοιβάζονται στην ενδοχώρα και νότια σε στρατόπεδα εγκαταλειμμένα από χρόνια ή να φυγαδεύονται στην ηπειρωτική χώρα, ώστε να μην πληγεί ο υπερτουρισμός από τη Δύση. Η Κρήτη είναι κορεσμένη τόσο από τον χρόνιο υπερτουρισμό, όσο από την έλλειψη υποδομών για την προστασία εκπατρισμένων ανθρώπων.

Σε οικονομικό επίπεδο, η Ελλάδα δεν είναι μία πλούσια χώρα, μάλλον το αντίθετο, επομένως η πολιτική ψαλίδα στο θέμα των προσφύγων κλείνει υπέρ της μετακίνησης σε έτερες χώρες της Ευρώπης. Η αντίθεση ανάμεσα σε πλούσια και φτωχά κράτη, όπως ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς ανθρώπους, μεγεθύνει το οικονομικό και το πολιτικό χάσμα στη Δύση, γι’ αυτό η ορθόδοξη παρέμβαση για τη βιωσιμότητα σε διεθνές πλαίσιο χρήζει περαιτέρω προσοχής. Η πρόσφατη σύνοδος στην Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης έθεσε τις νέες βάσεις για τη συνεργασία των λαών και των εθνών, ακολουθώντας τις νέες επιταγές στην κοινωνία.  Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η δημιουργία διεθνών ενώσεων για την ειρήνη και τη συνεργασία, όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (1945) και η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (1957), που μετεξελίχθηκε στη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση (1992), όλες οι κινήσεις στρατηγικής έγιναν σε επίπεδο πολιτικής συνένωσης μέσα από την οικονομική συσπείρωση, τουλάχιστον στην Ευρώπη.

Συμπεράσματα

Στον 21ο αιώνα, όταν οι νέες προκλήσεις από τα αυξανόμενα μέτωπα στην Ανατολή (Ιράν, Ισραήλ, Συρία, Αφγανιστάν) γιγαντώνουν την αβεβαιότητα, πλέον είναι η Ορθοδοξία που καλείται να αναλάβει την πρωτοβουλία στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Όταν όλοι οι άλλοι μάλλον έχουν αποτύχει στην ειρηνική διαδρομή των εθνών, ο ρόλος της Εκκλησίας επιστρέφει στις απαρχές, ήτοι στη θρησκευτική καθοδήγηση και στην πολιτική δράση, εντός των ορίων και των περιθωρίων της θρησκευτικής συνείδησης. Οι άνθρωποι εύκολα γινόμαστε θιασώτες του φαντασμαγορικού και γι’ αυτό η σύγχρονη Εκκλησία μας δείχνει το δρόμο.       

Με πλούσια παραδείγματα από τη βιβλιογραφία των αγίων πατέρων της Ορθοδοξίας, η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος επικυρώνει τα λεγόμενα αιώνων σε θέματα κατανάλωσης, οικολογίας και ιδεολογίας της επιστήμης. Ο άνθρωπος έγινε ένα άθυρμα των εμπόρων της παγκοσμιοποίησης, consumo ergo sum, όπου όταν δεν φοράς ή δεν έχεις το καινούριο, τότε απλώς δεν υπάρχεις. Η Εκκλησία δημιουργεί εκείνα τα πνευματικά ερείσματα, που χρειάζεται ο σύγχρονος άνθρωπος, ώστε ν’ αντισταθεί στις Ερινύες του καταναλωτισμού και του εφήμερου στις εκφάνσεις του κοινωνικού βίου.     

Μέσα σε ένα περιβάλλον, όπου επίσης καταναλώνει και καταναλώνεται, ο άνθρωπος αντιμετωπίζει τις σύγχρονες προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής και της υπερθέρμανσης στον πλανήτη. Με τα ακραία φαινόμενα πλημμυρών να ταλανίζουν και την ξαφνική εναλλαγή εποχών να επηρεάζει την τροφική αλυσίδα και την επάρκεια σε πρωτογενείς τροφές, η Εκκλησία επανέρχεται στο ζήτημα για την καταπολέμηση της πείνας. Στο σημείο αυτό, ίσως η πιο επιτυχημένη δράση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών που τρέχει παγκοσμίως να είναι το World Food Programme (WFP) ήδη από το 1961. Το World Food Programme βραβεύτηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 2020 γιατί προσφέρει ουσιαστική αρωγή σε χειμαζόμενα έθνη και κράτη σε όλη την υφήλιο. Συνεπώς, η Ορθόδοξη Εκκλησία μπορεί να συνδράμει την υπάρχουσα επιτυχημένη προσπάθεια, με παράλληλη οικονομική τόνωση της δράσης.

Στον τομέα της επιστήμης, τα τεχνολογικά άλματα έφεραν λύσεις και δυστυχώς νέα αδιέξοδα. Με την τεχνητή γονιμοποίηση για παράδειγμα επιλύονται ζητήματα γονιμότητας των υπογόνιμων ζευγαριών, όμως η αυτονόμηση της μεθόδου γεννά ερωτήματα βιοηθικής και συγγένειας. Ομοίως, η βιοτεχνολογία επιλύει ζητήματα γενετικής μηχανικής, όπως η εξάλειψη μελλοντικών ασθενειών, ταυτόχρονα όμως αναφύονται ερωτήματα ως προς τα όρια της ιατρικής και των ανθρώπων στη φύση.    

Μετά το Διαφωτισμό, η νεωτερικότητα έφερε το διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας στη Δύση. Ο διαχωρισμός σταδιακά οδήγησε στην αποδυνάμωση του ιερού Λόγου στην κοινωνία που πλέον καθίσταται σημαντικός, όσο επίκαιρος. Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος που έγινε στην Κρήτη ενισχύει την οικουμενική συνοδική συνείδηση μέσα στην πολύπλευρη ανθρωπιστική κρίση του αιώνα μας.