ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Πολιτιστική συνταγογράφηση: ένα νέο κεφάλαιο για τη δημόσια υγεία
Πολύ σύντομα θα συνταγογραφούνται, μέσω ΗΔΙΚΑ, πολιτιστικές δράσεις ως συμπληρωματική προσέγγιση για την ενίσχυση της ψυχικής υγείας
Το Διεθνές Συνέδριο Πολιτιστικής Συνταγογράφησης (Art on Prescription), που διοργανώθηκε 13 έως 15 Μαρτίου 2026 στο κτήριο του Ακροπόλ Παλάς, στην Αθήνα, από το υπουργείο Πολιτισμού, με την επιστημονική υποστήριξη του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας «Κ. Στεφανής» (ΕΠΙΨΥ), έδωσε πολλές σημαντικές ειδήσεις. Το γεγονός ότι για πρώτη φορά το Ακροπόλ Παλάς επί της οδού Πατησίων, αρκετά χρόνια μετά την εντυπωσιακή ανακαίνισή του, μπήκε σε «τροχιά» λειτουργίας, ήταν μία από αυτές. Η πιο σημαντική, όμως, ήταν άλλη: Το συνολικό πιλοτικό πρόγραμμα Πολιτιστικής Συνταγογράφησης, που υλοποιείται από το υπουργείο Πολιτισμού και χρηματοδοτείται από πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ολοκληρώθηκε. Όπως όλα δείχνουν, πολύ σύντομα, και σε συνεργασία με τα υπουργεία Υγείας και Ψηφιακής Διακυβέρνησης, θα συνταγογραφούνται, μέσω ΗΔΙΚΑ, πολιτιστικές δράσεις ως συμπληρωματική προσέγγιση για την ενίσχυση της ψυχικής υγείας.
Όμως η αναγνώριση του θεραπευτικού ρόλου της τέχνης σε ψυχικές παθήσεις μέσω νόμου (δείτε ΦΕΚ 1288/Β/10-3-2026 για την Κοινή Υπουργική Απόφαση 99517/2026) για πρώτη φορά στην Ελλάδα, δεν έγινε από τη μια στιγμή στην άλλη. Η πραγματοποίηση πολλαπλών δράσεων, η συμμετοχή δεκάδων ελληνικών πολιτιστικών φορέων, η διεξαγωγή αμέτρητων συναντήσεων μεταξύ ειδικών υγείας και πολιτισμού με ωφελούμενους, ανθρώπους δηλαδή που λαμβάνουν υπηρεσίες ψυχικής υγείας, αλλά κυρίως η υλοποίηση της μεγαλύτερης διεθνώς έρευνας όσον αφορά την αποτύπωση της επίδρασης των τεχνών στην ψυχική Υγεία συμπολιτών μας που πάσχουν από θέματα ψυχικής Υγείας, πήραν τέσσερα χρόνια για να αποδώσουν το θετικό αυτό αποτέλεσμα.
Το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνομίλησε με τους πλέον ειδικούς, τον καθηγητή Νίκο Στεφανή, επικεφαλής του ελληνικού ερευνητικού προγράμματος για την Πολιτιστική Συνταγογράφηση, διευθυντή της Α’ Ψυχιατρικής Κλινικής του ΕΚΠΑ και αναπληρωτή διευθυντή του ΕΠΙΨΥ και την κεντρική ομιλήτρια του Συνεδρίου Daisy Fancourt (Ντέιζι Φανκούρτ), καθηγήτρια Ψυχοβιολογίας και Επιδημιολογίας του University College London, διευθύντρια του Συνεργαζόμενου Κέντρου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τις Τέχνες και την Υγεία, μία από τις σημαντικότερες διεθνώς ερευνήτριες στον τομέα της διασύνδεσης της τέχνης με την ψυχική υγεία.
Ν. Στεφανής: Ήταν εντυπωσιακή η ανταπόκριση των ωφελουμένων
Ο καθηγητής Νίκος Στεφανής δεν κρύβει τον ενθουσιασμό του τόσο για το αποτέλεσμα του ερευνητικού προγράμματος του οποίου ηγήθηκε, όσο και για την ανταπόκριση των συμμετεχόντων στο Συνέδριο στο οποίο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά η έρευνα.
«Ήταν εντυπωσιακή η ανταπόκριση του προγράμματος από ωφελούμενους που ήρθαν στο Συνέδριο. Άτομα με συνήθεις ή και με βαριές ψυχικές διαταραχές, μας έδωσαν μια ενθουσιώδη αίσθηση για το πώς ανταποκρίθηκαν στις δράσεις. Ακούσαμε συγκλονιστικές φράσεις, όπως ότι ήρθαν σέρνοντας μια διάγνωση και έφυγαν ως δημιουργοί, ανακαλύπτοντας πράγματα για την ταυτότητά τους. Ή ότι αδημονούσαν να έρθει η μέρα της εβδομαδιαίας δράσης στην οποία συμμετείχαν, αλλάζοντας π.χ. δύο λεωφορεία για να πάνε με λαχτάρα στον χώρο όπου τους περίμενε η ομάδα. Εξίσου εντυπωσιακή ήταν και η ανατροφοδότηση που είχαμε από τους φορείς πολιτισμού, οι οποίοι -άλλο ένα πλεονέκτημα του προγράμματος- για πρώτη φορά σε αυτό το επίπεδο συνεργασίας, επικοινώνησαν με επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Δύο χώροι, δηλαδή, συναντήθηκαν για πρώτη φορά μαζί. Αλλά και τα σχόλια των συναδέλφων μας από το εξωτερικό ήταν χωρίς υπερβολή διθυραμβικά γι’ αυτή την τεράστια προσπάθεια. Υπάρχει ένα αναμφισβήτητο κοινωνικό και βαθιά ανθρώπινο στοιχείο σ' αυτές τις δύο RCT, τις τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες έρευνες που διεξήγαμε», τόνισε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Ν. Στεφανής, ο οποίος αναφέρθηκε και στο «αποτύπωμα» που αφήνει το ελληνικό ερευνητικό πρόγραμμα, το οποίο συνέβαλε, μαζί με όλους τους φορείς Πολιτισμού και ωφελούμενους που συμμετείχαν πιλοτικά στις δυο φάσεις του έργου της Πολιτιστικής Συνταγογράφησης, στην υιοθέτηση ενός μέτρου που προάγει τη δημόσια υγεία.
«Η δυνατότητα επίσημης αποδοχής, σε κρατικό επίπεδο, ενός υποστηρικτικού συστήματος για ανθρώπους με θέματα ψυχικής υγείας, ανοίγει ένα κεφάλαιο στη δημόσια υγεία του τόπου. Γιατί, δεν νομίζω ότι θα περιοριστεί σε συνανθρώπους μας που έχουν ένα θέμα ψυχικής υγείας. Θέλω να πιστεύω πως θα επεκταθεί και σε άλλες ειδικότητες, στους καρδιολογικούς ή στους ογκολογικούς ασθενείς, για παράδειγμα. Δηλαδή, ως προοπτική βλέπω την επέκταση ενός τέτοιου προγράμματος γενικότερα, που είναι όφελος για τη δημόσια υγεία, με την προϋπόθεση βέβαια ότι θα υποστηριχτεί, όπως έντονα υποστηρίχτηκε από το ΥΠΠΟ, αλλά και δια στόματος και δια της άμεσης υπογραφής του υπουργού Υγείας Άδωνη Γεωργιάδη. Ο οποίος, όπως τόνισε στην ομιλία του στο Συνέδριο, ξεχώρισε το συγκεκριμένο έργο ως το πλέον επιδραστικό, από όλα όσα έχουν υλοποιήσει μαζί με την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη», επισήμανε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Ν. Στεφανής.
Στην έρευνα για την επίδραση των τεχνών στην ψυχική υγεία ανθρώπων με διαπιστωμένο πρόβλημα, που εκπόνησε η επιστημονική ομάδα του καθηγητή, συμμετείχαν συνολικά 1.026 ωφελούμενοι. Η υλοποίηση του έργου βασίστηκε στη συνεργασία 105 κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας του ΕΣΥ με 21 πολιτιστικούς φορείς, οι οποίοι προσέφεραν 41 διαφορετικές πολιτιστικές ενότητες. Κατά τη διάρκεια της τρίμηνης έκθεσης σε διάφορες μορφές τέχνης, όπως το θέατρο, η μουσική και τα εικαστικά, διεξήχθησαν δύο μεγάλες τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες σε δείγμα 925 ατόμων.
«Τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες είναι οι μελέτες κατά τις οποίες ο πληθυσμός που θα λάβει μια μορφή υποστήριξης -στην προκειμένη περίπτωση η έκθεση στις τέχνες- τυχαιοποιείται. Η τυχαιοποίηση είναι μία από τις μεγάλες ανακαλύψεις της επιστήμης. Δηλαδή, στη δική μας περίπτωση που θέλαμε να εξετάσουμε τι επίδραση έχει μια καλλιτεχνική δράση -θετική, αρνητική, ουδέτερη- σε έναν πληθυσμό, τυχαιοποιήσαμε τον υπό εξέταση πληθυσμό χωρίζοντάς τον σε δυο ισάριθμα μέρη. Οι μισοί, με την υποστήριξη επαγγελματιών ψυχικής υγείας και καλλιτεχνών που ήταν παρόντες σε όλη τη διάρκεια των δράσεων στα κέντρα πολιτισμού, εκτέθηκαν σε καλλιτεχνικές δράσεις (όπως μουσικά, θεατρικά, κινηματογραφικά εργαστήρια, εικαστικές, φωτογραφικές δράσεις, ιστορικές αφηγήσεις σε μουσεία -για να αναφέρω κάποιες μόνο από αυτές) και οι άλλοι μισοί μπήκαν σε λίστα αναμονής. Όλοι φυσικά συνέχιζαν τη θεραπεία τους -κι εδώ θέλω να κάνω σαφές ότι οι δράσεις αυτές έχουν πάντα μια υποστηρικτική μορφή, δεν αντικαθιστούν καμία επίσημη ιατρική θεραπεία», διευκρινίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο καθηγητής.
Στη συνέχεια οι δυο ομάδες παράλληλα συμπλήρωναν τα ερωτηματολόγια που τους δίνονταν σε τακτά χρονικά διαστήματα, μέσα στο χρονικό διάστημα των δράσεων τέχνης, που στη συγκεκριμένη περίπτωση ήταν ένα τρίμηνο. «Αυτός είναι ένας τρόπος για να αφαιρέσεις πολλούς συγχυτικούς παράγοντες, που μπορεί να υπάρχουν μεταξύ των δύο ομάδων. Μετά το τέλος του τριμήνου, όσοι ήταν στην αναμονή, θα συμμετείχαν στις δράσεις πολιτισμού. Κι αυτό γίνεται κυρίως για ηθικούς λόγους, γιατί δεν αποκλείεις ανθρώπους από μια δράση η οποία, από ό,τι διαφαίνεται, έχει μια θετική επίδραση στην υγεία», εξηγεί ο Ν. Στεφανής, που συνεχίζει ως προς το αποτέλεσμα της έρευνας.
«Ο πιο ισχυρός παράγοντας σε αυτή την ανάλυση των πληθυσμών είναι τι έγινε στο τρίμηνο μεταξύ αυτών που συμμετείχαν και εκείνων που ήταν στην αναμονή -αν υπήρχαν και ποιες διαφορές μεταξύ των δυο αυτών ομάδων. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν διεθνώς αναγνωρισμένα ερωτηματολόγια σχετικά με τη διάθεσή τους, το επίπεδο άγχους τους και τη γενικότερη ευεξία τους, οι τρεις βασικοί δείκτες δηλαδή που μετρήσαμε. Και αυτό που φάνηκε περίτρανα και στις δύο πιλοτικές έρευνες ήταν ότι οι ωφελούμενοι που εκτέθηκαν στις δράσεις είχαν στο τέλος του τριμήνου σαφώς χαμηλότερη καταθλιπτική διάθεση, λιγότερο άγχος και πολύ καλύτερη ψυχική ευεξία από ό,τι οι τυχαιοποιημένοι ασθενείς στη λίστα αναμονής», κατέληξε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο καθηγητής.
Ντέιζι Φανκούρτ: Η ελληνική έρευνα είναι η μεγαλύτερη RCT έρευνα στην ψυχική υγεία
Γιατί και με ποιον τρόπο οι τέχνες επηρεάζουν την υγεία μας; Ήταν η πρώτη ερώτηση που απευθύναμε στην Αγγλίδα ερευνήτρια Ντέιζι Φανκούρτ, στην προσπάθειά μας να κατανοήσουμε περισσότερο τους ειδικούς όρους γύρω από τους λόγους που τέχνες, όπως η μουσική και το θέατρο, ευεργετούν.
«Η ενασχόληση με τις τέχνες περιλαμβάνει πολλά ‘συστατικά’ που είναι ωφέλιμα για την υγεία: γνωστική διέγερση, αισθητηριακή εμπλοκή, αισθητική, δημιουργικότητα, φαντασία, μερικές φορές και σωματική δραστηριότητα και κοινωνική αλληλεπίδραση. Αυτά τα ‘συστατικά’ ενεργοποιούν ποικίλες ψυχολογικές, γνωστικές, φυσιολογικές, κοινωνικές και συμπεριφορικές ‘οδούς’ που οδηγούν σε αλλαγές στα αποτελέσματα της ψυχικής και σωματικής υγείας.
Για ορισμένα αποτελέσματα, όπως από αυτά που αφορούν την ψυχική υγεία, μελέτες υποδεικνύουν ότι ένα ευρύ φάσμα καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων μπορεί να είναι ωφέλιμες, ενώ για άλλα αποτελέσματα μπορεί να απαιτούνται συγκεκριμένα ‘συστατικά’ (όπως η σωματική δραστηριότητα σε παρεμβάσεις χορού για την υποστήριξη των αποτελεσμάτων κινητικότητας)», απαντά στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Daisy Fancourt, που με τις έρευνές της ως επιδημιολόγος εστιάζει ιδιαίτερα στην πρόληψη. Πώς, δηλαδή, η Τέχνη μπορεί να λειτουργήσει προληπτικά στη διατήρηση της υγείας ενός ανθρώπου;
«Μπορούμε να φανταστούμε την ενασχόληση με τις τέχνες ως ένα φάσμα από δραστηριότητες που είτε επιλέγουμε για αναψυχή στην καθημερινή μας ζωή είτε ανήκουν σε προγράμματα δημόσιας υγείας κατά τα οποία οι επαγγελματίες υγείας παραπέμπουν τους ασθενείς σε πιο στοχευμένες ομάδες τεχνών είτε αποτελούν δημιουργικές θεραπείες που παρέχονται σε πιο κλινικό πλαίσιο. Ως επιδημιολόγος, στην έρευνά μου εστιάζω στην πρόληψη, χρησιμοποιώντας πληθυσμιακές προοπτικές μελέτες. Έχουμε, λοιπόν, διαπιστώσει ότι τα άτομα που ασχολούνται τακτικά με τις τέχνες είναι, με την πάροδο του χρόνου, πιο ευτυχισμένα και ικανοποιημένα από τη ζωή, ενώ παρουσιάζουν μειωμένο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης, χρόνιου πόνου, σωματικής έκπτωσης λόγω γήρανσης, καλύτερη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας και χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας. Μέσω μοριακών μελετών, εμείς (και άλλοι) ερευνούμε σε βάθος τις βιολογικές διαδρομές που ευθύνονται γι’ αυτές τις επιδράσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν μειωμένη νευροενδοκρινική απόκριση στο στρες, περιορισμένη συστηματική φλεγμονή, αλλαγές στις διαδικασίες κυτταρικής σηματοδότησης και στη λειτουργική συνδεσιμότητα μεταξύ περιοχών του εγκεφάλου που είναι ευάλωτες στη γήρανση, καθώς και επιβράδυνση της βιολογικής ηλικίας που είναι εμφανής τόσο στους δείκτες φυσιολογικής γήρανσης όσο και στα επιγενετικά ρολόγια», επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η ειδικός που μας ενημερώνει και για τη διεθνή πρακτική όσον αφορά την υιοθέτηση προγραμμάτων συνταγογράφησης που ξεφεύγουν από τα συνηθισμένα.
«Προγράμματα κοινωνικής συνταγογράφησης λειτουργούν πλέον σε περίπου 40 χώρες παγκοσμίως. Αξίζει να σημειωθεί ότι κάθε χώρα έχει υιοθετήσει τη δική της προσέγγιση που ταιριάζει στο πολιτισμικό της πλαίσιο, στις ανάγκες και στο σύστημα υγειονομικής περίθαλψης. Στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουμε ένα εθνικό πρόγραμμα κοινωνικής συνταγογράφησης, στο οποίο οι εργαζόμενοι κοινωνικής συνταγογράφησης (που συνδέουν τους ασθενείς με δραστηριότητες) χρηματοδοτούνται μέσω του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Περίθαλψης, ενώ οι ίδιες οι δραστηριότητες βασίζονται σε χρηματοδότηση από συμβούλια τεχνών, τοπικές αρχές ή φιλανθρωπίες. Στις ΗΠΑ, οι συνταγογραφούμενες τέχνες παρέχονται σε περισσότερους από 20 διαφορετικούς τομείς με ριζικά διαφορετικά μοντέλα -ορισμένα από τα οποία χρηματοδοτούνται από ασφαλιστικές εταιρείες και άλλα από πολιτειακούς προϋπολογισμούς», εξηγεί η συνομιλήτρια του ΑΠΕ-ΜΠΕ, που είναι συν-συγγραφέας και σύμβουλος του 4ετούς ελληνικού ερευνητικού προγράμματος για την Πολιτιστική Συνταγογράφηση.
Πώς αξιολογεί η ίδια τα αποτελέσματα της συγκεκριμένης έρευνας;
«Η ελληνική έρευνα είναι η μεγαλύτερη σε έκταση τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη που έχει ποτέ διεξαχθεί για την επίδραση των τεχνών στην ψυχική υγεία ληπτών υπηρεσιών ψυχικής Υγείας. Είναι επίσης, μία από τις λίγες μελέτες που έχουν συμπεριλάβει άτομα με διαγνώσεις σοβαρών ψυχικών ασθενειών. Και το πιο σημαντικό, παρέχει μια νέα υβριδική προσέγγιση, καθώς εξειδικεύει τα προγράμματα τέχνης που παρέχονται στις προβλεπόμενες συνταγογραφήσεις, δίνοντας στα άτομα τη δυνατότητα να επιλέξουν τις καλλιτεχνικές δραστηριότητες που τα ενδιαφέρουν περισσότερο», σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Ντ. Φανκούρτ, οι έρευνες της οποίας εστιάζουν ιδιαίτερα στα προβλήματα ψυχικής υγείας που δημιουργούν η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά. Μάλιστα, ηγήθηκε της βραβευμένης Κοινωνικής Μελέτης Covid-19 -της μεγαλύτερης μελέτης του Ηνωμένου Βασιλείου σχετικά με τις ψυχολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις της πανδημίας.
Πώς μπορεί κάποιος που είναι κοινωνικά απομονωμένος να ευεργετηθεί από καλλιτεχνικές δράσεις, οι οποίες υλοποιούνται στο πλαίσιο ενός προγράμματος Πολιτιστικής Συνταγογράφησης;
«Οι ομαδικές καλλιτεχνικές δραστηριότητες μπορούν να είναι ιδιαίτερα ωφέλιμες για άτομα που είναι απομονωμένα. Η ενασχόληση με τις τέχνες βοηθάει τους ανθρώπους να αναπτύσσουν ταχύτερα συναισθηματικούς και κοινωνικούς δεσμούς από ό,τι συμβαίνει με άλλες δραστηριότητες, όπως η συζήτηση ή η άσκηση μαζί. Μελέτες υποδηλώνουν ότι αυτό μπορεί να οφείλεται εν μέρει στην απελευθέρωση οξυτοκίνης και ενδορφινών (ενδογενών οπιοειδών) όταν οι άνθρωποι ασχολούνται με τις τέχνες ομαδικά. Τόσο οι πειραματικές όσο και οι επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι η εβδομαδιαία ενασχόληση με τις τέχνες μπορεί να μειώσει σημαντικά τα επίπεδα μοναξιάς και να βελτιώσει τους κοινωνικούς δεσμούς μέσα σε λίγες μόνο εβδομάδες από την ένταξη σε μια ομάδα, καθώς και να μειώσει τον κίνδυνο απομόνωσης των ανθρώπων στο μέλλον», καταλήγει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η καθηγήτρια.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
