Σιδηρόδρομος στην Κρήτη: Κοινωνική αξία, Προσβασιμότητα και Περιβάλλον

Γράφει η Αγγελική Μπαλτατζή* 

Η εθελοντική ομάδα HER-autism συμμετείχε πρόσφατα στην υβριδική δημόσια συζήτηση που οργάνωσε στο Ηράκλειο η Παγκρήτια Ανοικτή Επιτροπή  στις 9 Φεβρουαρίου 2026, με άξονα ένα δυνητικό σιδηροδρομικό δίκτυο στην Κρήτη. 

Είναι κοινός τόπος ότι υπάρχει κορεσμός από την υπερβολική χρήση του «αυτοκινήτου», ενώ από την αναπηρική κοινότητα επισημαίνεται, την ίδια στιγμή,  ότι πολλοί πολίτες με αναπηρίες αποκλείονται, είτε ως οδηγοί είτε ως επιβάτες στα ΜΜΜ, λόγω υψηλού οικονομικού κόστους απόκτησης προσβάσιμου οχήματος  ή μη λειτουργικού σχεδιασμού, αντίστοιχα.

Η συζήτηση για μια σύγχρονη σιδηροδρομική υποδομή στο νησί δεν αφορά μόνο τεχνικά έργα και αναπτυξιακούς σχεδιασμούς. Αφορά πρωτίστως την κοινωνική ενσωμάτωση, τα ίσα δικαιώματα και την ποιότητα της ζωής όλων — των κατοίκων, και των εκατομμυρίων επισκεπτών που υποδέχεται κάθε χρόνο το νησί. Τα ζητήματα αυτά «μπήκαν στο τραπέζι» στη συμμετοχική συνάντηση, όπου αιρετοί εκπρόσωποι,  ειδικοί επιστήμονες και πολίτες αντάλλαξαν απόψεις για το μέλλον των μετακινήσεων στην Κρήτη.

Υπογραμμίζω σε αυτό το σημείο, ότι η ζοφερή μνήμη των Τεμπών υπενθυμίζει πως η ασφάλεια δεν είναι διαπραγματεύσιμη. Συνακόλουθα το άρθρο αυτό, εστιάζει στην προοπτική ενός σιδηροδρόμου σχεδιασμένου από την αρχή, από την πρώτη κιόλας βίδα, σύμφωνα με τα υψηλότερα ευρωπαϊκά πρότυπα ασφάλειας, διαφάνειας και λογοδοσίας.

Image

Γιατί, λοιπόν,  ο σιδηρόδρομος είναι σημαντικός;

1. Κοινωνική πρόσβαση-προσβασιμότητα για όλους

• Ένας εν τη γενέσει σιδηρόδρομος (υβριδικός, «πράσινος», εναλλακτικός… το αφήνουμε στους εξειδικευμένους επιστήμονες) προσφέρει προσβασιμότητα, σταθερότητα, άνεση και προβλεψιμότητα (στοιχείο ιδιαιτέρως σημαντικό στις νευροαποκλίσεις, αλλά και στην πυκνή ατζέντα πολλών επιβατών).
• Διευκολύνει την πρόσβαση σε διαμετακομιστικούς κόμβους – συνδυασμένα κέντρα μεταφορών, εργασία, εκπαίδευση, υγεία, πολιτισμό και κοινωνικές δραστηριότητες σε όλο το νησί, και ειδικότερα για τους ανθρώπους με αναπηρίες, σε συνάρτηση με τις αρχές της «Παγκόσμιας Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία» (CRPD, 2006).
• Ενισχύει την αυτονομία και ανεξαρτησία όλων, αναφορικά με τη μετακίνηση, καίριες προϋποθέσεις ειδικότερα για συνανθρώπους με αναπηρίες, που στοχεύουν στην ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνία.

2. Οικονομική προσιτότητα των επιβατών

• Τα τρένα προσφέρουν χαμηλότερο κόστος μεταφοράς ανά επιβάτη-χλμ σε σύγκριση με ΙΧ, Ε.Δ.Χ. (ταξί) και είναι ανταγωνιστικά σε σχέση με τα  υπεραστικά λεωφορεία, γεγονός που τεκμηριώνεται σε διεθνείς συγκριτικές μελέτες βιωσιμότητας συγκοινωνιών.
• Κοινωνική μέριμνα και προβλέψιμες τιμές εισιτηρίων μπορούν να μειώσουν το οικονομικό βάρος των οικογενειών και των ανάπηρων μελών τους, παράλληλα με τα δικαιώματα τους που υποστηρίζονται ενισχυμένα από τη βαθμιαία υιοθέτηση της ενιαίας ευρωπαϊκής κάρτας αναπηρίας.

3. Περιβαλλοντική βιωσιμότητα

• Τα τρένα εκπέμπουν σημαντικά λιγότερο CO₂ ανά επιβάτη-χλμ σε σύγκριση με τα οδικά μέσα, υποστηρίζοντας τους στόχους της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας (European Green Deal, 2019).
• Η ΕΕ παρέχει κατευθύνσεις και χρηματοδότηση για βιώσιμες και φιλικές προς το περιβάλλον σιδηροδρομικές υποδομές.
• Μειώνεται η εξάρτηση από τα (ακριβά) «παραδοσιακά» ρυπογόνα καύσιμα με τα  πράσινα ή/και υβριδικά τρένα.
• Το σιδηροδρομικό δίκτυο περιορίζει  την ανάγκη για συνεχή επέκταση του οδικού δικτύου και ελαχιστοποιεί, συγκριτικά με το οδικό δίκτυο, τις επεμβάσεις στο φυσικό τοπίο —σημαντικό για τη διατήρηση της φυσικής μορφολογίας του νησιού, όταν, ασφαλώς, υποστηρίζεται από γενικές αρχές σχεδιασμού βιώσιμων μεταφορών και περιβαλλοντικής στρατηγικής.

4. Ιστορική επισκόπηση

Η επιδίωξη για σιδηρόδρομο στην Κρήτη δεν είναι νέα ιδέα. Από τα τέλη του 19ου αιώνα ήδη υπήρχαν προτάσεις για δίκτυο που θα συνέδεε τις κύριες πόλεις και λιμάνια του νησιού, ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας εκσυγχρονισμού και βελτίωσης των συγκοινωνιών. Το ζήτημα απασχόλησε μελέτες και δημόσιες συζητήσεις τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1870 έως και τον Μεσοπόλεμο, με σχέδια και προτάσεις που επανέρχονταν σε διαφορετικές περιόδους, αλλά ποτέ δεν υλοποιήθηκαν.

Τα διαβάζετε στο άρθρο του ιστορικού και ερευνητή Δημήτρη Κυπριωτάκη, εδώ (Academia). Όπως σημειώνει για το μοναδικό σιδηροδρομικό δίκτυο που κατασκευάστηκε την περίοδο του Μεσοπολέμου: «…ήταν ο αποκαλούμενος "βιομηχανικός σιδηρόδρομος", ένα τοπικό δίκτυο ανάμεσα στο λατομείο του Ξηροπόταμου και το λιμάνι του Ηρακλείου, όπου σκοπό είχε τη μεταφορά των υλικών για την κατασκευή του νέου λιμανιού της πόλης» (βλ. φωτ.).

Συμπεράσματα 

Η υπερβολική εξάρτηση από το «αυτοκίνητο» οδηγεί σε κυκλοφοριακό κορεσμό, που επιδεινώνεται ραγδαία με τη μαζική έλευση των τουριστών. Ταυτόχρονα, η συνθήκη αυτή αποκλείει πολλούς πολίτες με αναπηρίες από τη χρήση των οδικών μέσων, υπογραμμίζοντας την επιτακτική ανάγκη για προσβάσιμες και βιώσιμες εναλλακτικές. Ένα σύγχρονο μέσο σταθερής τροχιάς μπορεί να απαντήσει σε αυτό το κενό, συνδυάζοντας την κοινωνική ισότητα / ορατότητα και την προσβασιμότητα με την οικονομική προσιτότητα και την περιβαλλοντική προστασία.

Η διαμόρφωση μιας τέτοιας υποδομής, ακόμα και στο στάδιο της πρότασης,  οφείλει να περιλαμβάνει ουσιαστικά τη συμμετοχή των ίδιων των ανθρώπων με όλες τις αναπηρίες (και εκπροσώπων τους), σύμφωνα με το ευρωπαϊκό πρόταγμα της αναπηρικής κοινότητας: «Τίποτα Χωρίς Εμάς». 

Δεν πρόκειται, δηλαδή, για ένα αποκλειστικά «τεχνικό αίτημα υποδομής», αλλά για ένα βαθύτερο αίτημα ισότητας και πολιτισμού, με σεβασμό στη διαχείριση του χρόνου του πολίτη και με καθημερινή πρακτική αξία. Μια υποδομή που είναι προσιτή (οικονομικά), προσβάσιμη (φυσικά) και αξιοπρεπής (λειτουργικά) για όλους, ως δικαίωμα και όχι ως πολυτέλεια.

Ένας σιδηρόδρομος του 21ου αιώνα στην Κρήτη, εναρμονισμένος με διεθνή και ευρωπαϊκά πρότυπα καθολικού σχεδιασμού και συμπεριληπτικής προσέγγισης για τις ορατές και «αόρατες» αναπηρίες, όπως ο αυτισμός, είναι εργαλείο κοινωνικής, οικονομικής και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας. Η πραγματοποίησή του, με αποφασιστική και στιβαρή πολιτική βούληση κεντρικά, αλλά και ευρωπαϊκά, θα αποτελέσει ουσιαστικό βήμα προς ένα πιο φιλικό μέλλον, ως προς τις γενιές (όλων) των πολιτών και το περιβάλλον. 

*Αγγελική Μπαλτατζή
Κοινωνική ανθρωπολόγος, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, MA in EU Studies, Sussex European Institute – University of Sussex (UK),
Εμπνεύστρια της εθελοντικής ομάδας HER-autism (Ηράκλειο Κρήτης), Μέλος του διεθνούς οργανισμού Autism-Europe (Βρυξέλλες),
Επιμελήτρια στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης – Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών, Μητέρα αυτιστικού μη ομιλούντος κοριτσιού