Αχ. Γραβάνης: «Η έννοια της συνείδησης παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της νευροεπιστήμης»
Πού τελειώνει ο άνθρωπος και πού αρχίζει η μηχανή… Επίκαιροι προβληματισμοί από τον πρώην καθηγητή Ιατρικής του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Όσο η τεχνολογία αναπτύσσεται, τα όρια ανάμεσα σε άνθρωπο και μηχανή γίνονται ολοένα και πιο δυσδιάκριτα.
«Αν τα νευροεμφυτεύματα είναι ικανά να προτείνουν ή να επηρεάζουν τις αποφάσεις μας, η εγκεφαλική αυτονομία μας μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση. Θα πρόκειται πλέον για την ελεύθερη επιλογή μας ή για ένα προϊόν συνεργασίας ανθρώπου–μηχανής;», αναφέρει σε συνέντευξή του στο Cretalive ο Αχιλλέας Γραβάνης, πρώην καθηγητής Ιατρικής Πανεπιστημίου Κρήτης, συνεργαζόμενος ερευνητής, Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας- ΙΤΕ.
Με αφορμή την τέταρτη εκδήλωση της σειράς «Σημείο Επαφής» του ΙΤΕ, έχει τίτλο «Πόσο “δικός μας” είναι ο εγκέφαλος; Νευροτεχνολογία, ελευθερία και όρια» που γίνεται τη Δευτέρα 11 Μαΐου 2026, ώρα 19:00, στο Κέντρο Επιστήμης και Πολιτισμού ΙΤΕ, Αβέρωφ & Ζωγράφου, στο Ηράκλειο, ο κ. Γραβάνης μιλά για την απόφασή του να μη γίνει ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, ένα ίδρυμα που υπηρέτησε επί 38 χρόνια.
Πόσο “δικός μας” είναι ο εγκέφαλος; Νευροτεχνολογία, ελευθερία και όρια
Το κείμενο της συνέντευξης έχει ως εξής:
Ας ξεκινήσουμε από την επικείμενη εκδήλωση του ΙΤΕ με θέμα «Πόσο δικός μας είναι ο εγκέφαλος». Υπάρχει κίνδυνος να χαθούν ελευθερίες και όρια; Έχει ήδη γίνει αυτό;
«Η αλματώδης πρόοδος των Νευροεπιστημών, των νέων βιοϋλικών και της Τεχνητής Νοημοσύνης έχει αποδώσει νέα όπλα στην θεραπευτική του εγκεφαλικού τραύματος καθώς και βλαβών του νευρικού συστήματος. Η ανάπτυξη νευροεμφυτευμάτων και διεπαφών ανθρώπινου εγκεφάλου-μηχανής (brain-computer interface BCI) συναντούν πλέον την κλινική τους χρήση.
Σήμερα, τα περισσότερα νευροεμφυτεύματα που αναπτύσσονται έχουν θεραπευτικό χαρακτήρα, όπως η αποκατάσταση της όρασης, της ακοής, της κινητικότητας και η αναστροφή της παράλυσης ή η αντιμετώπιση νευρολογικών ασθενειών. Ωστόσο, καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται, εμφανίζεται η προοπτική όχι μόνο της αποκατάστασης αλλά και της ενίσχυσης των γνωστικών ή αισθητηριακών και κινητικών λειτουργιών του ανθρώπινου εγκεφάλου πέρα από το φυσιολογικό.
Η πρόοδος στη νευροπροσθετική, στην Τεχνητή Νοημοσύνη και στη βιοηλεκτρονική μπορεί να οδηγήσει σε συστήματα που δεν θεραπεύουν ή υποστηρίζουν απλά τον εγκέφαλο, αλλά αλληλεπιδρούν ενεργά μαζί του, σε βαθμό που να αναμειγνύεται η «φυσική» και η «τεχνητή» νοημοσύνη.
Θα μπορούσε να χαθεί το όριο μεταξύ του βιολογικού εγκεφάλου και της βιονικής προέκτασης, με αποτέλεσμα η προσωπική ταυτότητα να μετατρέπεται πλέον σε υβριδική. Αν τα νευροεμφυτεύματα είναι ικανά να προτείνουν ή να επηρεάζουν τις αποφάσεις μας, η εγκεφαλική αυτονομία μας μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση. Θα πρόκειται πλέον για την ελεύθερη επιλογή μας ή για ένα προϊόν συνεργασίας ανθρώπου–μηχανής;
Η έννοια της συνείδησης παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της νευροεπιστήμης. Μελλοντικά συζητείται η πιθανότητα η Τεχνητή Νοημοσύνη να προσεγγίσει κάποια μορφή συνείδησης μέσω προχωρημένων νευρωνικών προσομοιώσεων, ή ακόμη η ανθρώπινη εμπειρία να μπορεί να αναπαραχθεί αλγοριθμικά σε έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή. Η πιθανότητα αυτή αφορά ίσως στο πιο βαθύ και πιο φιλοσοφικό ερώτημα της σύγχρονης νευροεπιστήμης και της Τεχνητής Νοημοσύνης: μπορεί η συνείδηση να αναπαραχθεί με υπολογιστικά μέσα ή είναι κάτι θεμελιωδώς διαφορετικό;»
Τι σας τρομάζει περισσότερο στην πρόοδο της επιστήμης σας και τι σας γεννά ελπίδες;
«Η νευροτεχνολογία αυτή θέτει πολλά και πολύπλοκα ηθικά διλήμματα:
• ποιος αποφασίζει, ποιοι θα έχουν πρόσβαση σε τέτοιες τεχνολογίες;
• θα δημιουργηθεί μια «γνωσιακή ελίτ» και νέες μορφές ανισότητας; Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος απώλειας της ανθρώπινης αυθεντικότητας.
• Αν η μνήμη ή η αντίληψή μας «τροποποιείται» τεχνητά, τι σημαίνει αυτό για την έννοια του εαυτού και της ανθρώπινης φύσης αυτής καθεαυτής;
Δύσκολα ερωτήματα που χρήζουν μελέτης σε βάθος, παράλληλα με την εκρηκτική τεχνολογική εξέλιξη. Φανταστείτε το σενάριο της πλήρους καταγραφής σε ένα υπολογιστή της εφ´ όρου ζωής εγκεφαλικής λειτουργίας ενός ατόμου και των εμπειριών του και τη δυνατότητα στο μέλλον μεταφοράς της, αυτούσιας ή υπολογιστικά τροποποιημένης, στον εγκέφαλο ενός άλλου ατόμου. Θα πρόκειται για την προσέγγιση της ηλεκτρονικής «αθανασίας».
Αυτό θα οδηγούσε και στην απώλεια της προσωπικής ταυτότητας του δεύτερου ατόμου. Ενέχει επίσης και τον κίνδυνο του ελέγχου της ανθρώπινης συμπεριφοράς και για στρατιωτικούς σκοπούς, ή την ηλεκτρονική καθυπόταξη των ανθρώπων. Και βέβαια το σενάριο ηλεκτρονικής μεταφοράς της εμπειρίας ζωής ενός ατόμου σε ένα προηγμένο ρομπότ.
Είναι προφανές εκ των ανωτέρω ότι τίθενται πλέον σοβαρά προβλήματα βιοηθικής της νευροτεχνολογίας που θα πρέπει να αποτελέσουν άμεσα αντικείμενο σοβαρών μελετών, πριν είναι αργά για την αλλοίωση της ανθρώπινης φύσης.»
Πρόσφατα, αφυπηρετήσατε από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, το οποίο στελεχώσατε επί 38 χρόνια. Τι ρόλο έπαιξε ο Φώτης Καφάτος στο να έρθετε πριν τόσα χρόνια στο Ηράκλειο;
«Ήρθα στη Κρήτη το 1987 γιατί πίστεψα στον φωτισμένο αυτόν Κρητικό, κορυφαίο διεθνώς επιστήμονα, καθηγητή τότε στο Πανεπιστήμιο Harvard. Την εποχή εκείνη ο Φώτης γύριζε ανά την Αμερική και την Ευρώπη με στόχο να πείσει νέους επιστήμονες να επιστρέψουν και να στελεχώσουν το νεοσύστατο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Πειστήκαμε από τον κορυφαίο αυτόν επιστήμονα ότι κάτι πολύ σημαντικό ακαδημαϊκά επωάζεται στην πατρίδα. Τον ρώτησα όμως αν υπάρχουν κάποιες υποδομές του Πανεπιστημίου και μου απάντησε: μα εσείς οι νέοι θα τις κάνετε, με τις γνώσεις και τις παραστάσεις σας από τα μεγάλα διεθνή ακαδημαϊκά ιδρύματα από τα οποία προέρχεστε, με τα φρέσκα μυαλά σας. Ερχόμενος στο Ηράκλειο από τη Νέα Υόρκη, που δεν είχα έρθει πριν ούτε καν ως επισκέπτης, συνάντησα έναν κενό ακαδημαϊκό χώρο: δεν υπήρχαν εργαστήρια ερευνητικά, δεν υπήρχε πανεπιστημιακό νοσοκομείο, παρά μόνο χωράφια με λιόδεντρα κάτω από τα οποία έβοσκαν προβατάκια. Σήμερα δεν μπορώ να πιστέψω ότι τα λιόδεντρα με τα προβατάκια μεταμορφώθηκαν σε διεθνώς σεβαστούς ακαδημαϊκούς χώρους που έχουν παραγάγει δεκάδες χιλιάδες νέους επιστήμονες, διεθνώς ανταγωνιστική επιστημονική έρευνα και πολύπλευρες υπηρεσίες προς τους κρητικούς αλλά και εν γένει στους Έλληνες πολίτες. Το Πανεπιστήμιο Κρήτης, κατά γενική ομολογία ένα από τα πλέον αναγνωρισμένα διεθνώς, δημιουργήθηκε κυρίως από νέους επιστήμονες μετά από αυστηρή και αξιοκρατική επιλογή τους από κορυφαίους Έλληνες επιστήμονες της Διασποράς. Η εμπιστοσύνη που μας έδειξαν οι κορυφαίοι αυτοί επιστήμονες που το ίδρυσαν έκανε την διαφορά.»
Στην πορεία σας, εκτός από το δικό σας έργο είστε σε θέση να υπερηφανεύεστε και για το έργο φοιτητών σας που σήμερα μεγαλουργούν. Μπορείτε να ξεχωρίσετε κάποιους;
«Η ερευνητική ομάδα μας δημοσίευσε τα 38 χρόνια της στη Κρήτη 160 διεθνείς συνεργατικές δημοσιεύσεις που αναφέρονται στην πλέον αποδεκτή διεθνώς βάση βιοιατρικών δεδομένων Pubmed, πολλές σε κορυφαία διεθνή επιστημονικά περιοδικά του χώρου μας που δύσκολα συναντάς ελληνικές ερευνητικές ομάδες (Nature Immunology, PNAS, PLoS Biology, J Med Chem, Biomaterials, Transl Psychiatry, NPJ Regenerative Medicine, Mol Psychiatry, Glia κλπ). Κάποιες από αυτές τις δημοσιεύσεις μας επιλέχθηκαν από τους εκδότες ως εξώφυλλο σε σημαντικά διεθνή περιοδικά, όπως τα Biomaterials, Glia, Mol Psychiatry.
Η σημαντική αυτή ερευνητική προσπάθεια οφείλεται κυρίως σε ταλαντούχους νέους επιστήμονες για τους οποίους είμαι πολύ περήφανος!
Οι μεταπτυχιακοί μου φοιτητές που εκπόνησαν την διδακτορική διατριβή τους στο εργαστήριο μας έγιναν δεκτοί για μεταδιδακτορική έρευνα σε κορυφαία διεθνώς Πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα (Harvard, Yale, MIT, Oxford, NIH, Karolinska, UPenn, Cambridge, UCL). Αρκετοί απ’ αυτούς είναι σήμερα καθηγητές ή ερευνητές σε ελληνικά (Παν/μία Κρήτης, Αθηνών, Θρακης) και ξένα πανεπιστήμια (Harvard, MIT), ή στελέχη στην φαρμακολογική έρευνα μεγάλων διεθνών φαρμακευτικών εταιρειών (Novo Nordisk, Pfizer). Νιώθω ότι μετά από τόσα χρόνια στη Κρήτη η σημαντικότερη προσφορά μου είναι οι εξαιρετικοί μεταπτυχιακοί φοιτητές και μεταδιδακτορικοί και συνεργάτες μου, για τους οποίους είμαι πράγματι πολύ περήφανος• Δείτε την διαδρομή κάποιων εξ αυτών (σε παρένθεση που έγιναν δεκτοί μετά την Κρήτη):
-Μανώλης Ζουμάκης (NIH) Επ. Καθηγητής Βιοχημείας Ιατρικής Σχολής Αθηνών
-Βασίλης Μηνάς (Oxford) Διευθυντής Γυναικολογίας/Ενδομητρίωσης Λονδίνο
-Κατερίνα Χατζάκη (Neurocrine/Salk Institure) Καθηγήτρια Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή Θράκης
-Μαρία Βενυχάκη (Harvard) Καθηγήτρια Κλινικής Χημείας Ιατρική Σχολή Κρήτης
-Γιάννης Χαραλαμπόπουλος (Karolinska) Καθηγητής Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή Κρήτης
-Ιάκωβος Λαζαρίδης (Karolinska) Λέκτορας Νευροεπιστημών ΜΙΤ Βοστώνη
-Πασχάλης Ευσταθόπουλος (Karolinska) Ερευνητής Κυτταρικών Θεραπειών Novo Nordisk Κοπεγχάγη
-Σήφης Πεδιαδιτάκης (Emulate, spinoff WYSS/Harvard) Συνιδρυτής Φαρμακευτικής Εταιρείας Phragma Therapeutics Βοστώνη
-Αλεξάνδρα Κουργιαντάκη (UCL, Cambridge) Ερευνήτρια εταιρείας Intelligencia Νέα Υόρκη
-Δημήτρης Τζεράνης (ΜΙΤ) Επ. Καθηγητής Εμβιομηχανικής Παν/μιο Κρήτης
-Γιάννης Γαμπιεράκης (Harvard) Ερευνητής Pfizer Βοστώνη
-Γιώργος Σταματιάδης (Yale, Harvard) Λέκτορας Ενδοκρινολογίας Ιατρική Σχολή Harvard Βοστώνη
-Ιωάννα Ζώτα Ερευνήτρια εταιρεία BioMedCode Αθήνα.»
Γιατί δε δεχτήκατε να γίνετε ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης;
«Με την αφυπηρέτηση μου ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Κρήτης με τίμησε με την πρόθεση του να με προτείνει για την θέση του Ομότιμου Καθηγητή. Είχα από καιρό όμως αποφασίσει να αρνηθώ αυτήν την τιμή και το εξέφρασα στους συνεργάτες μου.
Η ανανέωση ενός Πανεπιστημίου είναι καθοριστική συνθήκη της εξέλιξης του, θα έλεγα της επιβίωσης του όχι μόνο της επιτυχίας του. Η επιστήμη, ιδιαίτερα σήμερα, τρέχει με απίστευτες ταχύτητες, δεν έχει θεματικά σύνορα όπως πριν λίγα χρόνια, η διεπιστημονικότητα αποτελεί καθοριστικό στοιχείο της. Οι ταχύτητες αυτές απαιτούν φρέσκα μυαλά, με διαρκή ανανέωση και προσαρμογή σε πρωτόγνωρες συνθήκες που η πρόσφατη είσοδος της τεχνητής νοημοσύνης τις καθιστά ακόμη πιο πρωτόγνωρες. Το Πανεπιστήμιο Κρήτης και η Ιατρική του Σχολή χρειάζονται σήμερα και πάλι νέους ανθρώπους στα πράγματα, όχι ως διεκπεραιωτές αλλά ως ηγέτες, όπως επιτυχώς συνέβη στα πρώτα χρόνια της ίδρυσης του. Να δοκιμάσουν νέες ιδέες, νέες τεχνολογίες, νέες μεθόδους εκπαίδευσης και έρευνας που στους έμπειρους και καταξιωμένους επιστήμονες είναι δύσκολη η κατανόηση τους, ακόμη και η αποδοχή τους. Θεωρώ λοιπόν ότι η διαρκής παρουσία των τελευταίων είτε αναστέλλει είτε καθυστερεί το τόσο αναγκαίο πέρασμα στη επόμενη μέρα, μειώνει τις ευκαιρίες των νέων επιστημόνων να έχουν την δική τους αυτοδύναμη, ανεξάρτητη προσφορά. Η παρουσία των παλαιότερων, συνήθως παρά τις καλές προθέσεις τους, αποτελεί τροχοπέδη στην ουσιαστική και ταχύτερη ανανέωση. Η αναστολή των νεότερων, πολλές φορές από σεβαστό στους παλαιότερούς, η εμμονή των τρίτων με τους καταξιωμένους, τους δοκιμασμένους παλαιότερους περιορίζει την εμπιστοσύνη τους στους νεότερους,, υποβαθμίζοντας την παρουσία τους και καθυστερώντας την προσφορά τους και την τόσο αναγκαία ανανέωση.»
Πώς συνεχίζετε τη δική σας πορεία;
«Τα προηγούμενα χρόνια ιδρύσαμε στη Κρήτη με του συνεργάτες και τους μεταπτυχιακούς φοιτητές μου δυο spinoff εταιρείες βιοτεχνολογίας με διεθνή παρουσία στον διεθνώς ανταγωνιστικό χώρο της ανάπτυξης νέων φαρμάκων, στον οποίο η χώρα μας είναι απούσα. Η πρόσφατη ReNeuroCell Therapeutics (www.ReNeuroCell.com) έχει αναπτύξει νευροεμφύτευμα για την κλινική του εφαρμογή κατά του τραύματος του νωτιαίου μυελού και της συνεπαγόμενης παράλυσης. Αναπτύσσει τρισδιάστατα ικριώματα από προηγμένα βιουλικά ανθρώπινης προέλευσης μέσα στα οποία καλλιεργούνται ανθρώπινα νευρικά βλαστικά κύτταρα. Στόχος μας είναι να μεταφερθούμε αυτό το λειτουργικό νευροεμφύτευμα σε παράλυτους ασθενείς με τραυματισμένο νωτιαίο μυελό, να αναπτύξουν έτσι νέο, φυσιολογικό νευρικό ιστό και να αναστρέψουν την παράλυση. Η δοκιμή σε πειραματόζωα ήταν επιτυχής, γεγονός που μας έδωσε την ελπίδα να το προσπαθήσουμε σε παράλυτους ασθενείς μέσα στα επόμενα 2-3 χρόνια. Η παλαιότερη BioNature (www.bionature.net) έχει αναπτύξει μικρά συνθετικά μόρια, ρυθμιστές των κυτταρικών υποδοχέων των Νευροτροφινών με ισχυρή νευροπροστατευτική και νευροαναγεννητική δράση. Το μόριο της εταιρείας μας ΒΝΝ27 έχει αδειοδοτηθεί στην ευρωπαϊκή εταιρεία Novaliq για την κλινική του εφαρμογή στην διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια. Ενας άλλος θεραπευτικός στόχος μας είναι η θεραπευτική της νόσου Αλζχάιμερ. Οι ανωτέρω θεραπευτικές καινοτόμες τεχνολογίες των δύο spinoff εταιρειών μας είναι τα πρώτα πρωτότυπα, αμιγώς ελληνικά θεραπευτικά που έχουν τύχη σε διεθνείς κλινικές δοκιμές σε ασθενείς. Στην BioNature είμαι, εκτός από συνιδρυτής, και μέλος του Διοικητικού της Συμβουλίου. Στην ReNeuroCell Therapeutics είμαι και ο Διευθύνων Σύμβουλος (CEO) της. Θα αφιερώσω λοιπόν τον περισσότερο χρόνο μου στην πρόοδο, στην ανάπτυξη αυτών των δύο εταιριών μας. Παράλληλα διατηρώ την θέση του ως Συνεργαζόμενος Καθηγητής Φαρμακολογίας στην Φαρμακευτική Σχολή του Πανεπιστημίου Northeastern της Βοστώνης.»
- O Άγιος Νικόλαος υποδέχτηκε 700 και πλέον φοιτητές από 50 χώρες στην Λίμνη
- Καλοκαιρινός: «Πρέπει να είμαστε ενωμένοι ενάντια στο φασισμό και στο ναζισμό»
- O M. Συντυχάκης για τα 81 χρόνια από τη λήξη του Β' ΠΠ και την αντιφασιστική νίκη των λαών
