Διεθνές Δίκαιο στην Εποχή της Νέας Διπλωματίας: από τον Πάπα Βοργία στον Τραμπ

Του Απόστολου Λουλουδάκη 

Σήμερα, ενώ η Ευρώπη συνεχίζει να μιλά για κυριαρχία και διεθνή τάξη, γράφεται αθόρυβα το τελευταίο κεφάλαιο της αποικιοκρατίας. Οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, ειδικά η Γαλλία, προσπαθούν να καλύψουν τη στρατηγική τους υποχώρηση πίσω από νομικά και ιστορικά προσχήματα, αλλά η πραγματικότητα είναι σκληρή: η ισχύς των μεγάλων παικτών υπερβαίνει τις θεωρητικές αρχές κυριαρχίας. Η Γροιλανδία, το «missing puzzle» της Αμερικής στον Βόρειο Ατλαντικό, αναδεικνύεται σήμερα ως κρίσιμο στοιχείο στον παγκόσμιο ανταγωνισμό ΗΠΑ – Ρωσίας – Κίνας, ενώ το διεθνές δίκαιο μετατρέπεται σε εργαλείο νομιμοποίησης, όχι περιορισμού, της στρατηγικής ισχύος.

Η σχέση ισχύος και νομιμότητας δεν είναι νέο φαινόμενο. Τον 15ο αιώνα, Ισπανία και Πορτογαλία διαμόρφωσαν ένα παγκόσμιο πρότυπο αποικιοκρατικής νομιμοποίησης. Η παπική βούλα Inter caetera (1493), υπό τον Πάπα Αλέξανδρο ΣΤ΄, παραχώρησε στην Ισπανία πλήρη δικαιοδοσία επί εδαφών που δεν είχαν εξερευνηθεί, απαγορεύοντας παράλληλα σε τρίτες δυνάμεις οποιαδήποτε παρουσία υπό απειλή αφορισμού. Η ισχύς των Ισπανών, νομιμοποιημένη από θρησκευτική και πολιτική εξουσία, προηγείτο της πραγματικότητας: το δίκαιο δεν περιορίστηκε στα δεδομένα, αλλά διαμόρφωσε αυτά τα δεδομένα.

Η Συνθήκη της Τορδεσίγιας (1494) αποτέλεσε την πρακτική εφαρμογή αυτού του μοτίβου. Μέσω της χάραξης μιας γραμμής στον Ατλαντικό, Ισπανία και Πορτογαλία μοίρασαν τον Νέο Κόσμο, ενώ τρίτες δυνάμεις όπως Αγγλία, Γαλλία και Ολλανδία αμφισβήτησαν τη δεσμευτικότητα της συμφωνίας. Η ιστορία αυτή δείχνει ότι το διεθνές δίκαιο ήταν από την αρχή εργαλείο οργάνωσης της διεθνούς ισχύος, όχι προστασίας της ισότητας ή της αυτοδιάθεσης.

Η συνέχεια αυτής της λογικής εμφανίζεται έντονα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Γερμανία και η Ιαπωνία δεν υπέστησαν μόνο στρατιωτική ήττα· τους επιβλήθηκαν συνταγματικά καθεστώτα που αναδιαμόρφωσαν πολιτειακές και στρατιωτικές δομές. Η ισχύς των νικητών δεν περιορίστηκε σε εδάφη, αλλά επεκτάθηκε στη νομιμοποίηση της αναδιοργάνωσης, επιβεβαιώνοντας ότι η νομιμοποίηση ακολουθεί την ισχύ. Τα μεταπολεμικά συντάγματα —το Basic Law στη Γερμανία και το Σύνταγμα του 1947 στην Ιαπωνία— απέδειξαν πως η ισχύς μπορεί να μετασχηματιστεί σε κανόνες και θεσμούς που φαίνονται νομιμοποιητικοί και όχι καταναγκαστικοί.

Στη σύγχρονη διεθνή τάξη, η επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς και η στρατιωτική κρίση στην Ουκρανία αναδεικνύουν την ίδια λογική: η στρατηγική ισχύος προηγείται, ενώ το διεθνές δίκαιο νομιμοποιεί. Η στρατηγική αυτή έχει πλέον το βλέμμα στραμμένο στην Αρκτική, και συγκεκριμένα στη Γροιλανδία, όπου συγκλίνουν γεωγραφικά, ενεργειακά και στρατιωτικά συμφέροντα των ΗΠΑ, Ρωσίας και Κίνας.

Η Γροιλανδία αποτελεί τριπλό στρατηγικό εργαλείο:

Γεωγραφική θέση: Κεντρική στον Βόρειο Ατλαντικό, μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης, επιτρέπει έλεγχο διαδρομών. Αρκτική πρόσβαση: Επιτρέπει πρόσβαση σε θαλάσσιες οδούς και φυσικούς πόρους, σημαντικούς για ενεργειακή και στρατηγική κυριαρχία. Γεωπολιτική ισχύς: Η κατοχή ή ο έλεγχος περιορίζει τη στρατηγική δυνατότητα Ρωσίας και Κίνας και διασφαλίζει την υπεροχή των ΗΠΑ στην Αρκτική ζώνη. 

Το 2026, ο Πρόεδρος Τραμπ επαναφέρει την αμερικανική επιδίωξη για ένταξη της Γροιλανδίας στις ΗΠΑ, είτε μέσω αγοράς είτε μέσω στρατηγικών συμφωνιών. Η Δανία και οι τοπικές αρχές αντιδρούν, θυμίζοντας ότι η έννοια της κυριαρχίας εξακολουθεί να έχει ηθικό και πολιτικό βάρος. Ωστόσο, η στρατηγική του Τραμπ επαναφέρει την ιστορική συνέχεια της διεθνούς πολιτικής: η ισχύς προηγείται και το δίκαιο ακολουθεί ως μέσο νομιμοποίησης.

Το παράδοξο της Ευρώπης γίνεται εμφανές: οι ευρωπαϊκές δυνάμεις, οι οποίες παραχώρησαν στρατηγικά δικαιώματα και βάσεις σε ΗΠΑ για την απελευθέρωση από τη ναζιστική Γερμανία και για Ψυχροπολεμικούς λόγους ασφαλείας, θυμούνται τώρα τη «δική τους κυριαρχία» όταν τα αμερικανικά στρατηγικά συμφέροντα απαιτούν άμεσο έλεγχο. Η Γαλλία, που έχασε την Αφρική και βλέπει τη θέση της να υποχωρεί, ανακαλύπτει ξαφνικά την «αρχαιότητα των δικαιωμάτων» της, αλλά η πραγματικότητα είναι ότι η ισχύς καθορίζει την κυριαρχία και το δίκαιο ακολουθεί για να τη νομιμοποιήσει.

Η στρατηγική αυτή δεν είναι απλώς γεωγραφική ή οικονομική· είναι επίσης νομική και συμβολική. Το διεθνές δίκαιο λειτουργεί ως εργαλείο νομιμοποίησης, όπως οι παπικές βούλες του 15ου αιώνα, και όπως τα μεταπολεμικά συντάγματα επέτρεψαν την αναδιοργάνωση της Γερμανίας και της Ιαπωνίας. Η ισχύς χωρίς νομιμοποίηση μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις, ενώ η νομιμοποίηση χωρίς ισχύ παραμένει αδύναμη.

Η νέα διπλωματία απαιτεί συνδυασμό στρατηγικής ισχύος, νομικού επιχειρήματος και ικανότητας διαχείρισης διεθνούς εικόνας. Ο Τραμπ, με το στρατηγικό δόγμα 2026, εντάσσει τη Γροιλανδία στο νέο στρατηγικό πλέγμα ΗΠΑ–ΝΑΤΟ, εστιάζοντας στον περιορισμό της ρωσικής και κινεζικής επιρροής, και αξιοποιεί τη νομιμοποίηση ως εργαλείο πίεσης και διπλωματικής ισχύος.

Η σύγχρονη διεθνής τάξη, επομένως, δεν καθορίζεται μόνο από κανόνες: καθορίζεται από την αλληλεπίδραση ισχύος και νομιμοποίησης, όπου η ιστορία της αποικιοκρατίας συναντά τη σύγχρονη γεωπολιτική, και η Γροιλανδία αναδεικνύεται ως στρατηγικό κλειδί στον 21ο αιώνα.

Αυτό το μοτίβο, από τις παπικές βούλες μέχρι τη νέα αμερικανική στρατηγική, δείχνει ότι το διεθνές δίκαιο δεν είναι ουδέτερο ούτε θεϊκό· είναι εργαλείο, μέσο και πλαίσιο μέσα στο οποίο η ισχύς νομιμοποιείται και επαναλαμβάνεται σε κάθε εποχή. Η κατανόηση αυτής της δυναμικής δεν είναι θεωρητική πολυτέλεια, αλλά κεντρικό εργαλείο για την ανάλυση της νέας διπλωματίας και της στρατηγικής 21ου αιώνα.