Η Σύμβαση της Λωζάννης και το Οικουμενικό Πατριαρχείο

Αυριο 24 Ιουλίου 2026 συμπληρώνονται  103 χρόνια από την υπογραφή της σύμβασης στη Λωζάννη με την οποία ρυθμίσθηκαν πλήθος θεμάτων που αφορούσαν το Τουρκικό κράτος .

Μεταξύ των Θεμάτων αυτών ήταν και η παραμονή η μη και η λειτουργία στη Τουρκία του Οικουμενικού Πατριαρχείου και των λοιπών θρησκευτικών  Ιδρυμάτων .

Ευτυχής συγκυρία συνέτεινε να εκδοθούν, εσχάτως από τη Βουλή των Ελλήνων τα Πρακτικά των Διαπραγματεύσεων της συνδιάσκεψης αυτής  της Λωζάννης σε ένα τόμο εννιακοσίων περίπου σελίδων . 

Παρά το γεγονός ότι ούτε στο τελικό  σχέδιο της Σύμβασης ούτε σε αυτή την ίδια την σύμβαση δεν  περιλαμβάνεται διάταξη  ρυθμιστική του καθεστώτος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, εν τούτοις ,κατά τις σχετικές συζητήσεις της συνδιάσκεψης έγιναν εκτενείς αναφορές  στον θεσμό του , κυρίως στις διατάξεις για την θρησκευτική ελευθερία, την ιθαγένεια , τις φορολογικές ελαφρύνσεις  και την δραστηριότητα των θρησκευτικών Ιδρυμάτων,

Παρακάτω παρατίθενται  μερικά, σχετικά με το Οικουμενικό Πατριαρχείο ,απσσπάσματα των Πρακτικών της Συνόδου.

 1.Πακτικό της 10-1-1923 ΄΄Η τουρκική αντιπροσωπεία είχε ζητήσει την απομάκρυνση του Οικουμενικού Πατριαρχείου από την Κωνσταντινούπολη΄΄ Στη ξαφνική αυτή πρόταση της τουρκικής αντιπροσωπείας υπήρξε σχεδόν γενική αντίδραση ,Σχετικό απόσπασμα αυτών  των Πρακτικών αναφέρει επί λέξει ‘’ Το Ελληνικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως έχει υπάρξει εκεί για πολλούς αιώνες. 

Η συνδιάσκεψη θα θυμάται ότι ο Ισμέτ Πασάς εδώ και κάποιες   εβδομάδες μας υπενθύμισε τον μεγάλο κατακτητή Μωάμεθ ο οποίος πρώτος έδωσε ορισμένα προνόμια στο Πατριάρχη .Από εκείνη την εποχή τα προνόμια αυτά έχουν επιβεβαιωθεί και επαυξηθεί από διαδοχικούς Σουλτάνους της Τουρκίας ‘’

Στην ίδια επιτροπή της διάσκεψης η τουρκική αντιπροσωπεία προσπάθησε να στερήσει από το Πατριαρχείο διάφορες αρμιοδιότητες των οποίων μέχρι τότε απολάμβανε ,δυνάμει διαταγμάτων  με τα οποία είχαν χορηγηθεί σ΄αυτό εκκλησιαστικά  αλλά  και πολιτικά – διοικητικά καθήκοντα και αρμοδιότητες με την αιτιολογία ότι οι εξουσίες αυτές χρησιμοποιήθηκαν για πολιτικούς σκοπούς .Σχετική είναι   η  δηλωση μέλους της Επιτροπής που αναφέρει 

‘’ Θα ήθελα να δηλώσω, εκ μέρους των συναδέλφων μου – όλοι τους ξέρω ότι συμφωνούν μαζί μου – ότι οι συμμαχικές δυνάμεις αναγνωρίζουν ότι οι θεσμός του Πατριαρχείου θα πρέπει στο μέλλον να χάσει τον πολιτικό και διοικητικό του  χαρακτήρα και ότι ενώ θα συνεχίσει να παραμένει στην Κωνσταντινούπολη θα πρέπει  να γίνει ένας  καθαρά θρησκευτικός  θεσμός’’ ( δήλωση Μοντανά ) 

Στην ίδια διάσκεψη ο Ελευθέριος Βενιζέλος επεσήμανε ότι ‘’ το Πατριαρχείο υπήρχε πλάι  πλάι με την Οθωμανική  Αυτοκρατορία για πέντε αιώνες ,ως  θρησκευτικός και μόνο θεσμός και αυτή ήταν η πρώτη φορά που η Τουρκική κυβέρνηση  βρήκε λόγο να παραπονεθεί για τη δράση του. Σε κανένα ζήτημα ,εκτός από αυτό που αναφέρθηκε από την τουρκική αντιπροσωπεία , το Πατριαρχείο παρέλειψε να τηρήσει την πίστη που  ώφειλε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ‘’

Την ίδια ημερομηνία στη διάσκεψη, τόσο η ελληνική  όσο και οι λοιπές συμμαχικές δυνάμεις ,συμφώνησαν ότι το Πατριαρχείο θα περιορισθεί στην άσκηση αποκλειστικά θρησκευτικών καθηκόντων χωρίς δηλαδή να έχει πολιτικές αρμοδιότητες επί των χριστιανών της Τουρκίας , Αποτέλεσμα αυτής της συμφωνίας , την οποία στήριξαν η Βρετανία η Γαλλία και οι υπόλοιπες μη ορθόδοξες χώρες , ήταν η Τουρκία να αποσύρει το αίτημά της για την απομάκρυνση από τη Τοιυρκία του Πατριαρχείου η οποία , εάν , συνέβαινε ,θα προκαλούσε ΄΄ σόκ στη συνείδηση του πολιτισμένου κόσμου ‘’ όπως με έμφαση ανέφερε ο βρετανός υπουργός Εξωτερικών Κύρζον. 

Σχετικά με το ανωτέρω κεφάλαιο το τελικό σχέδιο της διάσκεψης προέβλεπε στο άρθρο 15 ότι ‘’ όλα τα αλλοδαπά θρησκευτικά ιδρύματα θα απολάμβαναν τις ίδιες φορολογικές και τελωνιακές απαλλαγές και ελαφρύνσεις’’ ,και στο άρθρο 24 ότι’’ οι δρασηριότητες και τα περιουσιακά δικαιώματα των θρησκευτικών εκπαιδευτικών  και φιλανθρωπικών  ιδρυμάτων δεν θα παρεμποδίζονται ούτε θα ζημιώνονται με οποιοδήποτε τρόπο΄΄

Πρέπει να τονισθεί ότι η Βρετανική Αυτοκρατορία, η  Γαλλία ,η Ιαπωνία η Ελλάδα ,η Ρουμανία και το Σερβο-Κροατικό –Σλοβενικό κράτος  υπέβαλλαν ση Τουρκία Σχέδιο Συνθήκης Ειρήνης με το οποίο προβλεπόταν η  ρύθμιση διαφόρων θεμάτων που άπτονται άμεσα με το Οικουμενικό Πατριαρχείο ,όπως στο άρθρο 37 με το οποίο η Τουρκία αναλαμβάνει, ρητά , την υποχρέωση να διασφαλίσει πλήρη προστασία των κατοίκων της χωρίς διάκριση εθνικότητας , γλώσσας ,φυλής η θρησκείας ,πως όλοι οι κάτοικοι της Τουρκίας θα είναι ελεύθεροι να ασκούν  κάθε  θρησκευτικό δόγμα. Στο άρθρο 39 με το οποίο όλοι οι κάτοικοι της Τουρκίας , μη μουσουλμάνοι , έχουν το δικαίωμα να ιδρύουν και να λειτουργούν φιλανθρωπικά , θρησκευτικά και κοινωνικά ιδρύματα,  ως πχ.  σχολεία .Στο άρθρο 41 με το οποίο η τουρκική κυβέρνηση αναλαμβάνει την υποχρέωση να παράσχη πλήρη προστασία στις εκκλησίες , συναγωγές, νεκροταφεία και άλλα θρησκευτικά Ιδρύματα.   Στο άρθρο  43 με το οποίο  οι μη μουσουλμάνοι ,κάτοικοι της Τουρκίας ,δεν εξαναγκάζονται να εκτελούν πράξεις που συνιστούν παραβίαση της πίστης τους η των θρησκευτικών τους τελετών  

Τέλος το τελικό κείμενο της συνδιάσκεψης , το οποίο τελικά  υπεγράφη, ρυθμίζει τα παραπάνω ζητήματα ως εξής: 

Στο άρθρο 38’’ η Τουρκία αναλαμβάνει την υποχρέωση  να παρέχη σε όλους τους κατοίκους της Τουρκίας προστασία της ζωής αδιακρίτως γεννήσεως , φυλής η θρησκείας, εθνικότητος , γλώσσης

 Ειδικά αναφέρεται ότι ‘’Πάντες οι κάτοικοι της Τουρκίας δικαιούνται να ασκώσιν ,ελευθέρως ,δημόσια και κατ   ιδίαν πάσαν πίστην , θρησκείαν η δοξασίαν‘’

Στο άρθρο 40  αναγνωρίζεται το δικαίωμα των μη μουσουλμανικών μειονοτήτων της Τουρκίας να ιδρύουν μεταξύ των άλλων και θρησκευτικά ιδρύματα όπως είναι τα διάφορα εκκλησιαστικά Ιδρύματα που ανήκουν στο  Οικουμενικό Πατριαρχείο. Στο άρθρο 42 καθιερώνεται μια καθοριστική για τη λειτουργία του Πατριαρχείου διάταξη με την οποία ορίζεται ότι ‘’η Τουρκική κυβέρνηση  αναλαμβάνει την υποχρέωση να παρέχη πλήρη προστασία ν εις τας εκκλησίας , τας συναγωγάς , τα νεκροταφεία και τα λοιπά θρησκευτικά,  καθιδρύματα των μειονοτήτων ‘’

Είναι αναγκαίο να τονισθεί, συμπερασματικά, 1) ότι η συνθήκη της Λωζάννης δεν αποτελεί διμερή συνθήκη μεταξύ της Ελλάδος και   της Τουρκίας, αλλά μια διεθνή συνθήκη που συνετάγη μετά από επίπονες και πολύχρονες διασκέψεις και τελικά υπεγράφη από το ένα μέρος από τους εκπροσώπους της Βρετανικής αυτοκρατορίας , της Γαλλίας της Ιαπωνίας , της Ιταλίας , της Ελλάδος , της Ρουμανίας και της Σερβίας της Κροατίας και της Σλοβενίας  και από το άλλο μέρος από την Τουρκία και 2) ότι κατά δήλωση της ελληνικής αντιπροσωπείας ο Οικουμενικός Πατριάρχης είναι ο Προκαθήμενος όλων των Χριστιανικών Ορθοδόξων Εκκλησιών για τα ζητήματα που αφορούν την πίστη, τα χριστιανικά ήθη και το εκκλησιαστικό δίκαιο και  έχει την έδρα  του στην Κωνσταντινούπολη. 

Τελειώνοντας τη παραπάνω περιληπτική αναφορά στα μακροσκελή Πρακτικά της Συνδιάσκεψης της Λωζάννης ,έχει ενδιαφέρον να παρατεθεί η σχετική με το Πατριαρχείο αναφοοά του εκπροσώπου του Βασλείου των Σέρβων , Κροατών και Σλοβένων. Αναφέρει ‘’ Το οικουμενικό Πατριαρχείο έπαιζε πάντοτε σημαντικό ρόλο στην ηθική ανάπτυξη του ανθρώπινου γένους.  Για πολλούς αιώνες διαδοχικές γεννιές προσέφευγαν στο Πατριαρχείο για βοήθεια , για συμπαράσταση , για παρηγορία σε περιόδους δοκιμασίας , για καθοδήγηση όσον αφορά τις αρχές της συμπεριφοράς   και της υψηλής χριστιανικής ηθικής και της καθημερινής ζωής.  Η εξαφάνισή του θα δημιουργούσε ένα τόσο μεγάλο ηθικό κενό που ένα μέρος του πολιτισμού θα εξαφανιζόταν μαζί του, η συνείδηση των ανθρώπων όλων των θρησκειών θα αναστατωνόταν για την απώλεια ενός σεβάσμιου   χριστιανικού Ιδρύματος , που χρονολογείται πολλούς αιώνες πίσω, που ιδρύθηκε στην Κωνσταντινούπολη, πολύ πριν την ίδρυση του Χαλιφάτου , με αδιάλειπτη δραστηριότητα στην υπόθεση του πολιτισμού και της ηθικής ευεργεσίας. Ακόμη και τις μακρινές εποχές της μισαλλοδοξίας και των επαναστατικών διωγμών.’

ΓΙΑΝΝΗΣ Μ ΣΕΡΠΕΤΣΙΔΑΚΗΣ 

Δικηγόρος ε.τ.

Πτυιχιούχος Πολιτικών Επιστημών.