NAVTEX και η υποκρισία της Δύσης: Από το Αιγαίο στην Αρκτική και τη Σινική Θάλασσα

Του Απόστολου Λουλουδάκη 

Στη θάλασσα, η ασφάλεια βασίζεται σε κανόνες που, στην επιφάνεια, φαίνονται απόλυτα ουδέτεροι. Ακρωνύμια όπως NAVTEX, NAVAREA και GMDSS παραπέμπουν σε ένα διεθνές σύστημα προειδοποιήσεων που έχει έναν προφανή στόχο: να προστατεύει τη ζωή των ναυτικών και να διασφαλίζει την ομαλή ναυσιπλοΐα. Σαν να λέμε: «πλοία, προσοχή!». Κανείς δεν κρίνει, κανείς δεν επικρίνει, όλοι ενημερώνονται.

Η NAVTEX (Navigational Telex) είναι ένα σύστημα αυτόματης μετάδοσης μηνυμάτων για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας. Ενημερώνει τα πλοία για κινδύνους, καιρικά φαινόμενα, ερευνητικές δραστηριότητες ή ασκήσεις. Κάθε μήνυμα έχει συγκεκριμένη διάρκεια και αυτοσκοπό: ενημέρωση. 

Μια NAVTEX δεν δημιουργεί δικαιώματα, δεν εγκρίνει ούτε καταργεί κυριαρχία, και δεν δεσμεύει περιοχές για πάντα. Η επανάληψη των μηνυμάτων εξυπηρετεί καθαρά την ασφάλεια, όχι πολιτικές διεκδικήσεις.

Η NAVAREA οργανώνει τη διαχείριση αυτών των προειδοποιήσεων σε μεγάλες θαλάσσιες ζώνες. Στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα, η NAVAREA III συντονίζεται από την Υδρογραφική Υπηρεσία του Ισπανικού Πολεμικού Ναυτικού (Instituto Hidrográfico de la Marina). Ο ρόλος του συντονιστή είναι απολύτως τεχνικός και ουδέτερος: συλλέγει μηνύματα, αποτρέπει επικαλύψεις, διασφαλίζει τη συνέχεια της ροής πληροφόρησης. Δεν έχει καμία αρμοδιότητα να αποφασίσει για κυριαρχία ή να «εγκρίνει» μια θέση.

Η επιλογή της Ισπανίας δεν έγινε τυχαία. Ιστορικά, οι μεγαλύτερες δυτικές ναυτικές δυνάμεις έχουν αναλάβει τέτοιους ρόλους λόγω τεχνογνωσίας, εμπειρίας και προβλεψιμότητας. Στην πράξη, η εμπιστοσύνη που αποδίδεται σε έναν τεχνικό συντονιστή εξασφαλίζει ομαλή λειτουργία του διεθνούς συστήματος, χωρίς να δίνει πολιτική ή στρατηγική υπεροχή. Παρόμοιες πρακτικές εφαρμόζονται σε άλλες περιοχές: ο Καναδάς, για παράδειγμα, διαχειρίζεται εκτεταμένες θαλάσσιες ζώνες με συνέπεια και πλήρη τεχνική ακρίβεια, χωρίς να προκαλεί πολιτική ένταση.

Τα τεχνικά αυτά εργαλεία έχουν σχεδιαστεί για να λειτουργούν ουδέτερα και προβλέψιμα, και η αξία τους είναι ακριβώς αυτή: να μειώνουν τον κίνδυνο και να διευκολύνουν την ναυσιπλοΐα. Ένας αναγνώστης που δεν γνωρίζει τίποτα για διεθνή ναυτιλία μπορεί να το καταλάβει: NAVTEX σημαίνει «προσοχή, υπάρχει κάτι που πρέπει να ξέρετε», NAVAREA σημαίνει «κανείς δεν αφήνει την πληροφορία να χαθεί». Καμία εξουσία, καμία νομική δέσμευση, μόνο τεχνική ενημέρωση.

Η ουσία, όμως, δεν βρίσκεται στα χαρτιά. Στην πράξη, τα ίδια εργαλεία αποκαλύπτουν μια διαφορετική, πιο σκοτεινή διάσταση. Στο Αιγαίο, η Τουρκία χρησιμοποιεί συστηματικά NAVTEX για να επαναλαμβάνει δεσμεύσεις περιοχών και να ενημερώνει για δραστηριότητες που ενισχύουν την αντίληψη επιρροής. Τα μηνύματα αυτά δεν αλλάζουν νομικά την κυριαρχία ελληνικών νησιών, αλλά επηρεάζουν την πραγματική ναυσιπλοΐα: πλοία αλλάζουν πορεία, ασφαλιστικές εταιρείες αυξάνουν τα ασφάλιστρα, χάρτες αποκτούν «κόκκινες ζώνες». Το τεχνικό εργαλείο χρησιμοποιείται πρακτικά ως μέσο στρατηγικής πίεσης.

Αν όμως η ίδια πρακτική εφαρμόζονταν από μια μεγάλη δύναμη στην Αρκτική ή στη Νότια Σινική Θάλασσα, η αντίδραση της Δύσης και του NATO θα ήταν άμεση και έντονη. 
Φανταστείτε: συνεχείς NAVTEX που δεσμεύουν ολόκληρες περιοχές, πλοία που αναγκάζονται να αλλάξουν δρομολόγιο, κόκκινες ζώνες στους χάρτες, στόλοι που συγκεντρώνονται, αεροπλάνα και υποβρύχια σε ετοιμότητα, διπλωματικές εκκλήσεις και διεθνείς ανακοινώσεις. Στην Αρκτική, μια τέτοια κίνηση από τη Ρωσία θα προκαλούσε διεθνή κρίση υψηλού επιπέδου. Στην Σινική Θάλασσα, η Κίνα με ανάλογες ενέργειες θα αντιμετώπιζε άμεση στρατιωτική κινητοποίηση και διεθνή καταδίκη.

Αντίθετα, στο Αιγαίο, οι μονομερείς επαναλήψεις NAVTEX από την Τουρκία γίνονται σιωπηρά ανεκτές. Η ίδια πρακτική, αλλού, θεωρείται απειλητική και θα προκαλούσε σφοδρή αντίδραση. Αυτή η αντίφαση αποκαλύπτει δομική υποκρισία: η Δύση και το NATO εφαρμόζουν διαφορετικά μέτρα ανάλογα με τον γεωπολιτικό ρόλο του εκδότη.

Στην πράξη, η τεχνική ουδετερότητα των NAVTEX και NAVAREA είναι εύθραυστη. Η συνεχής χρήση τους, σε συνδυασμό με γεωπολιτική ισχύ, μπορεί να αλλάξει συμπεριφορές, να επηρεάσει τη ναυσιπλοΐα και να δημιουργήσει εντυπώσεις κυριαρχίας χωρίς να αλλάξει τίποτα νομικά. Αυτή η διπλή πραγματικότητα αποκαλύπτει το πολιτικό πρόσωπο της τεχνικής ουδετερότητας.

Το NATO, που συχνά θεωρείται «ουδέτερο», δεν εγκρίνει NAVTEX ούτε αποφασίζει για κυριαρχία. Η στρατιωτική συνεργασία μεταξύ συμμάχων δεν ταυτίζεται με νομική ισχύ. Όμως η αντίδραση ή η ανοχή του οργανισμού γίνεται σαφής: όταν μια εχθρική δύναμη χρησιμοποιεί τα ίδια εργαλεία σε κρίσιμη γεωπολιτική ζώνη, η απάντηση είναι άμεση· όταν μια χώρα όπως η Τουρκία το κάνει στο Αιγαίο, η ανοχή είναι σιωπηλή ή επιλεκτική.

Η ιστορία των NAVTEX δεν είναι απλώς ένα τεχνικό ζήτημα· είναι καθρέφτης της διεθνούς πολιτικής και της επιλεκτικής εφαρμογής κανόνων. Όσο τα τεχνικά συστήματα παραμένουν ανοικτά σε μονομερείς εκμεταλλεύσεις, οι μικρές παραβιάσεις μετατρέπονται σε στρατηγικά όπλα, οι περιοχές γίνονται πεδία επιρροής και η ειρήνη στη θάλασσα κινδυνεύει να καταστεί ευάλωτη.

Η διεθνής κοινότητα πρέπει να επανεξετάσει τον τρόπο που λειτουργούν τα συστήματα NAVTEX και NAVAREA, ώστε να εμποδιστεί η κατάχρησή τους ως εργαλεία πολιτικής πίεσης. Χρειάζεται ένα νέο μοντέλο που θα διασφαλίζει ότι η τεχνική ουδετερότητα δεν μετατρέπεται σε πεδίο στρατηγικής εκμετάλλευσης, και ότι η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας παραμένει ο μοναδικός και αδιαπραγμάτευτος στόχος.

Μόνο τότε θα είναι δυνατό να υπάρξει πραγματική σταθερότητα και εμπιστοσύνη στη θάλασσα, ανεξάρτητα από το ποιος εκδίδει τα μηνύματα, ποιοι ελέγχουν τα όργανα και ποιοι επιλέγουν να παραμένουν απέξω. Η θάλασσα δεν είναι ούτε ελληνικό Αιγαίο ούτε Αρκτική ούτε Σινική Θάλασσα· είναι κοινό πεδίο, και η ασφάλειά της πρέπει να προστατεύεται με κανόνες που εφαρμόζονται καθολικά και δίκαια.

Το πρόβλημα των NAVTEX δεν είναι η ύπαρξή τους, αλλά η κατάχρησή τους. Και αυτή η κατάχρηση δεν είναι αναπόφευκτη ούτε εγγενής στο σύστημα. Ακόμη και σε περιοχές υψηλής γεωπολιτικής έντασης, όπως ο Αρκτικός Κύκλος, χώρες με τεράστιο στρατηγικό βάρος – συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας – ασκούν τις αρμοδιότητές τους ως συντονιστές στο πλαίσιο σαφών κανόνων, χρονικών ορίων και τεχνικών αναγκαιοτήτων. Η θεσμική ευθύνη λειτουργεί, εκεί, ως μηχανισμός αυτοσυγκράτησης.

Αυτό ακριβώς αποκαλύπτει το κενό στο Αιγαίο. Όχι επειδή τα εργαλεία είναι διαφορετικά, αλλά επειδή η διεθνής κοινότητα έχει αποδεχθεί μια γκρίζα ζώνη πρακτικών, όπου η επανάληψη και η διάρκεια υποκαθιστούν τη νομιμότητα και η τεχνική ουδετερότητα μετατρέπεται σε σιωπηρή ανοχή. Η ίδια πρακτική που στην Αρκτική ή στη Σινική Θάλασσα θα προκαλούσε άμεση πολιτική και στρατιωτική κινητοποίηση, στο Αιγαίο αντιμετωπίζεται ως «τεχνικό ζήτημα».

Αν το διεθνές σύστημα θέλει να παραμείνει αξιόπιστο, δεν χρειάζεται νέους κανόνες, αλλά συνεπή εφαρμογή των υπαρχόντων. Χρειάζεται σαφή όρια στη διάρκεια και την επανάληψη των NAVTEX, διαφανείς διαδικασίες για την αποτροπή κατάχρησης και, κυρίως, πολιτικό θάρρος ώστε η τεχνική ουδετερότητα να μη χρησιμοποιείται ως άλλοθι στρατηγικής πίεσης.

Γιατί όταν ακόμη και ανταγωνιστικές μεγάλες δυνάμεις μπορούν να λειτουργούν εντός πλαισίου, τότε το πρόβλημα δεν είναι το σύστημα. Είναι η επιλεκτική ανοχή. Και αυτή, αργά ή γρήγορα, υπονομεύει όχι μόνο τη ναυσιπλοΐα, αλλά την ίδια την έννοια της διεθνούς τάξης στη θάλασσα.

Από ότι φαίνεται το Αιγαίο λειτουργεί ως πειραματικό πεδίο ανοχής  και η Ελλάδα πληρώνει το κόστος της «συμμαχικής σιωπής.