Ποιος αποφάσισε ότι η ώρα θα έχει 60 λεπτά;

Τον Οκτώβριο του 1793, η νεοσύστατη Γαλλική Δημοκρατία επιχείρησε να εισαγάγει ένα δεκαδικό σύστημα χρόνου, κατά το οποίο, η ημέρα θα χωριζόταν σε 10 ώρες, κάθε ώρα σε 100 λεπτά και κάθε λεπτό σε 100 δευτερόλεπτα. Το σύστημα αυτό ήταν μέρος ενός ευρύτερου επαναστατικού ημερολογίου που στόχευε στον ορθολογισμό (και την αποχριστιανοποίηση) της δομής του έτους, εισάγοντας μεταξύ άλλων, μια νέα 10ήμερη εβδομάδα. Ωστόσο, το εγχείρημα αποδείχθηκε δύσκολο, καθώς ο επανασχεδιασμός και η μετατροπή των υπαρχόντων ρολογιών αποδείχθηκε εξαιρετικά δύσκολη. Το νέο σύστημα απομόνωσε τη Γαλλία από τις γειτονικές χώρες, ενώ ο αγροτικός πληθυσμός δυσανασχετούσε με το γεγονός ότι η ημέρα ανάπαυσης ήταν κάθε δέκα ημέρες. Τελικά, το σύστημα αυτό καταργήθηκε μετά από περίπου έναν χρόνο.

Για να κατανοήσουμε όμως γιατί μια ώρα εξακολουθεί να έχει 60 λεπτά, πρέπει να γυρίσουμε πίσω στον χρόνο πριν την εφεύρεση των ρολογιών. Η ιστορία ξεκινά με τους Σουμέριους, έναν αρχαίο λαό της Μεσοποταμίας, οι οποίοι έζησαν περίπου από το 5.300 έως το 1.940 π.Χ., οι οποίοι ανέπτυξαν το πρώτο γνωστό σύστημα γραφής και παράλληλα ένα αριθμητικό σύστημα βασισμένο στην έννοια του 60, το λεγόμενο εξηκονταδικό σύστημα.

Η ανάπτυξη των αριθμών καθοδηγήθηκε από την ανάγκη να τηρούν αρχεία για το ολοένα και μεγαλύτερο και πιο περίπλοκο γεωργικό σύστημα που υποστήριζε τις αναπτυσσόμενες πόλεις τους, λέει ο Μάρτιν Γουίλις Μονρόε, ειδικός στις σφηνοειδή γραφή (τα πρώιμα συστήματα γραφής της αρχαίας Μέσης Ανατολής) στο Πανεπιστήμιο του New Brunswick στον Καναδά. Οι Σουμέριοι άρχισαν να χρησιμοποιούν μικρές πήλινες πινακίδες, συχνά στο μέγεθος ενός smartphone ή και μικρότερες, για να παρακολουθούν τους αριθμούς, αποτυπώνοντας τις λεπτομέρειες σε μαλακό πηλό. Σύντομα ακολούθησαν και άλλες εικονογραφημένες σημειώσεις, οι οποίες εξελίχθηκαν στη διάσημη σφηνοειδή γραφή.

Η προέλευση του χρόνου

Δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία ότι οι Σουμέριοι χρησιμοποιούσαν συστηματικά την έννοια του χρόνου, αν και κάποια μορφή χρονομέτρησης πιθανότατα υπήρχε στην περιοχή πριν από την πρώτη καταγεγραμμένη χρήση ηλιακών και υδραυλικών ρολογιών από τους Βαβυλώνιους -έναν μεταγενέστερο πολιτισμό της Μεσοποταμίας- που έζησε περίπου το 1000 π.Χ.

Ο πρώτος πολιτισμός που είναι γνωστό ότι διαίρεσε την ημέρα σε ώρες ήταν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι, λέει η Ρίτα Γκάουτσι, αρχαιοαστρονόμος στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας στην Ελβετία, και αυτό εμφανίζεται σε θρησκευτικά κείμενα από περίπου το 2500 π.Χ. Αρχικά διαίρεσαν τη νύχτα σε 12 μέρη, βασισμένοι στην παρατήρηση των άστρων, και αργότερα έκαναν το ίδιο και με την ημέρα, δημιουργώντας το γνωστό σύστημα των 24 ωρών.

Τα πρώτα γνωστά όργανα μέτρησης του χρόνου- τα ηλιακά και τα υδραυλικά ρολόγια- εμφανίστηκαν στην Αίγυπτο γύρω στο 1500 π.Χ. Μερικά χρησιμοποιούνταν κατά την καθημερινή εργασία, αλλά τα περισσότερα «πιθανότατα σχετίζονταν περισσότερο με τη θρησκεία και τις τελετουργίες» παρά με τη χρονομέτρηση, σύμφωνα με την Γκάουτσι.

«Προσωπικά, πιστεύω ότι πολλά από αυτά ήταν δώρα στους θεούς, αναθήματα», λέει. «Δεν έχουμε πολλές πληροφορίες για την επιστημονική χρονομέτρηση από την εποχή».

Αρχικά, σε κείμενα που αφορούσαν την καθημερινή ζωή, η μικρότερη μονάδα χρόνου ήταν συνήθως η εργάσιμη βάρδια, αναφέρει η ερευνήτρια- η οποία νοούνταν συνήθως ως πρωινή ή απογευματινή. Ωστόσο, κατά τη ρωμαϊκή περίοδο της αρχαίας Αιγύπτου (από το 30 π.Χ.), οι ώρες καθιερώθηκαν ως βασική μονάδα μέτρησης του χρόνου, ενώ άρχισε να εμφανίζεται και το μισάωρο, προσθέτει η ερευνήτρια.

Από τις ώρες στα λεπτά

Η έννοια των λεπτών και των δευτερολέπτων προέκυψε αργότερα από αστρονομικές ανάγκες. Οι Βαβυλώνιοι, οι οποίοι άκμασαν από το 2000 π.Χ. έως το 540 π.Χ., υιοθέτησαν τόσο τη σφηνοειδή γραφή όσο και το εξηνταδικό σύστημα αρίθμησης από τους Σουμέριους. Γύρω στο 1000 π.Χ., είχαν αναπτύξει ένα ημερολόγιο με βάση το χρόνο που χρειάζεται για να επιστρέψει ο ήλιος στην ίδια θέση στον ουρανό – λίγο περισσότερο από 360 ημέρες.

Μπορεί να είναι δύσκολο να πούμε ακριβώς ποιος βασίστηκε σε ποιον μεταξύ όλων αυτών των αρχαίων εξελίξεων του χρόνου, λέει η Γκάουτσι.

«Από περίπου το 330 π.Χ. και μετά, η Αίγυπτος, με το νέο κέντρο επιστήμης στην Αλεξάνδρεια, έγινε ένα χωνευτήρι όπου οι άνθρωποι, και μαζί τους οι ιδέες τους από όλες τις περιοχές, συγχωνεύτηκαν. Αυτό ονομάζουμε ελληνιστικό κόσμο» εξηγεί.

Ωστόσο, σύμφωνα με την Έρικα Μεζάρος από το Πανεπιστήμιο Μπράουν, είναι σαφές ότι οι αρχαίοι Έλληνες υιοθέτησαν το βαβυλωνιακό αστρονομικό σύστημα μέτρησης του χρόνου.

«Είναι ένα σύστημα που λειτούργησε αρκετά καλά για τους Βαβυλώνιους, ώστε οι άνθρωποι που ήρθαν μετά από αυτούς το υιοθέτησαν», εξηγεί.

Μέτρηση των δευτερολέπτων

Ενώ οι Έλληνες είχαν αμμομετρικά ρολόγια «για να βεβαιωθούν ότι οι άνθρωποι είχαν τον ίδιο χρόνο για να μιλήσουν», το βαβυλωνιακό σύστημα χρόνου που υιοθέτησαν, χρησιμοποιούνταν μόνο εννοιολογικά από τους αστρολόγους και σε μεγάλο βαθμό δεν σχετιζόταν με την καθημερινή ζωή, σύμφωνα με την Γκάουτσι.

Ωστόσο, η έννοια της ώρας, των λεπτών και των δευτερολέπτων, που διαμορφώθηκε στο ελληνιστικό χωνευτήρι, μεταδόθηκε διαμέσου των αιώνων μέχρι σήμερα. Μόνο όμως πριν από μερικές εκατοντάδες χρόνια οι συσκευές μέτρησης χρόνου έγιναν αρκετά ακριβείς, ώστε τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα να αρχίσουν να χρησιμοποιούνται στην καθημερινή ζωή.

Το δευτερόλεπτο χρησιμοποιείται πλέον σε αμέτρητους επιστημονικούς ορισμούς και, με την έναρξη της μέτρησης μονάδων χρόνου μικρότερων από το δευτερόλεπτο, οι επιστήμονες πέρασαν σε μετρικό σύστημα, χωρίζοντάς το σε χιλιοστά και μικροδευτερόλεπτα (αντιστοίχως, ένα χιλιοστό και ένα εκατομμυριοστό του δευτερολέπτου).

Η έλευση των ατομικών ρολογιών

Τον 20ό αιώνα, τα ατομικά ρολόγια επέτρεψαν στους επιστήμονες να επαναπροσδιορίσουν το δευτερόλεπτο με μεγαλύτερη ακρίβεια, μεταβαίνοντας από τον ορισμό του με βάση τις περιστροφές του Ήλιου σε μια ακριβή τιμή που βασίζεται στην απορρόφηση και εκπομπή ακτινοβολίας μικροκυμάτων από άτομα Kαισίου-133. Σήμερα, το παγκόσμιο δίκτυο ατομικών ρολογιών καταγράφει την ώρα σχεδόν κάθε σύγχρονου ρολογιού και βρίσκεται πίσω από τα πάντα, από το διαδίκτυο μέχρι το GPS και την εξαιρετικά ακριβή απεικόνιση μαγνητικής τομογραφίας.

Μελετώντας την εξέλιξη της χρονομέτρησης, διαπιστώνουμε ότι ο χρόνος αποτελεί ανθρώπινη κατασκευή που καθορίζεται από ανθρώπινες αποφάσεις. Οι ώρες, τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα προέκυψαν από μια σειρά επιλογών, συμπτώσεων και τυχαίων περιστατικών. Έτσι, μια απόφαση που πιθανότατα πάρθηκε πριν από 5.000 χρόνια συνεχίζει ακόμη και σήμερα να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο μετράμε ακόμη και σήμερα τον χρόνο.