Ο Ευαγγελιστής Μάρκος και το Ευαγγέλιο του

Του Εμμανουήλ Αθ. Λουκάκη

1. Η προσωπικότητα του Μάρκου

    Στα βιβλία της Καινής Διαθήκης μεταξύ των τεσσάρων Ευαγγελίων, τη δεύτερη σειρά, μετά το κατά Ματθαίον, κατέχει το κατά Μάρκον Ευαγγέλιο. Στο κείμενό του ουδεμία γίνεται αναφορά περί του συγγραφέα του, για τον οποίο ελάχιστες πληροφορίες είναι γνωστές, κυρίως από τις “Πράξεις των Αποστόλων” και επιστολές του Πέτρου και Παύλου. 
   Το όνομα Μάρκος (εκ του Λατινικού Marcus) ήταν συνηθισμένο κατά την εποχή της Καινής Διαθήκης. Στις “Πράξεις των Αποστόλων” ονομάζεται Ιωάννης (13,5) και “Ιωάννης ο αποκαλούμενος Μάρκος” (12,12) ή απλώς Μάρκος (15,39), πράγμα το οποίο δηλώνει ότι είχε δύο ονόματα, ένα Ιουδαϊκό και ένα Ρωμαϊκό, κατά τη συνήθεια τότε, όπως και ο θείος του Ιωσήφ, ο επικληθείς Βαρνάβας, Κύπριος το γένος. Το Μάρκος τελικά επεκράτησε.
   Ο Μάρκος ήταν Ιεροσολυμίτης, αν και η συγγένεια του με τον απόστολο Βαρνάβα ανάγει την καταγωγή του στην Κύπρο. Μητέρα του ήταν η Μαρία, κάποια ευκατάστατη κυρία, προφανώς χήρα, πολύ γνωστή στο Χριστό, στην οικία της οποίας στα Ιεροσόλυμα, συναθροίζονταν οι Απόστολοι και οι πρώτοι χριστιανοί. Ακολούθησε από νωρίς τον Κύριο και αποτέλεσε μέλος της ονομαστής συντροφιάς των Μυροφόρων γυναικών, και την εκτιμούσε πολύ ο Κύριος. Επικρατεί η γνώμη ότι στην οικία αυτή ο Κύριος δίδαξε πολλές φορές. Κι ακόμη πως εκεί τέλεσε και τον "Μυστικό Δείπνο", πρωτοεμφανίστηκε στους έντεκα μετά την Ανάσταση και εκεί έγινε η επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος στους μαθητές. 
   Ο Ευαγγελιστής δεν ανήκε στον κύκλο των 12 μαθητών του Ιησού, ούτε και στον ευρύτερο των εβδομήκοντα (70) – οι οποίοι ήσαν αυτόπτες μάρτυρές Του – καίτοι η τελευταία άποψη υποστηρίζεται από αρχαίους και σύγχρονους συγγραφείς και ερευνητές. Υπέρ της πρώτης συνηγορεί η μαρτυρία του επισκόπου Ιεραπόλεως της Φρυγίας, Παπία (60/70 - περ. 150 μ.Χ.), σημαντική προσωπικότητα της πρώιμης εκκλησιαστικής περιόδου, ότι ο Μάρκος "ούτε...ήκουσε του Κυρίου, ούτε παρηκολούθησεν αυτώ". Την άποψη αυτή υποστηρίζει και συμμερίζεται και ο Καθηγητής Χ. Βούλγαρης. 
    Χαρακτηρίζεται, όπως θα δούμε πιο κάτω, από τον απόστολο Πέτρο ως "υιός μου", τουτέστιν “πνευματικό μου τέκνο” και υπήρξε προφανώς συνεργός του Πέτρου, αν δεχτούμε ως ορθή πάλι τη μαρτυρία του Παπία, ότι “ο μεν Μάρκος γενόμενος ερμηνευτής του Πέτρου, κατέγραψε με ακρίβεια αλλ' όχι με τάξη, όσα ενθυμείτο από τα λεχθέντα ή πραχθέντα υπό του Κυρίου”. Το πιθανότερο είναι ότι εδώ ο Παπίας, με τον όρο "ερμηνευτής", εννοεί εκείνον ο οποίος μεταδίδει ή καταγράφει τα υπό τινος λεγόμενα σε ελεύθερη απόδοση. Βεβαίως, καθώς παρατηρεί ο Καθηγητής Χ. Βούλγαρης και ήδη αναφέραμε, η μητέρα του Μάρκου, Μαρία, συνδεόταν με τον Ιησού, οπότε και ο γιος της Τον γνώρισε, αλλά λόγω της μικρής ηλικίας του δεν τον ακολούθησε και επομένως δεν είναι δυνατό να θεωρηθεί αυτόπτης μάρτυρας ή ακόλουθος του έργου του. Επιπλέον, στην ίδια προοπτική, η μεταγενέστερη εκκλησιαστική παράδοση ότι ο Μάρκος είναι ο αναφερόμενος στο Ευαγγέλιο νεαρός, που κατά τη σύλληψη του Χριστού “τον ακολούθησε περιτυλιγμένος μ΄ ένα σεντόνι, αλλά τον έπιασαν οι άλλοι νέοι κι αυτός άφησε το σεντόνι στα χέρια τους και έφυγε γυμνός” (Μαρκ. 14,51-52), ελέγχεται ως ανακριβής.
   Μετά την Ανάσταση του Ιησού ο Μάρκος είχε ενεργό συμμετοχή στη ζωή και το έργο της Αποστολικής Εκκλησίας, χάρις στον Βαρνάβα (του οποίου ήταν “ανεψιός”). Συνεργάστηκε με τους δύο κορυφαίους αποστόλους Παύλο και Πέτρο στη διάδοση του Ευαγγελίου. Αρχικά τον συναντούμε μαζί με τον Βαρνάβα στην πρώτη περιοδεία του Παύλου. Διακόπτει τη συνεργασία, όταν ο Παύλος και οι συνεργάτες του έφτασαν από την Κύπρο στην Πέργη της Παμφυλίας και εκείθεν επιστρέφει στην Ιερουσαλήμ, όπως βλέπουμε στο βιβλίο των “Πράξεων”. Στην αρχή της δεύτερης περιοδείας, μετά την Αποστολική Σύνοδο (48 μ.Χ.), κατά τον “παροξυσμό” που δημιουργήθηκε μεταξύ Παύλου και Βαρνάβα, ο τελευταίος με τον Μάρκο απέπλευσαν στην Κύπρο και ο Παύλος με τον Σίλα ξεκίνησαν για τη νοτιοδυτική Μ. Ασία (Πραξ. 15,37 ε.). Αργότερα ο Μάρκος ακολούθησε τον Πέτρο στην περιοδεία του ανά τις περιοχές Πόντου, Γαλατίας, Καππαδοκίας, Ασίας και Βιθυνίας, όπου ο Πέτρος κήρυξε το Ευαγγέλιο. Στη συνέχεια βρίσκεται πάλι ο Μάρκος κοντά στους Πέτρο και Παύλο, στη Ρώμη, όπου τελικά παρέμεινε με τον Παύλο υπηρετώντας τον μέχρι του θανάτου του, το 66 μ.Χ. 
   Η δραστηριότητα αυτή του Μάρκου απηχείται σε επιστολές της αιχμαλωσίας του Παύλου, γραμμένες από τη φυλακή στη Ρώμη, (όπως προς Κολοσσαείς (4, 10) “σας στέλνουν χαιρετισμούς ο Αρίσταρχος κι ο Μάρκος, ο ανεψιός του Βαρνάβα”, προς Φιλήμονα (24), στον οποίο ο Μάρκος στέλνει χαιρετισμούς και Β΄ προς Τιμόθεον – ο οποίος βρισκόταν στην Έφεσο – όπου αναφέρεται “Πάρε τον Μάρκο και φέρε τον μαζί σου. Τον χρειάζομαι να με βοηθήσει” 4, 11) και του Πέτρου “σας στέλνει χαιρετίσματα ο Μάρκος, ο πνευματικός μου γιος” (Α΄ Πέτρου 5, 13).
   Τι απέγινε ο Μάρκος στη συνέχεια δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα. Η αρχαία παράδοση τον συνδέει με την ίδρυση της εκκλησίας της Αλεξάνδρειας, όπου μετέβη μετά το 66 μ.Χ., ενώ η Εκκλησία της Αιγύπτου του αποδίδει τη συγγραφή μιας από τις αρχαιότερες Λειτουργίες της, παρά το γεγονός ότι αρχαίοι Αλεξανδρινοί συγγραφείς, όπως ο Κλήμης και ο Ωριγένης, ουδέν αναφέρουν περί διαμονής του Μάρκου στην Αλεξάνδρεια. Ο άγιος Ιερώνυμος (347-420) τοποθετεί το θάνατό του κατά το 8ο έτος της βασιλείας του Νέρωνα, το δε Απόκρυφο “Πράξεις Μάρκου” που χρονολογείται στον 4ο ή 5ο μ.Χ. αιώνα, ομιλεί για μαρτυρικό του θάνατο υπό των εθνικών της Αλεξάνδρειας και ταφή σε γειτονικό χωρίο. Από εκεί, σύμφωνα με μεταγενέστερες πληροφορίες, Ενετοί έμποροι μετέφεραν τα λείψανά του περί το 828 στη Βενετία και έκτοτε τιμάται ως πολιούχος της. Η μνήμη του τιμάται στις 25 Απριλίου.
   Διάφορες παραδόσεις για τον Μάρκο απηχούνται σε εκκλησιαστικούς συγγραφείς ή σε αρχαία Λατινικά χειρόγραφα του Ευαγγελίου του. Ο Ιππόλυτος Ρώμης (170-235 μ.Χ.), παρεμπιπτόντως και άνευ περισσότερων εξηγήσεων τον ονομάζει “κολοβοδάκτυλον”, είτε γιατί είχε δυσανάλογα μικρά δάκτυλα σε σχέση προς το σώμα του, είτε σύμφωνα με άλλη, αλληγορική ερμηνεία, γιατί το Ευαγγέλιό του στερείται εισαγωγής και επιλόγου.  
   
 

2.  ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ

  Ο Μάρκος αρχίζει τη διήγηση περί του προσώπου του Ιησού Χριστού εξ ολοκλήρου με τη δημόσια δράση Του, παρατρέχοντας τη γενεαλογία και τα περιστατικά της γεννήσεως και παιδικής Του ηλικίας. Ενδιατρίβει περισσότερο στα έργα, παρά στα λόγια του Ιησού, ιδιαιτέρως σε εκείνα, τα οποία αποδεικνύουν την υπερφυσική δύναμη και τη Θεότητά Του. Είναι, σε έκταση κειμένου, το συντομότερο από όλα τα Ευαγγέλια. Περιλαμβάνει 16 κεφάλαια, έναντι 28 του Ματθαίου, 24 του Λουκά και 21 του Ιωάννου. Αρχίζοντας από το κήρυγμα και το έργο του Ιωάννη του Βαπτιστή, παρουσιάζει αμέσως τη δημόσια δράση του Ιησού και τελειώνει με το Πάθος Του και την Ανάσταση. 
   Όπως αναφέρει ο Καθηγητής Χ. Βούλγαρης, παρουσιάζει τον αγώνα του Ιησού Χριστού, Υιού του Θεού, εναντίον των εις των κόσμο δυνάμεων του διαβόλου και του θανάτου, και έτσι τη λύτρωση του ανθρώπου, ο οποίος στέναζε υπό το κράτος των. Ο αγώνας αυτός πέρασε από διάφορα στάδια και εξελίχθηκε σε διάφορες μορφές, ακόμη και σ’ αυτή τη Σταύρωσή Του, για να καταπατηθούν τελικά με το θρίαμβο της Αναστάσεως. Έτσι ο Μάρκος, ήδη από την αρχή τονίζει ότι θα παρουσιάσει το πρόσωπο και το έργο “του Ιησού Χριστού, Υιού του Θεού” η δε Θεότητά Του συμπλέκεται με την Μεσσιανική Του ιδιότητα και αποστολή ως εκπλήρωση της γνήσιας προφητικής παράδοσης της Παλαιάς Διαθήκης, προπομπός της οποίας τυγχάνει το πρόσωπο και το έργο του Ιωάννη του Βαπτιστή. Με τον τρόπο αυτό ο Ιησούς ανατοποθετεί την έντονη Μεσσιανική προσδοκία του σύγχρονου Ιουδαϊσμού, η οποία είχε προσλάβει εθνικιστική και πολιτική χροιά, στα ορθά προφητικά και θεολογικά της πλαίσια.
   Σε δύο σημεία η Παράδοση της αρχαίας Εκκλησίας είναι ομόφωνη: 1. Ότι το δεύτερο Ευαγγέλιο γράφτηκε από τον Μάρκο και 2: Ότι περιέχει και παρουσιάζει το κήρυγμα του Πέτρου, καθώς τονίσαμε πριν. Απευθύνεται σε χριστιανούς που ήταν πρώην εθνικοί και που ζουν έξω από την Παλαιστίνη. Ο Ευαγγελιστής χαρακτηρίζει ο ίδιος το κείμενό του ήδη με την πρώτη του φράση ως “Ευαγγέλιον Ιησού Χριστού”. Έχει λοιπόν επίγνωση του γεγονότος ότι δεν συγγράφει βιογραφία του Ιησού αλλά μεταφέρει ένα μήνυμα ζωής, μια χαρμόσυνη αγγελία, ένα “ευαγγέλιο”. 
   Το κατά Μάρκον Ευαγγέλιο θεωρείται από τη σύγχρονη έρευνα ως το αρχαιότερο από τα τέσσερα Ευαγγέλια. Πολλοί μελετητές της Καινής Διαθήκης θεωρούν ότι αποτέλεσε την πηγή των άλλων δύο «Συνοπτικών» Ευαγγελιστών, Ματθαίου και Λουκά.
   Εφόσον ο Μάρκος συνδέθηκε με τον Πέτρο στα Ιεροσόλυμα και συνεργάστηκε στη συνέχεια με αυτόν και τον Βαρνάβα στην Αντιόχεια στην ιεραποστολή μεταξύ των εθνικών και εφόσον το Ευαγγέλιο γράφτηκε χάριν αυτών, έπεται ότι το έγραψε στην Αντιόχεια μετά την Αποστολική Σύνοδο ήτοι μεταξύ του 48 και του 52 μ.Χ. Ο χρόνος αυτός το καθιστά πρόσφορο για χρησιμοποίηση από τον Ματθαίο (55-60 μ.Χ.) και τον Λουκά (60-62 μ.Χ.). 
  Αναφέραμε προηγουμένως ότι το κατά Μάρκον είναι το Ευαγγέλιο της δημοσίας δράσεως του Ιησού. Έτσι μόνο μία βαρυσήμαντη ομιλία Του καταγράφεται, που προλέγει την καταστροφή του Ναού των Ιεροσολύμων, τα δεινά πριν από το τέλος του κόσμου και τον ερχομό του Υιού ου ανθρώπου (κεφ. 13). Αναφέρονται επίσης 18 θαύματα του Ιησού. Σε αντίθεση με τους άλλους δύο “Συνοπτικούς”, ο Μάρκος παραλείπει τις εκτενείς ομιλίες του Κυρίου, όπως την “Επί του όρους Ομιλία”, ενώ είναι πενιχρός στην παράθεση παραβολών. Διασώζει μόνο 4 παραβολές, συγκρινόμενος με 18 του Ματθαίου και 19 του Λουκά. 
   Και κλείνουμε την πενιχρή μας αυτή παρουσίαση, με ένα απόσπασμα από τον Καθηγητή Ιωάννη Καραβιδόπουλο: “Το βιβλίο αυτό της Καινής Διαθήκης είναι το πρώτο που εισάγει και καθιερώνει στην παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας ένα νέο φιλολογικό είδος, το ¨ευαγγέλιο”. Το λυτρωτικό μήνυμα που φέρνει στον κόσμο ο Χριστός δίνει έτσι την ονομασία του και στο βιβλίο που περιέχει αυτό το μήνυμα…”  
   Αυτό ακριβώς το μήνυμα απηχείται στους τελευταίους στίχους του Ευαγγελίου, τους οποίους και παραθέτουμε εδώ, αντί άλλου επιλόγου, στο αρχαίο κείμενο και σε μετάφραση. Σίγουρα περιέχουν απάντηση στα προβλήματα μας.

3. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 16

15 Καὶ εἶπεν αὐτοῖς· πορευθέντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα κηρύξατε τὸ εὐαγγέλιον πάσῃ τη κτίσει.
16 Ὁ πιστεύσας καὶ βαπτισθεὶς σωθήσεται, ὁ δὲ ἀπιστήσας κατακριθήσεται.
17 Σημεῖα δὲ τοῖς πιστεύσασι ταῦτα παρακολουθήσει· ἐν τῷ ὀνόματί μου δαιμόνια ἐκβαλοῦσι· γλώσσαις λαλήσουσι καιναῖς·
18 ὄφεις ἀροῦσι· κἂν θανάσιμόν τι πίωσιν, οὐ μὴ αὐτοὺς βλάψει· ἐπὶ ἀρρώστους χεῖρας ἐπιθήσουσι, και καλῶς ἕξουσιν.
19 Ὁ μὲν οὖν Κύριος μετὰ τὸ λαλῆσαι αὐτοῖς ἀνελήφθη εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐκάθισεν ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ.
20 Ἐκεῖνοι δὲ ἐξελθόντες ἐκήρυξαν πανταχοῦ, τοῦ Κυρίου συνεργοῦντος καὶ τὸν λόγον βεβαιοῦντος διὰ τῶν ἐπακολουθούντων σημείων. Ἀμήν.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
 

15 Μετά τους είπε: «Πορευθείτε σ’ ολόκληρο τον κόσμο και διακηρύξτε το χαρμόσυνο μήνυμα σ’ όλη την κτίση. 
16 Όποιος πιστέψει και βαφτιστεί θα σωθεί· όποιος δεν πιστέψει θα καταδικαστεί. 
17 Να και τα θαύματα που θα κάνουν όποιοι πιστέψουν: Με την επίκληση του ονόματός μου θα διώχνουν δαιμόνια, θα μιλούν νέες γλώσσες, 
18 κι αν παίρνουν φίδια στα χέρια τους ή πίνουν κάτι δηλητηριώδες δε θα παθαίνουν τίποτε· θα βάζουν τα χέρια τους πάνω σε αρρώστους και θα τους θεραπεύουν».
19 Αφού τους είπε αυτά ο Κύριος, αναλήφθηκε στον ουρανό και κάθισε στα δεξιά του Θεού. 
20 Οι μαθητές τότε έφυγαν και έφεραν το χριστιανικό μήνυμα παντού· κι ο Κύριος συνεργούσε μαζί τους κι επιβεβαίωνε το κήρυγμά τους με τα θαύματα που το συνόδευαν. Αμήν.