Όταν η παραμόρφωση γίνεται κανονικότητα

Ας το πούμε χωρίς περιστροφές, δεν έχουμε απλώς κακούς ηγέτες. Έχουμε αρχίσει να αποδεχόμαστε τη στρέβλωση ως κανονικότητα. Η αλαζονεία βαφτίζεται αυτοπεποίθηση, η επιθετικότητα αποφασιστικότητα και η απλοποίηση όσων συμβαίνουν ρεαλισμός. Δεν είναι μόνο ότι η εξουσία έχει γίνει πιο σκληρή. Είναι ότι το συλλογικό μας αισθητήριο έχει αποδυναμωθεί τόσο, που δυσκολευόμαστε πλέον να ξεχωρίσουμε την ηγεσία από την καρικατούρα της.
Κάποτε η απόσταση ανάμεσα στο λογικό και το παράλογο λειτουργούσε ως όριο. Σήμερα αυτό το όριο έχει διαβρωθεί. Όχι επειδή το παράλογο επικράτησε απότομα, αλλά επειδή εισχώρησε σταδιακά, σχεδόν αθόρυβα, στη γλώσσα, στην πολιτική και σε αυτό που θεωρούμε άσκηση εξουσίας. Εκεί όπου άλλοτε αναζητούσαμε σοβαρότητα και υπευθυνότητα, συναντάμε πλέον βεβαιότητες χωρίς σκέψη και δύναμη χωρίς μέτρο. Και το πιο ανησυχητικό είναι ότι αυτή η μετατόπιση δεν προκαλεί πλέον καμία απολύτως ενόχληση.

Αρκεί να ρίξει κανείς μια ματιά στη σύγχρονη παγκόσμια σκηνή για να δει με ποιο τρόπο παίρνει σάρκα και οστά αυτή η παραμόρφωση. Από τον Donald Trump, που μετέτρεψε τον πολιτικό λόγο σε διαρκή επίθεση, αμφισβητώντας ακόμη και την ίδια την εκλογική διαδικασία, μέχρι τον Vladimir Putin, που επανέφερε τον πόλεμο στην καρδιά της Ευρώπης ντύνοντάς τον με ρητορικές ιστορικής αναγκαιότητας, και τον Kim Jong Un, που ισορροπεί ανάμεσα σε πυρηνικές απειλές και θεατρικές επιδείξεις ισχύος. Η εξουσία μοιάζει όλο και περισσότερο με πεδίο προσωπικής προβολής και λιγότερο με χώρο συλλογικής λογοδοσίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η πολιτική θυμίζει λιγότερο άσκηση εξουσίας και περισσότερο κακογραμμένο σενάριο, με πρωταγωνιστές που δεν ξέρουν αν παίζουν κάποιο ρόλο ή αν έχουν αρχίσει να τον πιστεύουν πλήρως. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως του Jair Bolsonaro, η άρνηση των γεγονότων ακόμη και μπροστά σε μια πανδημία, μετατράπηκε σε πολιτική στρατηγική, ενώ ηγεσίες όπως του Recep Tayyip Erdoğan έχουν επανειλημμένως δείξει πώς η συγκέντρωση εξουσίας μπορεί να συνοδεύεται από συστηματική αποδυνάμωση θεσμών και ελέγχων. Δεν πρόκειται για ιδεολογικό σχήμα ή για μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, αλλά για ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο όπου η αλαζονεία, ο ναρκισσισμός, η επιθετικότητα και η παραποίηση όσων συμβαίνουν όχι μόνο δεν λειτουργούν αποτρεπτικά, αλλά συχνά ενισχύουν την πολιτική επιβίωση. Και το πιο σημαντικό δεν είναι ότι τέτοιες μορφές εξουσίας υπήρχαν πάντα με διαφορετικές εκδοχές, αλλά ότι πλέον αναγνωρίζονται, αναπαράγονται και σε ορισμένες περιπτώσεις επιβραβεύονται ως αποδεκτοί τρόποι άσκησης εξουσίας. Η αίσθηση ότι ο κόσμος διοικείται από μορφές υπερβολής, αλαζονείας και επικίνδυνης αποσύνδεσης από όσα συμβαίνουν είναι ένα σαφές σημάδι ότι κάτι έχει εκτροχιαστεί.

Ωστόσο δεν αρκεί να ρίχνουμε όλο το βάρος στην ψυχική ισορροπία και στον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η προσωπικότητα των ηγετών, όσο κι αν πολλοί από αυτούς εμφανίζουν ναρκισσισμό, αποξένωση ή ωμή επιθετικότητα. Το πρόβλημα, δηλαδή, δεν είναι μόνο ζήτημα προσωπικής φύσεως. Είναι βαθύτατα συστημικό. Οι ηγέτες δεν λειτουργούν έξω από τις δομές που τους αναδεικνύουν. Αναδύονται μέσα από διαδικασίες που επιβραβεύουν την αλαζονεία, την επικοινωνιακή επιθετικότητα, την έλλειψη αυτοκριτικής, τον κυνισμό και κυρίως την ικανότητα μετατροπής του φόβου σε εργαλείο πειθούς. Δεν έχουμε ηγέτες με προβληματικές συμπεριφορές, αλλά συστήματα που ευνοούν προσωπικότητες αυτού του τύπου. Ο ήρεμος και στοχαστικός άνθρωπος σπάνια επιβιώνει στον σωλήνα της εξουσίας. Αντιθέτως ο θορυβώδης, ο αυτάρεσκος και ο χειριστικός ανεβαίνει πολύ πιο εύκολα στην κορυφή της εξουσίας, σαν να έχει ακόμη και η ίδια η Ιστορία υιοθετήσει τα κριτήρια ενός reality show. Μόνο που εδώ το κοινό δεν αλλάζει κανάλι, αλλά ζει μέσα στο επεισόδιο που προβάλλεται.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η γενικευμένη απορρύθμιση δεν είναι τυχαία. Η συνεχής πληροφοριακή υπερφόρτωση, η κοινωνική απομόνωση, η οικονομική ανασφάλεια, η κατάρρευση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και η διάχυτη αίσθηση ότι κανείς δεν ελέγχει πραγματικά τις εξελίξεις, συνθέτουν ένα πεδίο μόνιμης έντασης. Σε τέτοιες συνθήκες οι ηγέτες δεν είναι μόνο φορείς εξουσίας, αλλά γίνονται ταυτόχρονα έκφραση και επιταχυντές της ίδιας της κρίσης. Δεν είναι οι μόνοι υπεύθυνοι, αλλά συχνά λειτουργούν ως οι πιο ισχυροί πολλαπλασιαστές της.
Το πιο θλιβερό όμως δεν είναι η ύπαρξη ηγετών με εμφανή ηθική ή ψυχική αστάθεια. Είναι η σταδιακή μας εξοικείωση με αυτή την κατάσταση. Όταν η αστάθεια παύει να προκαλεί σοκ και αρχίζει να εκλαμβάνεται ως φυσιολογική ή ακόμη και ως ένδειξη δύναμης, τότε το πρόβλημα μετατοπίζεται από το πρόσωπο στο συλλογικό φαντασιακό. Εκεί ακριβώς αρχίζει η μετατροπή της στρέβλωσης σε κανονικότητα.
Για να κατανοηθεί αυτή η διαδικασία πρέπει να δούμε πώς λειτουργεί το ίδιο το οικοσύστημα της εξουσίας. Η σύγχρονη πολιτική έχει μετατραπεί σε σκηνή. Ο ηγέτης δεν καλείται πλέον να διαθέτει βάθος σκέψης, αλλά να φαίνεται πειστικός μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο η αμφιβολία μοιάζει με αδυναμία, ενώ η απόλυτη βεβαιότητα, ακόμη και όταν είναι αυθαίρετη, εκλαμβάνεται ως ισχύς. Ο ναρκισσιστής διαθέτει ένα εγγενές πλεονέκτημα, δεν διστάζει, δεν αμφιβάλλει, δεν αναστοχάζεται. Εκπέμπει βεβαιότητα σε έναν κόσμο που διψά για απλές απαντήσεις. Έτσι ο στοχαστικός λόγος υποχωρεί μπροστά σε μια υπεραπλουστευμένη αφήγηση που αγγίζει τα όρια του λαϊκισμού.

Παράλληλα η ίδια η εξουσία λειτουργεί ως φίλτρο που ευνοεί συγκεκριμένους τύπους ανθρώπων. Για να φτάσει κανείς ψηλά απαιτείται ικανότητα διαχείρισης της πίεσης, ικανότητα να παίρνει σκληρές αποφάσεις, χωρίς να λυγίζει συναισθηματικά και χωρίς να παραλύει από ενοχές. Το αποτέλεσμα δεν είναι η ανάδειξη ακραίων προσωπικοτήτων, αλλά η συστηματική προώθηση ανθρώπων με μειωμένη ενσυναίσθηση, υπερβολική αυτοπεποίθηση και αυξημένη ικανότητα χειρισμού. Η ευαισθησία δεν ανταμείβεται και συνήθως δεν επιβιώνει σε ένα τέτοιο περιβάλλον.
Σε αυτό το ήδη φορτισμένο πεδίο ο φόβος λειτουργεί ως βασικό καύσιμο. Κοινωνίες που βιώνουν διαρκείς οικονομικές, γεωπολιτικές, τεχνολογικές και υπαρξιακές κρίσεις αναζητούν σταθερότητα. Και εκεί εμφανίζεται ο ηγέτης που υπόσχεται προστασία. Η υπόσχεση αυτή στηρίζεται συνήθως σε μια σχηματική εκδοχή των γεγονότων. Σύνθετα προβλήματα παρουσιάζονται ως εχθροί και η αβεβαιότητα μετατρέπεται σε απειλή. Δεν πρόκειται για παράνοια, αλλά για μια σχεδόν παραληρηματική αντίληψη που καθιστά τον κόσμο διαχειρίσιμο μόνο μέσα από αυτό το σχήμα.
Την ίδια στιγμή η έννοια της αλήθειας έχει αποδυναμωθεί. Η υπερπληροφόρηση και η ψηφιακή διάχυση της πληροφορίας έχουν διαλύσει το κοινό πλαίσιο κατανόησης του κόσμου. Όταν η αλήθεια παύει να αποτελεί σημείο σύγκλισης, δεν επικρατεί αυτός που λέει το πιο σωστό, αλλά αυτός που πείθει περισσότερο ή αυτός που φωνάζει πιο δυνατά. Σε αυτό το περιβάλλον ευνοείται εκείνος που δεν έχει αναστολές για να παραμορφώσει, να υπερβάλλει ή να κατασκευάσει. Ο δισταγμός που κάποτε συγκρατούσε τους ανθρώπους να εκτεθούν, έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

Τέλος, η ίδια η εξουσία λειτουργεί ως ενισχυτής αυτών των τάσεων. Όσο περιορίζεται η αμφισβήτηση και αυξάνεται η κολακεία, τόσο η εικόνα της κατάστασης διυλίζεται πριν φτάσει σε αυτόν που κυβερνά, μέσα από ανθρώπους, συμφέροντα και επιλογές που τη διαστρέφουν. Η αποσύνδεση δεν είναι άμεση, αλλά σταδιακή και συχνά αόρατη. Δεν πρόκειται για τρέλα με την κλινική έννοια, αλλά για μια επικίνδυνα λανθασμένη αντίληψη που έχουν οι ίδιοι οι ηγέτες για τον κόσμο.
Το πιο σκοτεινό σημείο αυτής της διαδικασίας δεν είναι ότι τέτοιες μορφές εξουσίας υφίστανται, αλλά ότι γίνονται πλέον αποδεκτές. Όταν ο ναρκισσισμός παρουσιάζεται ως χαρισματικότητα, η επιθετικότητα ως αποφασιστικότητα και η έλλειψη ενσυναίσθησης ως ρεαλισμός, τότε η παθολογία παύει να αναγνωρίζεται ως τέτοια και μεταμφιέζεται σε ηγεσία.
Λέγοντάς το πιο ωμά, δεν ζούμε απλώς σε έναν κόσμο με προβληματικούς ηγέτες. Ζούμε σε έναν κόσμο που τους παράγει, τους επιλέγει και τους συντηρεί. Και όσο οι κοινωνίες παραμένουν κατακερματισμένες, ευάλωτες στη χειραγώγηση και εξοικειωμένες με τη στρέβλωση, αυτός ο κύκλος όχι μόνο δεν σπάει, αλλά αναπαράγεται σταθερά.