Μια πόλις άλλη θα βρεθεί καλύτερη από αυτή;

Του ΚΩΣΤΗ Ε. ΜΑΥΡΙΚΑΚΗ (*)

Η είδηση στην παγκρήτια, και  όχι μόνον ειδησεογραφία, έσκασε σαν βόμβα μεγατόνων. Η απόφαση κόλαφος της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, μετά από καταγγελία της Πανελλήνιας Ένωσης Επιχειρηματιών Ιδιόκτητων Στεγασμένων Σταθμών Αυτοκινήτων, που υποστήριξε ότι η χρήση των χώρων των ενετικών τειχών Ηρακλείου όλα τα τελευταία χρόνια γινόταν παράνομα, με την ανοχή του Δήμου Ηρακλείου και κατά παράβαση σχετικής απόφασης του Υπουργείου Πολιτισμού, στοιχειώνει όχι μόνο τη Δημοτική Αρχή, αλλά και όλη την τοπική κοινωνία. Η Αρχή καλεί τον Δήμο να αποκλείσει την πρόσβαση στους χώρους αυτούς, καθώς η στάθμευση στα ενετικά τείχη απαγορεύεται με βάση παλαιότερη απόφαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ) από το 2016, η οποία – σύμφωνα με τα όσα αναφέρονται – θα έπρεπε να εφαρμόζεται ήδη.

Κάποτε ο Κωνσταντίνος Π. Καβάφης έγραψε το ποίημα «Η πόλις», ένα με τους πιο εκκωφαντικούς υπαινικτικούς στίχους που γράφτηκαν ποτέ για την αστική παρακμή. Εκεί ο αφηγητής ονειρεύεται να φύγει από την πόλη του, να βρει αλλού μια καλύτερη μοίρα. Ίσως να γράφτηκε για ανθρώπους που ονειρεύονται να φύγουν από τον τόπο τους χωρίς ποτέ να συνειδητοποιούν ότι την παρακμή την κουβαλούν ήδη μέσα τους. Μα η απάντηση είναι αμείλικτη: Δεν θα βρούνε. Γιατί η πόλις δεν είναι γεωγραφία. Είναι η εσωτερική ακινησία των ανθρώπων που τη διοικούν και την κατοικούν. Είναι η ανικανότητα μιας κοινωνίας — και κυρίως του αρχοντολογιού της — να φανταστεί κάτι ανώτερο από το μικρό τους παρόν.

Η Καβαφική Αλεξάνδρεια ήταν ένα σκηνικό παρακμής. Μια πόλις με παρελθόν λαμπρό αλλά με παρόν στενό, κουρασμένο, αναπαμένο στο ραχάτι της καλοπέρασης και του ξιπασμού. Δεν κατέρρεε από πολέμους, κατέρρεε από την καχεκτικότητά της και την έλλειψη οράματος.
Όποιος περπατήσει σήμερα στο Ηράκλειο, το Χάνδακα, την Κάντια και το Μεγάλο Κάστρο της μνήμης, δύσκολα αποφεύγει την ίδια σκέψη, τους ίδιους εκκωφαντικούς συνειρμούς.

Γιατί εδώ η παρακμή δεν κρύβεται απλά. Παρκάρει παντού.

Η τάφρος των ενετικών τειχών του Μ. Κάστρου, ένα από τα πιο εντυπωσιακά μνημειακά σύνολα της Μεσογείου, εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται από τη δημοτική διοίκηση με τον πιο βάρβαρο και χυδαίο τρόπο. Όχι ως ιστορικό παλίμψηστο αλλά ως ελεύθερη επιφάνεια στάθμευσης. Η απόφαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, ήδη από μια δεκαετία,  που απαγορεύει τη στάθμευση εκεί, παραμένει ουσιαστικά ανενεργή, μέχρι που χρειάστηκε να παρέμβει η Εθνική Αρχή Διαφάνειας μετά από καταγγελία, ζητώντας από τη δημοτική αρχή να εφαρμόσει τα αυτονόητα. Η εικόνα είναι σχεδόν αλληγορική. Ένα μνημείο πέντε αιώνων που ο αέρας του σφύζει από τα αόρατα χερουβείμ της μνημοσύνης, είναι έμπλεο από τροχοφόρα.

Η ίδια κατά συρροήν κακουργία, επαναλαμβάνεται και αλλού. Το Ηρώο στην καρδιά της πόλης, τόπος μνήμης και ιστορικής αναφοράς, εξακολουθεί να λειτουργεί σαν υπαίθριο πάρκινγκ. Η μνήμη υποχωρεί μπροστά στην ευκολία. Η ιστορία στριμώχνεται ανάμεσα στους προφυλακτήρες και στους καθρέφτες των αυτοκινήτων.

Και όμως, στις επίσημες ανακοινώσεις, ο πολιτισμός, μαζί με τον κυνισμό και την υποκρισία, περισσεύουν. Ο Δήμος ομνύεται για «ανάδειξη», για «ταυτότητα», για πολιτιστική «στρατηγική». Μα η πραγματικότητα είναι πιο πεζή: η πόλις αντιμετωπίζεται σαν οικόπεδο.
Το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό. Δεν είναι κυκλοφοριακό. Δεν είναι καν διοικητικό. Είναι βαθιά καβαφικό, καθαρά πνευματικό. 
Γιατί η πραγματική κρίση της πόλεως δεν είναι η απουσία των μνημείων. Είναι ότι λείπει η φαντασία να τα δεις. Είναι τελικά ο αμείλικτος εξοστρακισμός της Μνήμης. Στο σημερινό Ηράκλειο δεν λείπει η Ιστορία. Απουσιάζει το βλέμμα.

Και έτσι η πόλις μοιάζει παγιδευμένη σε εκείνη την ακινησία που περιέγραψε ο παντοτινά επίκαιρος Καβάφης. Όχι επειδή δεν μπορεί να αλλάξει, αλλά επειδή όσοι τη διοικούν δεν ένιωσαν ποτέ την ανάγκη να τη φανταστούν διαφορετικά, χωρίς τις παρωπίδες τους. Η πόλις δεν έγινε έτσι από μόνη της. Την έκαναν έτσι.

Και γι’ αυτό η καβαφική προειδοποίηση ηχεί σήμερα παράξενα επίκαιρη: Δεν θα βρούμε άλλες πόλεις καλύτερες, αν δεν αλλάξουμε αυτήν.
Δεν θα υπάρξουν άλλοι δρόμοι όταν εμείς οι ίδιοι μένουμε ακίνητοι. Γιατί στο τέλος, όπως έγραψε ο Αλεξανδρινός, η πόλις θα σε ακολουθεί.
Και στο Ηράκλειο, δυστυχώς, η πόλις ακολουθεί ακόμη τους άρχοντές της. Με τα τείχη, τους προμαχώνες και τους οχυρούς περιβόλους των, με την ιστορία της, και με τα αυτοκίνητα παρκαρισμένα πάνω τους για να αμαυρώνουν και να στοιχειώνουν τη μνήμη της. Μοιάζει να είναι αειδίνητη μέσα στο φαύλο κύκλο μιας μικρής επαρχιακής αυτάρκειας. Μνημεία και μνήμη που σφύζουν μέσα της, νόμοι που επαγγέλλονται και κελεύουν, αποφάσεις που προτρέπουν. Και όλα μαζί πομφόλυγες και τρύπες στο νερό. Εκείνο μονάχα που απουσιάζει είναι η στοιχειώδης βούληση να εφαρμοστούν. Και η φωνή του ποιητή εξακολουθεί να κόβει σαν προφητική λεπίδα τούτη τη στασιμότητα και τη λήθη των Λωτοφάγων: «Καινούριους τόπους δεν θα βρεις, δεν θά βρεις άλλες θάλασσες. Πάντα στην πόλι αυτή θα φθάνεις. Για τα αλλού, μη ελπίζεις».

(*) Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ. Ο τίτλος της επιφυλλίδας (με ερωτηματικό) είναι από το ποίημα «Η πόλις» του Κ. Π. Καβάφη.

Διαβάστε σχετικά: 
Το Μεγάλο Κάστρο, η Μνήμη και οι νέοι Αλεξανδρείς