Ο Αποσελέμης, τα φυτοφάρμακα στο Οροπέδιο και η κρατική ομερτά

Του ΚΩΣΤΗ Ε. ΜΑΥΡΙΚΑΚΗ (*)

Υπάρχουν έργα που εγκαινιάζονται με κορδέλες και λόγια. Και υπάρχουν έργα που όσο περνά ο χρόνος, αποκαλύπτουν τη σιωπή που τα συνοδεύει. Το φράγμα Αποσελέμη ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Το έργο παρουσιάζεται εδώ και χρόνια ως ένα από τα σημαντικότερα έργα ύδρευσης της Κρήτης, ένα τεχνικό επίτευγμα με πόρους της Ε.Ε. που εξασφαλίζει νερό για εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους και επισκέπτες στους τρεις βασικούς Δήμους Ηρακλείου, Χερσονήσου και Αγ. Νικολάου. Πίσω όμως από τη χάρτινη επάρκεια των υδάτινων ταμιευμάτων του, κρύβεται μια λιγότερο προβεβλημένη αλήθεια. Η πραγματική πηγή του νερού και οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι που τη συνοδεύουν. Στο κορυφαίο υδροδοτικό έργο που υπόσχεται ασφάλεια και (αμφίβολη) αφθονία νερού, κρύβεται μια αλήθεια λιγότερο βολική. Το νερό του δεν γεννιέται εκεί όπου φαίνεται. Και κυρίως, δεν προστατεύεται εκεί όπου θα έπρεπε.

Παρά το χαρακτηρισμό του ως φράγμα επιφανειακών υδάτων, ο Αποσελέμης λειτουργεί στην ουσία ως ένα υβριδικό σύστημα συλλογής υπόγειων νερών. Το μεγαλύτερο μέρος της τροφοδοσίας του, με μέσο εκτιμώμενο ποσοστό πολύ πάνω από το μισό, προέρχεται από τον καρστικό υδροφορέα του Οροπεδίου Λασιθίου. Μέσω του Χώνου και της τεχνητής σήραγγας μεταφοράς, τα νερά του «Οροπεδίου των θεών» καταλήγουν στον ταμιευτήρα, καθιστώντας την περιοχή αυτή ως τον πραγματικό πυρήνα του υδρολογικού ισοζυγίου του έργου.

Η γεωλογική φύση του Οροπεδίου, με την υψηλή διαπερατότητα των καρστικών γεωλογικών σχηματισμών, επιτρέπει την ταχεία μεταφορά όχι μόνο του νερού αλλά και κάθε ρύπου που εισρέει στο έδαφος. Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται το κρίσιμο ζήτημα. Στην εκτεταμένη χρήση φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων στο πλαίσιο της εντατικής γεωργικής δραστηριότητας της περιοχής.

Παρά τις σαφείς επιταγές της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, η προστασία της πηγής του νερού φαίνεται να παραμένει ελλιπής. Η Οδηγία 2000/60/ΕΚ επιβάλλει την αποτροπή της υποβάθμισης των υδάτων και την εφαρμογή προληπτικών μέτρων σε επίπεδο λεκάνης απορροής. Αντίστοιχα, η Οδηγία 91/676/ΕΟΚ στοχεύει στον περιορισμό της γεωργικής ρύπανσης, ενώ η Οδηγία (ΕΕ) 2020/2184 καθιερώνει την προσέγγιση «από την πηγή στη βρύση». Ωστόσο, στην περίπτωση του Αποσελέμη, η εφαρμογή αυτών των Αρχών φαίνεται να περιορίζεται κυρίως σε ελέγχους του νερού μετά τη συλλογή του και όχι στην πρόληψη της ρύπανσης στην πηγή.

Τόσο η αρχική ΜΠΕ όσο και η τελική Απόφαση Έγκρισης των ενοποιημένων Περιβαλλοντικών Όρων (ΑΕΠΟ) του έργου προβλέπουν μέτρα προστασίας της ποιότητας του νερού και έλεγχο των γεωργικών απορροών. Στην πράξη όμως, δεν έχει θεσπιστεί ένα ολοκληρωμένο καθεστώς ζωνών προστασίας στο Οροπέδιο, ούτε εφαρμόζεται συστηματικός έλεγχος της χρήσης φυτοφαρμάκων σε επίπεδο αγροτεμαχίου. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που βασίζεται περισσότερο στην επεξεργασία του νερού στο διυλιστήριο παρά στην πρόληψη της ρύπανσης.

Το ερώτημα που ανακύπτει είναι αναπόφευκτο: Πρόκειται για απλή διοικητική αδράνεια ή για συνειδητή αποσιώπηση μιας οικτρής αλήθειας; Η απουσία διαφανούς και συστηματικής ενημέρωσης των πολιτών σχετικά με την πραγματική προέλευση του νερού και τους πιθανούς κινδύνους, ενισχύει την αίσθηση ότι το ζήτημα δεν αντιμετωπίζεται με τη δέουσα σοβαρότητα.

Η αιτιώδης συνάφεια είναι σαφέστατη. Χρήση ανεξέλεγκτων φυτοφαρμάκων στο Οροπέδιο, διήθηση μέσω του καρστικού συστήματος υδροφορέων, μεταφορά μέσω του Χώνου και της σήραγγας, και τελικά εισροή στον ταμιευτήρα του φράγματος. Η απουσία προληπτικών μέτρων στη λεκάνη τροφοδοσίας, ενδέχεται να συνιστά όχι μόνο περιβαλλοντικό κίνδυνο αλλά και παράβαση του Ενωσιακού Δικαίου, εγείροντας ζητήματα διαχρονικών ευθυνών της Διοίκησης και του Φορέα του έργου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το νερό που καταλήγει στις βρύσες των πολιτών είναι ακατάλληλο. Η σύγχρονη επεξεργασία στο διυλιστήριο διασφαλίζει την ποιότητά του. Ωστόσο, η ασφάλεια αυτή δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την απουσία προστασίας της πηγής. Η βιώσιμη διαχείριση των υδάτινων πόρων απαιτεί πρόληψη και όχι απλώς θεραπεία των συνεπειών.

Το Οροπέδιο Λασιθίου, ένας τόπος παλίμψηστο, με βαθύ ιστορικό και περιβαλλοντικό απόθεμα, συχνά αποκαλούμενος «Οροπέδιο των θεών», δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο ως υδρολογική δεξαμενή. Η προστασία του αποτελεί προϋπόθεση για τη διασφάλιση της ποιότητας του νερού και της περιβαλλοντικής ισορροπίας της ανατολικής Κρήτης.

Εν τέλει, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν το φράγμα Αποσελέμη είναι αναγκαίο, αυτό είναι αδιαμφισβήτητο. Το ερώτημα είναι αν η λειτουργία του συνοδεύεται από την απαιτούμενη διαφάνεια, πρόληψη και συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό περιβαλλοντικό κεκτημένο.

Δεν γνωρίζουμε αν όλη η αλήθεια κρύβεται συνειδητά. Όμως αυτή η αλήθεια συχνά χάνεται μέσα στη σιωπή της διοικητικής αδράνειας, της θεσμικής πολυδιάσπασης, της απουσίας ουσιαστικού δημόσιου διαλόγου και εφαρμογής του ευρωπαϊκού και εθνικού νομοθετικού κεκτημένου. Και αυτή η σιωπή, που εγγίζει την ομερτά, είναι τελικά, εξίσου ανησυχητική.

Η προστασία του νερού δεν είναι απλά τεχνικό ζήτημα. Είναι ζήτημα διαφάνειας, ευθύνης και σεβασμού προς το περιβάλλον και τις επόμενες γενιές.

Τα στοιχεία όλα αυτά τα χρόνια είναι πεισματικά και αποκαλυπτικά. Το πραγματικό ερώτημα που γίνεται «γαργάρα» από το Φορέα Διαχείρισης και τα συναρμόδια ελληνικά υπουργεία είναι αμείλικτο: Στο Οροπέδιο Λασιθίου γίνεται εκτεταμένη χρήση φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων. Πρόκειται για γνωστό, καθημερινό γεγονός. Δεν υπάρχει, όμως, αντίστοιχη ένταση και εγρήγορση στον προληπτικό έλεγχο. Δεν υπάρχουν ουσιαστικές ζώνες προστασίας. Δεν υπάρχει συστηματική επιτήρηση της χρήσης αγροχημικών σε επίπεδο πεδίου. Δεν υπάρχει, τελικά, η στοιχειώδης προληπτική πολιτική που θα περίμενε κανείς σε έναν τόσο κρίσιμο υδροφορέα.

Αντίθετα, το σύστημα βασίζεται σε έναν μηχανισμό εκ των υστέρων. Δειγματοληψίες, αναλύσεις, επεξεργασία στο διυλιστήριο. Παρακολούθηση αντί πρόληψη. Καταγραφή αντί προστασία.

Κι όμως, το Ευρωπαϊκό Δίκαιο είναι σαφέστατο. Η Οδηγία 2000/60/ΕΚ δεν επιτρέπει αυτή τη λογική. Δεν αρκεί να καθαρίζεις το νερό αφού ρυπανθεί. Οφείλεις να αποτρέπεις τη ρύπανση. Η αρχή της μη επιδείνωσης δεν είναι θεωρητική έννοια, είναι δεσμευτική υποχρέωση για τη χώρα. Το ίδιο πνεύμα διατρέχει και την Οδηγία (ΕΕ) 2020/2184, που επιβάλλει προστασία σε ολόκληρη την αλυσίδα «από την πηγή στη βρύση», καθώς και την Οδηγία 91/676/ΕΟΚ για τη γεωργική ρύπανση. Τι συμβαίνει λοιπόν στην πράξη;

Η Διοίκηση γνωρίζει τη διαδρομή του νερού. Γνωρίζει τη φύση του καρστικού συστήματος. Γνωρίζει την ένταση της γεωργικής δραστηριότητας. Και όμως, δεν παρεμβαίνει στη ρίζα του προβλήματος. Δεν περιορίζει τη χρήση φυτοφαρμάκων. Δεν θεσπίζει ουσιαστικές ζώνες προστασίας όπως θα έπρεπε εξ αρχής. Δεν εφαρμόζει, στην ουσία, τους ίδιους τους περιβαλλοντικούς όρους που έχει εγκρίνει και το ίδιο το Ευρωπαϊκό Δίκαιο.

Το αποτέλεσμα είναι μια σιωπηρή μετατόπιση ευθύνης. Από τη λεκάνη απορροής στο διυλιστήριο. Από την πρόληψη στην τεχνολογία. Από τη δημόσια πολιτική στην τεχνική διαχείριση.

Εδώ δεν έχουμε μόνο ένα τεχνικό ζήτημα. Έχουμε ένα νομικό, περιβαλλοντικό και τελικά ένα μείζον πολιτικό θέμα. Η αιτιώδης συνάφεια είναι ξεκάθαρη: Αλόγιστη χρήση φυτοφαρμάκων στο Λασίθι, διήθηση στο καρστ, μεταφορά μέσω Χώνου και σήραγγας, εισροή στον Αποσελέμη. Και στη μέση, μια Διοίκηση που παρακολουθεί αντί να προλαμβάνει. Ποιος, λοιπόν, λέει όλη την αλήθεια;

Ποιος εξηγεί στους πολίτες ότι το νερό που πίνουν εξαρτάται περισσότερο από τις καλλιεργητικές πρακτικές του Οροπεδίου παρά από τη στάθμη ενός φράγματος; Ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη για την απουσία των υποχρεωτικών προληπτικών μέτρων; Ποιος εφαρμόζει και ποιος παρακάμπτει τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις της χώρας;

Η ομερτά δεν είναι ουδέτερη. Είναι επιλογή. Και όταν πρόκειται για το νερό, το πιο βασικό δημόσιο αγαθό, η επιλογή αυτή δεν μπορεί να μένει χωρίς έλεγχο.

Ο Αποσελέμης δεν είναι απλά ένα τεχνικό έργο. Είναι ένας καθρέφτης διοικητικών επιλογών. Και όπως κάθε καθρέφτης, κάποια στιγμή παύει να κρύβει. Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει πρόβλημα. Το ερώτημα είναι ποιος θα το ομολογήσει πρώτος.

Διαβάστε σχετικά:

Ρέκβιεμ για ένα Οροπέδιο…

Μια λιτανεία για τον Αποσελέμη

(*) Ο κ. Κωστής Ε. Μαυρικάκης είναι Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ και μελετητής Δημοσίων και Ιδιωτικών Έργων & Δραστηριοτήτων Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων.